I OSK 675/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Krzysztof Sobieralski Sędziowie sędzia NSA Piotr Przybysz sędzia del. WSA Joanna Skiba (sprawozdawca) Protokolant inspektor sądowy Małgorzata Zientala po rozpoznaniu w dniu 22 kwietnia 2026 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 17 listopada 2023 r. sygn. akt II SA/Po 468/23 w sprawie ze skargi A. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile z dnia 31 maja 2023 r. nr SKO.4133.333.3.2023.FA w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu (dalej także: "Sąd I instancji") wyrokiem z dnia 17 listopada 2023 r. sygn. akt II SA/Po 468/23, oddalił skargę A. K. (dalej także: "skarżący") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile (dalej także: "organ odwoławczy") z dnia 31 maja 2023 r. SKO.4133.333.3.2023.FA, w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł skarżący, zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania polegające na: 1) niezastosowaniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.; dalej także "p.p.s.a."), poprzez nieuwzględnienie skargi na decyzję organu odwoławczego w przedmiocie odmowy umorzenia nienależności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji, w której ww. decyzja wydana została z naruszeniem: a) art. 7 i art. 77 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm.; dalej także: "k.p.a.") poprzez niewystarczające rozważenie przez organy administracji materiału dowodowego zebranego w sprawie z uwzględnieniem istotnego interesu strony, w tym w szczególności złożonych w sprawie orzeczeń lekarskich, niewyjaśnienie stanu faktycznego sprawy, przy uwzględnieniu całokształtu sprawy, a nadto nierozpatrzenie w sposób wnikliwy i wyczerpujący zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym poprzez wbrew doświadczeniu życiowemu założyły, że skarżący będzie miał możliwość podjęcia pracy zarobkowej w przyszłości, w sytuacji, gdy z dokumentów zgromadzonych w sprawie wyraźnie wynika, że skarżący szukał pracy bezskutecznie od 2016 r. tak w Holandii jak i w Polsce, zaś w ostatnim orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS wskazano, że stopień naruszenia sprawności organizmu powoduje w stopniu znacznym utratę zdolności do pracy zawodowej zaś rokowania są trudne, nie wspominając o liście krytycznych możliwości funkcjonalnych, o których jest mowa w zaświadczeniu niderlandzkiego orzecznika - odpowiednika orzecznika ZUS. Wyraźnie także wskazano, że dla skarżącego nie ma ofert pracy, które opowiadałyby jego możliwościom zdrowotnym; b) art. 8 § 1 k.p.a. poprzez prowadzenie postępowania administracyjnego w sposób jednostronny, z naruszeniem obowiązku pogłębiania zaufania obywateli, a co za tym idzie koniecznością rozstrzygania wątpliwości na korzyść obywatela, aż do granic naruszenia interesu społecznego, a także poprzez wyjście poza kompetencję organów ustalone w art. 30 § 2 ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 581 z późn. zm.; dalej także: "ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów"), poprzez dokonywanie subsumpcji w kategoriach nagrody i kary dla zobowiązanego, nadto poprzez brak jakiejkolwiek analizy konsekwencji wydania decyzji w przedmiocie odmowy w kontekście narażenia budżetu Państwa na szkody; c) art. 80 k.p.a. oraz art. 81a k.p.a. poprzez dowolną (właściwie nieopisaną w żaden sposób przez organ) ocenę przez organy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie - wnioski organu co do potencjalnej możliwości spłaty zadłużenia nie są podparte żadnym konkretnym dowodem a bardziej subiektywnym przekonaniem; naruszenie tego przepisu wpłynęło na wynik sprawy, ponieważ ocena ta spowodowała odmowę umorzenia zaległości; d) art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wskazania, które z dowodów zgromadzonych w sprawie organy te uznały za wiarygodne, a które nie i z jakich powodów, co uniemożliwiło dokonanie oceny zasadności motywów, którymi te organy się kierowały, w szczególności nie dokonano oceny zgromadzonych w sprawie dokumentów w postaci zaświadczeń dotyczących stanu zdrowia skarżącego, jego