I OSK 2717/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kremer, Sędzia NSA Joanna Banasiewicz (spr.), Sędzia del. NSA Zygmunt Zgierski, Protokolant starszy inspektor sądowy Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 20 stycznia 2016 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej małoletnich K. i J. S. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 lutego 2015 r. sygn. akt II SA/Wa 1856/14 w sprawie ze skargi małoletnich K. i J. S. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 12 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Wa 1856/14, oddalił skargę małoletnich K. i J. S. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową A. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2014 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy: Wnioskiem z dnia 16 maja 2014 r. A. S., działając w imieniu małoletnich dzieci K. S. i J. S., wystąpiła do Prezesa ZUS o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu na rzecz małoletnich. Prezes ZUS decyzją z dnia 23 lipca 2014 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że z dokumentacji, znajdującej się w aktach rentowych, wynika, że wnioskodawczyni udokumentowała 3 miesiące i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca małoletnich M. S., który zmarł w wieku 35 lat, przy czym okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Ponadto w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 3 miesiące i 11 dni tych okresów. Organ podał, że dnia 19 czerwca 1996 r. ojciec dzieci ukończył 18 lat, natomiast pierwsze zatrudnienie poparte opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe zostało podjęte dnia 16 kwietnia 2007 r., tj. w wieku 28 lat. W ocenie organu nie bez znaczenia jest fakt, że w latach 2007 – 2013 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. W ocenie organu, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca małoletnich nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Prezes ZUS, w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy, decyzją z dnia [...] września 2014 r., nr [...], utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia 23 lipca 2014 r. Na powyższą decyzję A. S. – przedstawicielka ustawowa małoletnich K. S. i J. S.– wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, podkreślając swoją bardzo trudną sytuację materialną i rodzinną. Podała, że obecnie zrezygnowała z wynajmowania mieszkania i przeniosła się wraz z dziećmi do rodziców, gdzie nie ma odpowiednich warunków mieszkaniowych. Od września dwie córki idą do szkoły i nie ma ich za co wyposażyć. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 12 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Wa 1856/14, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – dalej "p.p.s.a."), oddalił skargę. Sąd podkreślił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnia od łącznego spełnienia wszystkich trzech przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 tej ustawy. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Sąd I instancji wyjaśnił, że wnioskowana na rzecz małoletniego renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Kwestią decydującą o braku uprawnień do wnioskowanego świadczenia był wyjątkowo krótki okres składkowy i nieskładkowy u zmarłego – na 35 lat życia okres ten wynosił 3 miesiące i 11 dni. Z akt sprawy nie wynika zaś, aby ojciec małoletnich nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności, spowodowanych stanem zdrowia lub na skutek innych przeszkód, które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Sąd podkreślił przy tym, że do takich zdarzeń nie należy praca "na czarno". Wskazał też, że w stosunku do ojca małoletnich nigdy nie została orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Sąd I instancji przyznał, że małoletnie oraz ich rodzina w istocie znajdują się w trudnej sytuacji materialnej, jednak samo znalezienie się w takiej sytuacji nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą natomiast uzasadniać ubieganie się o świadczenie z tytułu pomocy społecznej oraz inne formy pomocy materialnej przewidzianej dla młodzieży uczącej się z niezamożnych rodzin. Od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Wa 1856/14, skargę kasacyjną wniosły małoletnie K. S. i J. S. reprezentowane przez przedstawicielkę ustawową – matkę A. S., reprezentowaną przez adwokata z urzędu. Zaskarżając wyrok w całości zarzucono: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że w okolicznościach faktycznych przedmiotowej sprawy należy stwierdzić brak spełnienia przesłanek do przyznania na rzecz małoletnich K. i J. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku, 2) art. 1 § 1 i 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., polegające na oddaleniu skargi oraz nieuchyleniu decyzji Prezesa ZUS, pomimo, iż decyzje te zostały wydane bez zebrania i rozważenia pełnego materiału dowodowego, w szczególności zaniechanie zbadania i oceny powodów braku podjęcia przez ojca małoletnich skarżących pracy, która zapewniałaby mu ubezpieczenie społeczne, co skutkowało odmową przyznania na rzecz małoletnich K. i J. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że za ubezpieczonego należy uznać każdego (z wyjątkiem osób podlegających ubezpieczeniu rolniczemu), kto kiedykolwiek był ubezpieczony przez jakikolwiek okres. Wskazano, że w niniejszej sprawie należy zwrócić uwagę, iż ojciec małoletnich skarżących pracował bez zgłaszania tego faktu do ubezpieczenia społecznego nie ze swojej woli, tylko w wyniku okoliczności obiektywnych w postaci niemożności znalezienia na rynku pracy zatrudnienia, które gwarantowałoby mu ubezpieczenie społeczne. Podkreślono, że należy odróżnić trudność w znalezieniu pracy od niemożności jej uzyskania, bądź podjęcia. Zaznaczono, że Prezes ZUS wydając zaskarżoną decyzję nie wyjaśnił należycie powodów braku podjęcia przez ojca małoletnich pracy gwarantującej ubezpieczenie społeczne. Zwrócono także uwagę na bardzo trudną sytuację życiową małoletnich skarżących. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określone w art. 183 § 2 powołanej ustawy, zatem, przy jej rozpoznaniu, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Stosownie do art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak słusznie podkreślił Sąd I instancji z powyższego wynika, że dla przyznania świadczenia muszą być spełnione kumulatywnie następujące przesłanki: po pierwsze – wystąpienie szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły spełnienie warunków przez osobę ubezpieczoną i pozostałym po nich członkom rodziny wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, po drugie - osoby te nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i po trzecie - nie mają niezbędnych środków utrzymania. Świadczenie przyznawane w drodze wyjątku nie ma charakteru świadczenia socjalnego, przyznawanego wyłącznie według potrzeb, ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy, świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego. Brak niezbędnych środków utrzymania jest warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie to nie może być przyznawane na zasadzie powszechności i nie może zastępować świadczeń z pomocy społecznej, czy innych form pomocy materialnej przewidzianych dla osób znajdujących się w trudnej sytuacji bytowej. Sama nawet najtrudniejsza sytuacja materialna danej osoby nie jest podstawą do przyznania świadczeń w drodze wyjątku (np. wyrok NSA z dnia 8 września 2015 r., I OSK 1311/15). Z art. 83 ust. 1 wynika konieczność wykazania, że ubezpieczony nie wypracował prawa do świadczenia na ogólnych zasadach ustawy w następstwie zaistnienia szczególnych okoliczności, które mu to uniemożliwiły. W orzeczeniach NSA wielokrotnie podnoszono, że za "szczególną okoliczność" w rozumieniu tego przepisu ustawy przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan, wykluczający jej aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków, przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Przerw w okresach składkowych nie może usprawiedliwiać ani stan zdrowia, ani występowanie zjawiska jakim jest bezrobocie. Nie jest bowiem okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy sam fakt bezrobocia, jeżeli ubezpieczony nie podejmuje żadnych działań w celu znalezienia pracy, choćby działania te zakończyły się niepowodzeniem. Okoliczność bezrobocia może mieć znaczenie przy dochodzeniu świadczeń z art. 83 ust. 1 jedynie wówczas, gdy obok niej występowały jeszcze inne zdarzenia, mające w konkretnym przypadku istotne znaczenie (wyrok z 5 lutego 2015 r. I OSK 1897/14, z 8 września 2015 r., I OSK 1166/15). Usprawiedliwieniem dla okresów nieskładkowych nie może też być fakt wykonywania pracy "na czarno", bez odprowadzania składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, co podnoszono w skardze kasacyjnej. Działanie takie jest przejawem podjęcia świadomego życiowego wyboru co do sposobu i warunków pracy w kontekście braku wypracowania odpowiednio długiego stażu ubezpieczeniowego, z pełnymi konsekwencjami takich decyzji. Strona nie może zatem w takim przypadku powoływać się na zaistnienie okoliczności od siebie niezależnych (wyroki NSA z: 5 lutego 2015 r. I OSK 3104/14, 11 marca 2015 r. I OSK 2728/14, 12 marca 2015 r. I OSK 3104/14). Podnieść należy, że wnioskowana w rozpoznawanej sprawie renta rodzinna jako świadczenie pochodne od świadczenia, jakie przysługiwałoby ojcu małoletniego wymaga odniesienia do sytuacji zmarłego M. S. i jego zatrudnienia, a ściśle – braku zatrudnienia i przyczyn, dla których w trybie "zwykłym" ojciec dzieci nie uzyskałby prawa do renty. Jak wynika z akt sprawy, ojciec dzieci, który zmarł w wieku 35 lat, miał udokumentowane jedynie 3 miesiące i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych, z akt nie wynika ponadto, aby był niezdolny do pracy, czy też wykonywał jakiekolwiek zatrudnienie lub inną działalność związaną z opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W aktach niniejszej sprawy brak jest także jakichkolwiek dowodów na to, że zmarły – poza pracą "na czarno" – podejmował próby znalezienia pracy związanej z opłacaniem składek ubezpieczeniowych i z przyczyn od siebie niezależnych pracy takiej nie mógł podjąć. Zarzucając niedostateczne wyjaśnienie tych kwestii skarżąca nie wskazała żadnych konkretnych okoliczności, które winny być w sprawie dodatkowo wyjaśnione i rozważone, a które w sprawie pominięto. Wobec powyższego, mając na uwadze zgromadzony w postępowaniu materiał dowodowy, uznać należało, że zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., nie zasługują na uwzględnienie. Nie został również w sprawie niniejszej naruszony art. 1 § 1 i 2 ustawy Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o kosztach pomocy prawnej udzielonej z urzędu, ponieważ przepisy art. 209 i 210 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania pomiędzy stronami, zaś wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 ustawy), przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258 - 261 wskazanej ustawy.