I OSK 2481/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: sędzia NSA Piotr Niczyporuk sędzia del. WSA Joanna Skiba (spr.) po rozpoznaniu w dniu 28 października 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 14 sierpnia 2024 r. sygn. akt II SA/Łd 309/24 w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia 16 stycznia 2024 roku znak: SKO.4115.12-13.2024 w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku stałego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 14 sierpnia 2024 r. sygn. akt II SA/Łd 309/24 oddalił skargę M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Łodzi z dnia z dnia 16 stycznia 2024 roku znak: SKO.4115.12-13.2024 w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku stałego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła M. M. zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzuciła: a) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 133 § 1 w zw. z art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit c w zw. z art. 151 z dnia 30 sierpnia 2002 r. ustawy z dnia Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dalej p.p.s.a.). w zw. art. 7 k.p.a. w związku z art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie (a w przypadku art. 151 p.p.s.a. przez jego niezastosowanie), tj. niedoniesienie się do istotnej części zarzutów podniesionych w skardze i akceptację nieprawidłowości postępowania przed organami, które zaprezentowały następujące naruszenia: ocenę faktów i materiału dowodowego zebranego w sprawie sprzecznie z rzeczywistością i faktyczną treścią materiału w sprawie i oparcie rozstrzygnięcia na nieprawdziwych okolicznościach, które nie miały miejsca, akceptację przez organ II Instancji naruszeń organu pierwszej instancji w tym zakresie- a w konsekwencji oddalenie skargi b) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 133 § 1 w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit c w zw. z art. 151 p.p.s.a.. w zw. art. 8 k.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie (a w przypadku art. 151 p.p.s.a. przez jego niezastosowanie), tj. niedoniesienie się do istotnej części zarzutów podniesionych w skardze, akceptację nieprawidłowości postępowania przed organami, które zaprezentowały następujące naruszenia: naruszenie przepisów postępowania tj. art. 8 k.p.a. poprzez naruszenie zasady zaufania do władzy publicznej i utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw poprzez oparcie rozstrzygnięcia na fałszywych okolicznościach, które nie miały miejsca oraz odstąpienie od utrwalonej, stałej praktyki przeprowadzania wywiadów środowiskowych u wnioskodawczym telefonicznej, za czym przemawiała i nadal przemawia sytuacja życiowa, zdrowotna oraz sytuacja epidemiologiczna w kraju, akceptację przez organ II Instancji naruszeń organu pierwszej instancji w tym zakresie- a w konsekwencji oddalenie skargi c) naruszenie przepisów prawa postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 133 § 1 w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit a w zw. z art. 151 p.p.s.a.. w zw. art. 2ust. 1 w zw. z art. 4, art. 11 ust. 2 oraz art. 38 ustawy z dnia 12 marca 2004 o pomocy społecznej- poprzez ich niewłaściwe zastosowanie (a w przypadku art. 151 p.p.s.a. przez jego niezastosowanie), tj. niedoniesienie się do istotnej części zarzutów podniesionych w skardze, akceptację nieprawidłowości postępowania przed organami i w konsekwencji oddalenie skargi mimo, że organy dopuściły się naruszeń prawa materialnego d) naruszenie przepisów prawa postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 133 § 1 w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit a w zw. z art. 151 p.p.s.a.. w zw. art. 11 ust. 2 w zw. art. 107 ust. 4 i 4a ustawy z dnia 12 marca 2004 o pomocy społecznej i w konsekwencji oddalenie skargi mimo, że organy dopuściły się naruszeń prawa materialnego e) naruszenie przepisów prawa postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 133 § 1 w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit a w zw. z art. 151 p.p.s.a.. w zw. art. 15o ustawy z dnia 02.03.2020 o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych i w konsekwencji oddalenie skargi, mimo że organy dopuściły się naruszeń prawa materialnego f) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj - art. 4, art. 11 ust. 2 oraz art. 38 ustawy z dnia 12 marca 2004 o pomocy społecznej - art. 11 ust. 2 w zw. art. 107 ust. 4 i 4a ustawy z dnia 12 marca 2004 o pomocy społecznej - art. 15o ustawy z dnia 02.03.2020 