możliwości podjęcia pracy, zakresu tych możliwości, oświadczeń Urzędu Pracy o braku stanowisk pracy dla skarżącego. Organy mimo takiego obowiązku nie wskazały także, które z okoliczności są notoryjne a które są znane im z urzędu, a można odnieść wrażenie, czytając uzasadnienie obu decyzji, że tezy w nich formułowane są powielane, bez odniesienia się do konkretnych faktów ustalonych w sprawie (tak np. istnienie stanowisk pracy w zakładach chronionych, na które skarżący mógłby kandydować). Powyższe uniemożliwia ustalenie, czym w zasadzie kierowały się organy ustalając stan faktyczny; a wskazane uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ uwzględnienie wskazanych błędów w decyzji organu odwoławczego skutkowałoby uwzględnieniem skargi skarżącego; 2) niewłaściwym zastosowaniu art. 151 p.p.s.a., poprzez niezasadne oddalenie skargi na decyzję organu odwoławczego w przedmiocie odmowy umorzenia nienależności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w sytuacji, w której przedmiotowa decyzja wydana została z naruszeniem wskazanych powyżej przepisów k.p.a., a wskazane uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, ponieważ uwzględnienie wskazanych błędów w decyzji organu odwoławczego skutkowałoby uwzględnieniem skargi skarżącego. Wskazując na przytoczone powyżej podstawy, na zasadzie art. 185 § 1 p.p.s.a., skarżący wniósł o: 1. uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie przedmiotowej sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji; 2. zasądzenie kosztów zastępstwa adwokackiego udzielonego z urzędu według norm przepisanych, które nie zostały uiszczone w całości ani w części, 3. rozpoznanie niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego, z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany jest granicami skargi kasacyjnej. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a., skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie wyłącznie przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie w zw. z art. 7 k.p.a. i art. 77 § 1 k.p.a.; art. 8 § 1 k.p.a.; art. 80 k.p.a. i art. 81a k.p.a.; oraz art. 107 § 3 k.p.a., a także naruszenie art. 151 p.p.s.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie. W konsekwencji powyższego punktem wyjścia do rozważań dotyczących naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. stanowić powinna treść przepisów prawa materialnego, na których oparta została zaskarżona decyzja. Prawidłowe ustalenie treści normy materialnoprawnej jest bowiem niezbędne dla oceny naruszenia przepisów postępowania dotyczących zebrania materiału dowodowego, jego oceny i poczynionych ustaleń faktycznych w sprawie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powołany przepis wskazuje zatem kryteria brane pod uwagę przez organ (sytuacja dochodowa i rodzinna wnioskodawcy). Umorzenie ciążącego na dłużniku alimentacyjnym zadłużenia z tytułu wypłaconych na rzecz uprawnionego świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do zwrotu których jest on zobligowany z mocy art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, stanowi natomiast najdalej idącą formę ulgi w ich spłacie, jakiej organ właściwy wierzyciela może temu dłużnikowi udzielić w warunkach uznania administracyjnego. Ma ono zatem charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności, sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku. Co do zasady bowiem każdy dłużnik alimentacyjny wobec którego okazała się bezskuteczna egzekucja nie uzyskuje dochodów wystarczających na pokrycie zasądzonych przez sąd alimentów. Samo uzyskiwanie niskich dochodów bądź też nieuzyskiwanie dochodów nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną - na tle innych dłużników alimentacyjnych. Zatem sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Może mieć to miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Rzecz jednak w tym, że stan taki powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinien być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający (tak też: wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 