I OSK 504/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie: sędzia NSA Krzysztof Sobieralski (sprawozdawca) sędzia del. WSA Joanna Skiba po rozpoznaniu w dniu 28 kwietnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej D.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 9 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 879/24, w sprawie ze skargi D.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 6 czerwca 2024 r., nr SKO Gd/4416/23, w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z dnia 9 stycznia 2025 r., sygn. akt II SA/Gd 879/24, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, zwany dalej "Sądem I instancji", oddalił skargę D.P., zwanej dalej "skarżącą" lub "skarżącą kasacyjnie", na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku, zwanego dalej "Kolegium", z dnia 6 czerwca 2024 r., nr SKO Gd/4416/23, w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu I instancji złożyła D.P. Zaskarżając wyrok Sądu I instancji w całości, podniesiono podstawę kasacyjną przewidzianą w art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.". Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, to jest: art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), zwanej dalej "u.ś.r.", poprzez jego błędną wykładnię, polegająca na stwierdzeniu, że zakres opieki świadczonej przez skarżącą nad mężem nie wypełnia wyżej wymienionej dyspozycji, podczas gdy – jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego – skarżąca sprawuje nad mężem opiekę w pełnym zakresie, pomagając mężowi nawet w czynnościach samoobsługowych, a w rozumieniu wyżej wymienionego przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia oraz aktualnego stanu zdrowia – opieki stałej lub długotrwałej, lecz nie całodobowej. W oparciu o powyższe zarzuty skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na podstawie art. 188 P.p.s.a., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji. W skardze kasacyjnej sformułowano również wniosek o zasądzenie kosztów postępowania oraz wniosek o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumenty na poparcie podniesionych zarzutów. W sprawie nie złożono odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Przepis art. 193 zdanie drugie P.p.s.a. wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze P.p.s.a. Uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W takim uzasadnieniu Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i sąd pierwszej instancji. Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy był związany granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.). W skardze kasacyjnej postawiono zarzut naruszenia prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r., poprzez jego błędną wykładnię. Godzi się w tym miejscu zauważyć, że błąd wykładni polega na wadliwym zrekonstruowaniu normy prawnej z przepisu prawa, wyrażający się w mylnym zrozumieniu przez sąd jego treści, a więc wadliwym ustaleniu wpisanego w ten przepis sensu normatywnego. Zarzut błędnej wykładni powinien obejmować zarówno konkretyzację nieprawidłowości wykładni przeprowadzonej przez sąd wojewódzki, jak i wyjaśnienie prawidłowej - zdaniem strony - rekonstrukcji normy prawnej z przepisu. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom (innym niż matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej), na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z powyższym przepisem podstawowym warunkiem, od którego spełnienia zależy przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jest istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną i niemożliwością podjęcia bądź kontynuowania pracy zarobkowej (zob. np.: wyrok NSA z dnia 16 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 1946/22, CBOSA). Do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest wystarczające stwierdzenie znacznego stopnia niepełnosprawności u podopiecznego wnioskodawcy zobowiązanego do świadczeń alimentacyjnych na rzecz osoby niepełnosprawnej, ale przede wszystkim rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź niepodejmowanie takich zajęć z uwagi na konieczność podjęcia opieki nad osobą niepełnosprawną. Pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować (zob. wyrok NSA: z dnia 24 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1575/22; z dnia 8 kwietnia 2026 r., sygn. akt I OSK 625/25, CBOSA). Dlatego też w każdym przypadku konieczne jest ustalenie czy rodzaj i ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Skarżąca, podnosząc zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisu prawa materialnego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. dąży de facto do obalenia dokonanej przez Sąd I instancji oceny, że nie istnieje związek przyczynowo - skutkowy pomiędzy rezygnacją przez skarżącą z zatrudnienia a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem F.P. Skarżąca, podnosząc powyższy zarzut, nie zakwestionowała jednakże dokonanych w sprawie przez Sąd I instancji ustaleń faktycznych dotyczących zakresu i charakteru sprawowanej opieki. Tymczasem, zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądowoadministracyjnym, nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego w odniesieniu do stanu faktycznego kwestionowanego w ramach tych zarzutów, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie zakwestionowane, tj. w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z dnia 31 stycznia 2013 r., sygn. akt I OSK 1171/12, CBOSA). Niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd I instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (zob. wyrok NSA z dnia 29 stycznia 2013 r., sygn. akt I OSK 2747/12, CBOSA). Ocena zarzutu prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie konkretnego stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy. Błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń czy też szerzej - dowiedzenia ich wadliwości. Gdy skarżący nie podważa skutecznie okoliczności faktycznych sprawy zarzuty niewłaściwego zastosowania prawa materialnego są co do zasady zarzutami bezpodstawnymi (zob. wyrok NSA z dnia 23 stycznia 2024 r., sygn. akt I OSK 1783/20, CBOSA). Innymi słowy, brak jest podstaw prawnych do skutecznego powoływania się na zarzut niewłaściwego zastosowania prawa materialnego w sytuacji, gdy nie zakwestionowano równocześnie ustaleń stanu faktycznego, na których oparto zaskarżone rozstrzygnięcie. Nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego w odniesieniu do stanu faktycznego kwestionowanego w ramach tych zarzutów, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie zakwestionowane, tj. w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z dnia 17 listopada 2023 r., sygn. akt III OSK 6547/21, CBOSA). Z uwagi na fakt, że skarżąca nie zakwestionowała stanu faktycznego przyjętego przez Sąd I instancji, Naczelny Sąd Administracyjny przyjął jako podstawę orzekania stan faktyczny ustalony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku. Sąd I instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazał, że w niniejszej sprawie odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oparto prawidłowo na przesłance braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem, wynikającej zarówno z zakresu opieki, jak i możliwości rozplanowania czynności opiekuńczych na różne godziny i dni, które nie kolidowałyby z godzinami pracy. W szczególności zaś Sąd I instancji wskazał, że skarżąca bezspornie opiekuje się niepełnosprawnym mężem, jednakże zakres czynności wykonywanych przez skarżącą w ramach opieki nad niepełnosprawnym mężem nie wyklucza możliwości podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Skarżąca w toku postępowania administracyjnego wskazała, że pomaga mężowi w codziennym funkcjonowaniu w pełnym wymiarze czasowym i prowadzi gospodarstwo domowe. Przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, polegająca na "niepodejmowaniu lub rezygnacji z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny", powinna być rozumiana jako wystąpienie takiej sytuacji, w której sprawowanie osobistych starań o zapewnienie opieki osobie niepełnosprawnej na tyle wypełnia czas podmiotowi tę opiekę sprawującemu, że nie jest on w stanie podjąć (kontynuować) innej stałej aktywności wymagającej jej codziennego i stałego zaangażowania, a przez którą należy rozumieć aktywność zawodową. Zatem zaprzestanie aktywności zawodowej (jej niepodejmowanie) przez opiekuna musi być spowodowane bezpośrednią koniecznością sprawowania opieki na osobą niepełnosprawną. Przy czym opieka ta musi być związana wyłącznie z osobą chorego (nakierowana na jego osobę), a nie dodatkowo polegać na prowadzeniu gospodarstwa domowego tej osoby. Czynności takie więc jak: zakupy, sprzątanie, pranie czy gotowanie z powodu tego, że są one dla każdego typowymi czynnościami dnia codziennego, wykonywanymi więc również przez osoby na co dzień pracujące zawodowo (przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu) nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskującego o świadczenie bo nie zawierają się w pojęciu "sprawowanie opieki" Uwzględnienie tego rodzaju czynności jako mieszczących się w pojęciu: "opieka nad osobą" prowadziłoby do nieuprawnionego uznania, że każda osoba je wykonująca byłaby niezdolna do podjęcia/wykonywania jakiejkolwiek pracy zawodowej z uwagi na ciążące na niej obowiązki domowe względem niepełnosprawnego. Z nadesłanych przez organy administracji akt sprawy wynika, że stopień niepełnosprawności F.P. nie wymaga wykonywania żadnych szczególnych czynności pielęgnacyjnych czy rehabilitacyjnych, ani też stałej obecności innej osoby. Ponadto, pozostaje on w znacznym stopniu osobą samodzielną w zakresie wykonywania tzw. czynności dnia codziennego. Jak wynika z wywiadu środowiskowego porusza się on samodzielnie, samodzielnie korzysta z toalety i spożywa posiłki. Jest w stanie zrobić sobie śniadanie. Nie jest osobą leżącą, ale bardzo szybko się męczy. Samodzielnie przyjmuje leki i w niektórych sytuacjach samodzielnie prowadzi samochód. Pracownik socjalny ustalił, że mąż skarżącej kasacyjnie nie wymaga całodobowej opieki osoby trzeciej, a wiele czynności wykonuje samodzielnie. Oceniając zakres świadczonej przez skarżącą opieki prawidłowo uznano, że nie uniemożliwia ona skarżącej podjęcia zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Mimo niepełnosprawności mąż skarżącej jest osobą stosunkowo samodzielną. Świadczona pomoc w przeważającej mierze sprowadza się do czynności związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, bowiem niepełnosprawny samodzielnie załatwia potrzeby fizjologiczne, samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie porusza się po domostwie, prowadzi samochód, nie wymaga też żadnych specjalistycznych czynności związanych ze stanem zdrowia (np. ćwiczeń rehabilitacyjnych). Biorąc pod uwagę powyższe Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 P.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną, albowiem zaskarżony wyrok odpowiada prawu.