I OSK 443/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Piotr Niczyporuk sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej T.O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 21 czerwca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 5/23 w sprawie ze skargi T.O. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej Kraków Krowodrzy M.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 7 października 2022 r., nr SKO.ŚR/4111/957/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy i Miasta N. z dnia 13 czerwca 2022 r. nr MGOPS.5241.8.2022; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz T.O. kwotę 720 zł (siedemset dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z dnia 21 czerwca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 5/23, oddalił skargę T.O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 7 października 2022 r., nr SKO.ŚR/4111/957/2022, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wskazano, że nie ulega wątpliwości, iż matka skarżącej jest osobą chorą i wymaga opieki, jednak takie czynności jak przygotowywanie posiłków i ich podanie, podanie leków, pomoc przy porannej czy wieczornej toalecie lub kąpieli, zakupy, sprzątanie, pranie itp. trudno uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności opiekuna. Są to bowiem typowe czynności dnia codziennego, wykonywane przez osoby na co dzień pracujące zawodowo i mające pod opieką starszych, zwykle schorowanych rodziców, realizowane przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu bądź w dni wolne od pracy. Podzielenie się tymi obowiązkami przez dzieci, przy dobrej woli i organizacji, nie powinno nastręczać trudności. Sąd pierwszej instancji wskazał, że w konsekwencji nie sposób przyjąć, aby konieczność sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką powodowała brak możliwości podjęcia przez nią zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, Kolegium prawidłowo również przyjęło, że skoro do alimentacji wobec matki zobowiązanych jest dwoje dzieci, to okoliczność ta ma istotne znaczenie dla oceny spełnienia przesłanek przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Zaakcentowano, że ze stanu faktycznego sprawy wynika, iż skarżąca ma jeszcze brata, który mieszka w tym samym domu, co skarżąca i matka. Sąd zaznaczył ponadto, że skarżąca nie jest jedynym dzieckiem zobowiązanym do alimentacji i opieki nad niepełnosprawną matką. Podkreślono, iż brat skarżącej nie jest zwolniony z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego wobec matki jedynie z powodu wykonywania pracy lub problemów z nadużywaniem alkoholu. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podzielono pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy też zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowi obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem. Wskazano, że przesłanki obiektywne to takie, które są niezależne od woli i na których wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Tego rodzaju okolicznościami mogą być np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym bądź innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, obiektywnie uniemożliwiający podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Sąd pierwszej instancji podkreślił też, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może sprowadzać się np. do finansowania usług opiekuńczych. Skargę kasacyjną od wyroku wniosła T.O., powołując się na art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302; dalej: p.p.s.a.), i zarzucając Sądowi pierwszej instancji naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy poprzez: a) dokonanie błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej oraz w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji, że zakres opieki świadczony przez skarżącą nad matką nie wypełnia dyspozycji tego przepisu, podczas gdy – jak wynika ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego – skarżąca sprawuje nad matką opiekę w pełnym zakresie, pomagając jej nawet w czynnościach samoobsługowych, zaś w rozumieniu tego przepisu osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym wymaga – w zależności od rodzaju schorzenia i aktualnego stanu zdrowia – opieki stałej lub długotrwałej, lecz niekoniecznie całodobowej; – zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej oraz w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącą a sprawowaniem przez nią opieki nad matką, podczas gdy w okolicznościach sprawy taki związek przyczynowo-skutkowy istnieje. b) dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez przyjęcie, że fakt posiadania przez osobę wymagającą opieki kilku osób zobowiązanych w równym stopniu do alimentacji na jej rzecz uniemożliwia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jednemu z nich, pomimo spełnienia przez niego wszystkich ustawowych przesłanek. Zaskarżonemu wyrokowi, na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a., zarzucono również naruszenie prawa procesowego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, poprzez naruszenie art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 Kodeksu postępowania administracyjnego, polegające na niewyjaśnieniu wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, tj. faktycznego zakresu opieki skarżącej nad niepełnosprawną matką, co doprowadziło do wydania rozstrzygnięcia z pominięciem słusznego interesu strony. Żądanie skargi kasacyjnej obejmuje uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie wniesionej skargi, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie. Wniesiono o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania administracyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych. Na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a. skarżąca kasacyjnie zrzekła się przeprowadzenia rozprawy i wniosła o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Analiza wskazanych w niniejszej sprawie podstaw skargi kasacyjnej prowadzi do wniosku, że złożona skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, gdyż podniesione w niej zarzuty przeciwko zaskarżonemu wyrokowi Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie są trafne. Na wstępie należy poczynić uwagę porządkującą, bowiem choć skarga kasacyjna formułuje zarzuty naruszenia przepisów "ustawy o świadczeniach rodzinnych" oraz "k.p.a." to jednocześnie nie definiuje użytych skrótu. Analiza treści skargi kasacyjnej doprowadziła Sąd do wniosku, że zarzuty te dotyczą odpowiednio: ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2022 r., poz. 2000 z późn. zm. - dalej jako: "k.p.a.") oraz ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, Dz.U. z 2022, poz. 615 – dalej jako: "u.ś.r.") i w tak wytyczonym zakresie Sąd skargę kasacyjną rozpoznał. W sprawie bezsporne pozostaje, iż A.F. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) świadczenie pielęgnacyjne przysługuje z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wśród beneficjentów tego świadczenia znajdują się osoby najbliższe osobom niepełnosprawnym, które zrezygnowały z pracy zawodowej ze względu na potrzebę stałego współudziału w procesie leczenia, rehabilitacji i edukacji osoby niezdolnej do samodzielnej egzystencji. Związek przyczynowo-skutkowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. zachodzi wówczas, gdy wymiar i charakter osobistej opieki sprawowanej nad niepełnosprawnym członkiem rodziny oraz systematyczny współudział w postępowaniu leczniczym, rehabilitacyjnym czy edukacyjnym są tak absorbujące, że uniemożliwiają opiekunowi podjęcie bądź kontynuowanie zatrudnienia. Dokonując oceny zasadności zarzutów skargi kasacyjnej, Sąd zwrócił uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze, choć Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przytoczył zakres czynności świadczonych przez skarżącą i ocenił ich charakter, to należy zauważyć, że Burmistrz odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia, stwierdzając, iż mimo sprawowania przez nią faktycznej opieki nad matką, w związku z treścią art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie jest możliwe przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego. Z akt sprawy wynika zatem, że organ pierwszej instancji, przed którym toczyło się zasadnicze postępowanie wyjaśniające i który dysponował najszerszą wiedzą o sytuacji rodziny, nie miał wątpliwości co do związku pomiędzy zakresem sprawowanej przez skarżącą opieki a niepodejmowaniem przez nią z zatrudnienia. Z akt sprawy wynika też, że A.F. cierpi na postępującą demencję, problemy neurologiczne, zaburzenia równowagi, cukrzycę i problemy kardiologiczne. Po drugie – Kolegium, co wynika z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, nie oceniło w ogóle charakteru czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą ani nie odniosło się do nich, koncentrując się na tym, że osoba wymagająca opieki ma również syna zobowiązanego alimentacyjnie. Tymczasem, sama okoliczność, iż osoba wymagająca opieki ma jeszcze inne dziecko, nie ma znaczenia przy ocenie, czy przysługuje skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Z przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. nie wynika, by istniała negatywna przesłanka przyznania świadczenia w postaci stwierdzenia, że obok osoby ubiegającej się istnieją również inne osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny i które potencjalnie mogłyby w pewnym stopniu opiekować się osobą niepełnosprawną lub udzielać wsparcia finansowego opiekunowi. Nie można zatem odmówić przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tego powodu, iż obowiązek alimentacyjny spoczywa także na innych osobach oraz że opiekę nad osobą niepełnosprawną można by podzielić między większą liczbę członków rodziny. Tego rodzaju przesłanka negatywna nie została uwzględniona przez ustawodawcę w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W konsekwencji, należy podzielić stanowisko skarżącej kasacyjnie, że wyrok Sądu pierwszej instancji zapadł z naruszeniem art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r., jak również art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Biorąc pod uwagę zasadność skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. Uznając, że istota sprawy została dostatecznie wyjaśniona, skorzystał z możliwości przewidzianej w art. 188 p.p.s.a. i rozpoznał skargę. Stwierdziwszy, że w sprawie doszło do naruszenia prawa materialnego mającego istotny wpływ na wynik sprawy, Sąd – w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. oraz art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 k.p.a. – uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy i Miasta N. O kosztach postępowania sądowego rozstrzygnięto w punkcie 2 wyroku, na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a., art. 209 p.p.s.a. oraz art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c i pkt 2 lit. b rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964).