października 2017 r. sygn. akt I OSK 3474/15, z dnia 21 czerwca 2018 r. sygn. akt I OSK 278/18, z dnia 21 lipca 2020r. sygn. akt I OSK 3074/19, z dnia 6 października 2020 r. sygn. akt I OSK 2391/19, z dnia 26 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 547/21 oraz z dnia 11 stycznia 2024 r. sygn. akt I OSK 777/22, publik. CBOSA). Zaznaczyć przy tym trzeba, że użycie przez ustawodawcę w art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów sformułowania "może" wskazuje, że decyzje organów administracji w tym przedmiocie mają charakter decyzji uznaniowych. W ramach uznania administracyjnego organ może zatem, ale nie musi wydać decyzji zgodnej z wnioskiem. Podkreślenia także wymaga, że w przypadku decyzji uznaniowych kontrola sądowa ograniczona jest do zbadania, czy w toku podejmowania decyzji organ administracji nie przekroczył granic swobodnego uznania, a więc czy zgodnie z art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. i art. 81a § 1 k.p.a., dokonano ustalenia stanu faktycznego, a dokonana ocena tych ustaleń znajduje oparcie w materiale dowodowym i uzasadnieniu decyzji sporządzonym zgodnie z art. 107 k.p.a. Sąd orzekający w niniejszej sprawie stwierdza, iż badana przy uwzględnieniu powyższych przepisów skarga kasacyjna jest niezasadna. Zgodnie z art. 7 k.p.a., organy administracji stoją na straży praworządności i podejmują kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, zobowiązane są w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenić, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 k.p.a.), co tym samym sprzyja pogłębianiu zaufania do organów władzy publicznej (art. 8 § 1 k.p.a.). Nadto art. 81a § 1 k.p.a. stanowi o obowiązku organów rozstrzygania wątpliwości faktycznych na korzyść strony, lecz zasada ta – co wynika wprost z treści tego przepisu - jest stosowana w sprawach, których przedmiotem jest nałożenie na stronę obowiązku bądź ograniczenie lub odebranie stronie uprawnienia. Mając na uwadze treść powołanych przepisów należy zgodzić z oceną dokonaną przez Sąd I instancji, że w niniejszej sprawie zgromadzono pełny materiał dowodowy pozwalający na poczynienie ustaleń faktycznych i podjęcie rozstrzygnięcia. Ustalono aktualne dochody skarżącego, jego stan zdrowia, a także ogólną sytuację finansową i życiową. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika bowiem, że skarżący jest osobą przed 40 rokiem życia, prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i zamieszkuje w wynajętym lokalu w P.. Wyrokiem Sądu Rejonowego w Złotowie sygn. akt III RC 194/15 z dnia 03 sierpnia 2015 r. zasądzono od niego na rzecz córki alimenty w wysokości 400 zł miesięcznie od dnia 15 maja 2015 r. Zadłużenie z tytułu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego na dzień 5 grudnia 2022 r. wynosi [...] zł. Z pisma Sądu Rejonowego w Chodzieży sygn. akt III RC 193/20 z dnia 12 grudnia 2022 r. wynika, że z powództwa skarżącego od 2015 r. w sądzie toczyły się dwie sprawy. Jedna sygn. akt III RC 77/17 o uchylenie obowiązku alimentacyjnego, zakończona oddaleniem powództwa (prawomocny wyrok z dnia 10 lipca 2019 r.). Druga sygn. akt III RC 193/20 o zmianę wyroku w zakresie alimentów, na chwilę badania sprawa była nadal w toku. Z zaświadczenia ZUS z dnia 14 listopada 2022 r. wynika, że od sierpnia 2016 r. skarżący pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy i świadczenie to jest obciążone zajęciem komorniczym. Rentę przyznano do 30 września 2024. r. (notatka z dnia 25 października 2022 r.). Ponadto w wywiadzie alimentacyjnym wnioskodawca podał, że otrzymuje jeszcze drugą rentę z Holandii, którą wstrzymano w celu ustalenia nowej kwoty. Z załączonego holenderskiego dokumentu lekarza orzecznika Instytutu Realizacji Świadczeń Pracowniczych z dnia 2 listopada 2016 wydanego bezterminowo wynika, że skarżący jest zdolny do pracy w ograniczonym zakresie. Na podstawie pisma Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w P. z dnia 5 grudnia 2022 r. ustalono, że w okresie od stycznia 2017 r. do listopada 2022 r. wyegzekwowano od skarżącego kwotę 8014 zł. Na spłatę funduszu alimentacyjnego przekazano kwotę [...] zł (od sierpnia 2019 r. wpłaty komornika przekazywane były dość regularnie). W styczniu i marcu 2020 r., dłużnik przelał na konto wierzycielki kwotę 400 zł. Kwoty te zostały zwrócone do komornika na spłatę zadłużenia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla prawidłowego jej rozstrzygnięcia i został przez organy prawidłowo oceniony. Niezasadne jest zatem twierdzenie skarżącego kasacyjnie, że w kontrolowanym przez Sąd I instancji postępowaniu administracyjnym doszło do naruszenia art. 7, art. 8 § 1, art. 77 § 1, art. 80 i 81a oraz 107 § 3 k.p.a. Brak jest podstaw do kwestionowania rzetelności postępowania dowodowego i prawidłowości ustaleń stanowiących podstawę wydanych w sprawie decyzji odmawiających umorzenia przedmiotowych należności. Dokonana ocena materiału dowodowego mogłaby być natomiast skutecznie podważona tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub gdy rozumowanie wykraczałoby poza reguły logiki albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględniałoby związku przyczynowo-skutkowego. Taka sytuacja nie miała jednak miejsca w niniejszej sprawie. Za właściwe uznać należy stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że aktualna sytuacja zdrowotna i finansowa skarżącego kasacyjnie jest trudna, jednakże nie jest nadzwyczajna i wyjątkowa na tle porównywalnych typowych sytuacji rodzinnych i dochodowych, w jakich znajdują się dłużnicy alimentacyjni. W grupie tej nie brakuje osób dotkniętych kryzysem bezdomności, niemających stałych dochodów lub niemogących podjąć pracy z powodu podeszłego wieku lub niepełnosprawności w stopniu znacznym. Tymczasem skarżący, prowadzący jednoosobowe gospodarstwo domowe i zamieszkujący w wynajętym mieszkaniu, dysponuje źródłem dochodu w postaci renty z ZUS oraz renty z Holandii, jest osobą w wieku produkcyjnym, nie został wyłączony z aktywności zawodowej bowiem na dzień wydania zaskarżonej decyzji nie legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i kwalifikuje się do podjęcia pracy w ograniczonym zakresie. Powyższe stanowi zatem potwierdzenie, że skarżący nie utracił całkowicie możliwości zarobkowania. Niewątpliwie niski poziom dochodów skarżącego i stan zdrowia utrudnia zaspokajanie jego potrzeb bytowych lub osobistych, jednak powyższe nie może prowadzić do wniosku, że jego aktualna sytuacja jest wyjątkowa i nadzwyczajna, a co więcej, że w przyszłości nie będzie mógł podjąć za trudnienia umożliwiającego mu spłatę zaległego zadłużenia. Zauważenia przy tym wymaga, że skarżący, zobowiązany do alimentów winien ponosić odpowiedzialność za zaistniałe zaległości powstałe z tytułu wypłaconych przez państwo zastępczo na rzecz jego dziecka alimentów i spoczywa na nim obowiązek pełnego zaangażowania i podjęcia starań w kierunku spłaty tych zaległości wraz z odsetkami. Powyższe wskazuje także, że zaaprobowana przez Sąd I instancji ocena materiału dowodowego, dokonana przez organy administracyjne, jest prawidłowa. Wniosek skarżącego został rozpatrzony przy uwzględnieniu przez organy przedstawionej przez niego sytuacji dochodowej i zdrowotnej, a wyciągniętych na tej podstawie wniosków nie można uznać za dowolne. Podkreślić w tym miejscu należy, że warunkiem uwzględnienia skargi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. jest ustalenie przez Sąd I instancji istnienia naruszenia przepisów postępowania przez organ administracji publicznej rozpatrujący daną sprawę oraz stwierdzenie, że naruszenie to miało lub mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a więc gdyby nie było stwierdzonego naruszenia przepisów prawa, to rozstrzygnięcie sprawy najprawdopodobniej byłoby inne. Przedstawione przez Sąd I instancji przesłanki oddalenia skargi nie pozwalały zatem na zastosowanie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., gdyż nie stwierdzono takich naruszeń prawa, które mogły mieć wpływ na sposób jej rozpatrzenia przez organ. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie wyroku sporządzone zostało z uwzględnieniem art. 193 zdanie drugie p.p.s.a.