o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych - poprzez ich niewłaściwą interpretację a w konsekwencji nieprawidłowe zastosowanie polegającego na przyjęciu, że działania skarżącej stanowią o braku współpracy z organem skutkującym odmową świadczenia, gdy okoliczności sprawy przesądzają, ze skarżąca współpracowała z organem w miarę możliwości zdrowotnych, nigdy nie odmówiła wywiadu, a odnośnie telefonicznej formy wywiadu oparła się wprost na oświadczeniach i zapewnieniach przekazanych jej przez pracowników MOPS i w konsekwencji akceptację naruszenia organu, tj. braku przyznania świadczeń mimo spełnienia warunków do ich przyznania i przeprowadzenia wywiadu oraz jego aktualizacji i ustalenia wszystkich wymaganych objętych nimi informacji, w tym nieuwzględnienie formy telefonicznej aktualizacji, która wobec sytuacji skarżącej, w tym zagrożenia jej zdrowia i ponownego wzrostu zachorowania na covid była dopuszczalna, wskazana i możliwa i o której zapewnił sam pracownik organu, a także mimo faktu, że obecnie skarżącą odpowiedziała na wezwanie przesłane drogą pisemną, stawiając się w wyznaczonym terminie, w wyznaczonym miejscu i do wyznaczonego pracownika w dniu 12.06.2024 r. zaś to pracownik organu (M. K.) odmówił wówczas przeprowadzenia wywiadu mimo, że miał taką możliwość, a ponadto pracownik ten dopuścił się dalszych naruszeń, m. in. nie zapewniając nawet podstawowych środków ochrony przed zarażeniami, które miał zapewnić (brak maseczki, brak rękawiczek, brak osobnego pokoju- przyjęcie skarżącej w punkcie ksero, obecność innych osób, którym poleciła opuścić pokój dopiero po zwróceniu uwagi przez skarżącą i jej pełnomocnika) Wszystkie powyższe naruszenia miały istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż skutkują odmową świadczenia i akceptacją tego stanu rzeczy przez sąd, gdy jest to nieprawidłowe Przepisy wymienione powyżej zostały naruszone poprzez akceptację odmowy przyznania zasiłku okresowego z powołaniem się na odmowę przez wnioskodawczynię przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, w sytuacji, gdy: - nie było podstaw do wymagania takiego wywiadu w miejscu zamieszkania, wywiad taki był już przeprowadzony (w okresie krótszym niż 6 miesięcy) i od tego czasu nie zmieniły się żadne okoliczności, które wymagałyby przeprowadzenia kolejnego wywiadu ani jego aktualizacji (o czym oświadczyła pisemnie wraz z wnioskami), oraz w sytuacji, gdy ze względu na sytuację epidemiologiczną w kraju oraz sytuację zdrowotną i życiową wnioskodawczym uzasadnione (oraz wystarczające) było przeprowadzenie wywiadu środowiskowego (aktualizacji) w formie telefonicznej - skarżąca prosiła o telefoniczną aktualizację wywiadu do czego miała prawo w jej sytuacji, a MOPS sukcesywnie to uniemożliwia ignorując jej sytuację zdrowotną, w tym choroby zakaźne (a w ostatnim czasie także grypę), kilkudniowe migreny, bezsenność, ostre problemy gastryczne i jelitowe (biegunki, wymioty), zawroty głowy, obniżoną odporność, zagrożenie COVID, oraz sytuację bytową (to, że mieszka sama) - wnioskodawczyni spełniała i spełnia wszystkie przesłanki przyznania zasiłku okresowego - wywiad środowiskowy został faktycznie przeprowadzony przed wydaniem decyzji 11.08.2023 r. (czego pełnomocnik był świadkiem) - wnioskodawczyni nie odmówiła przeprowadzenia wywiadu środowiskowego ani jego aktualizacji ani nie unikała jego przeprowadzenia Mając powyższe na uwadze, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wniesiono ponadto o zobowiązanie organu do przedłożenia notatki i pozostałej dokumentacji dotyczącej wizyty skarżącej w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w MOPS przy ul. W. w dniu 12.06.2024 i przeprowadzenie dowodu z tej dokumentacji na fakt stawienia się skarżącej w organie celem przeprowadzenia aktualizacji wywiadu, przebiegu wizyty, zachowania i stanowiska pracownika MOPS. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwianych podstaw. Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), dalej "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Ponieważ w rozpoznawanej sprawie skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w ustawowym terminie czternastu dni, nie zażądały jej przeprowadzenia, skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). Powyższe oznacza, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a zobligowany jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej. Przed przystąpieniem do oceny zasadności zarzutów należało poczynić komentarz dotyczący formalnych aspektów budowy skargi kasacyjnej, bowiem zawarte w niej zarzuty zostały sformułowane bez należytej staranności niestarannie – autor skargi kasacyjnej nie wskazał bowiem dzienników promulgujących akty prawne, zawierające jako wzorce kontroli przepisy, których naruszenia się dopatrywał w orzeczeniu Sądu I instancji. Jest to na tyle istotne, że chociażby ustawa z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych, której jeden z przepisów stanowi podstawę zarzutów, była wielokrotnie nowelizowana, wobec czego może wywołać wątpliwość, który stan prawny autor skargi kasacyjnej starał się uwzględnić konstruując zarzuty. Mimo tej wadliwości, zarzuty te, z racji tego, że autor skargi kasacyjnej wskazał jako wzorce kontroli konkretne przepisy i ewentualne konkretne jednostki redakcyjne tych przepisów, nadawały się do rozpoznania (vide: uchwała NSA z 26 października 2009r., sygn. akt: I OPS 10/09 – dostępna w CBOSA). Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny uwzględnił jako wzorce kontroli przepisy obowiązujące w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Kontrolując zatem zgodność z prawem zaskarżonego wyroku w granicach skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny ograniczył tę kontrolę do wskazanych w niej zarzutów. Rozpatrywana pod tym kątem skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. Przedmiotem oceny Sądu Wojewódzkiego była decyzja z 16 stycznia 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Łodzi, które działając na podstawie art. 2 ust. 1, art. 3, art. 4, art. 11 ust. 2, art. 37 w związku z art. 17 i art. 107 ust. 4 i 4a u.p.s. utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Łodzi z 5 grudnia 2023 r. w sprawie odmowy przyznania M. M. zasiłku stałego od miesiąca listopada 2023 r. Powodem takich rozstrzygnięć było uznanie przez organy obu instancji, że skarżąca kasacyjnie M. M. nie wypełniła obowiązku współdziałania z organem, o którym mowa w art. 11 ust. 2 u.p.s. Zdaniem SKO nie ulega wątpliwości, że pracownik socjalny podejmował próby przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania skarżącej kasacyjnie i próby te okazały się bezskuteczne, gdyż M. M. nie wyrażała zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, wnosząc zamiast tego o przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w formie telefonicznej. W ocenie organu nie było podstaw do odstąpienia od zasady przeprowadzania wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszania, gdyż nie istniały żadne powody do zastosowania w sprawie art. 15o ust. 1 ustawy z 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 2095 ze zm. – dalej: "ustawa covidowa"). M. M. nie pozostawała na kwarantannie i nie było innych powodów związanych z przeciwdziałaniem COVID-19. Wobec powyższego odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia nastąpiła z powodu braku możliwości przeprowadzenia wywiadu w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni. Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym wyroku podzielił ocenę organu i stwierdził, że organy obu instancji prawidłowo uznały, iż zachowanie skarżącej wypełniło przesłankę braku współdziałania z organem, która – zgodnie z art. 4 ustawy o pomocy społecznej – stanowi obowiązek osób korzystających ze świadczeń. W ocenie sądu, w świetle art. 11 ust. 2 oraz art. 107 ust. 4a u.p.s., okoliczność ta mogła uzasadniać odmowę przyznania pomocy. Sąd podkreślił, że organy, odmawiając skarżącej świadczenia, nie kwestionowały jej trudnej sytuacji materialnej ani zdrowotnej. Uznano jednak za konieczne przeprowadzenie aktualizacji wywiadu środowiskowego – zarówno ze względu na sygnalizowane przez stronę pogorszenie jej położenia, jak i potrzebę ustalenia rzeczywistych, aktualnych potrzeb oraz ich zakresu w miejscu zamieszkania. Dotychczasowe dokonanie takiej oceny nie było możliwe z uwagi na obowiązujący wcześniej na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stan epidemii, a następnie stan zagrożenia epidemicznego związany z wirusem COVID-19 (odwołany 1 lipca 2023 r.), które wiązały się z różnego rodzaju ograniczeniami. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wskazał również, że art. 15o tzw. ustawy covidowej nie znajdował w tej sprawie zastosowania, ponieważ w dniu złożenia przez skarżącą wniosku kasacyjnego – tj. 26 października 2023 r. – na terenie kraju nie obowiązywał już stan zagrożenia epidemicznego, który został zniesiony 1 lipca 2023 r. Skarżąca wniosła skargę kasacyjną, nie zgadzając się z rozstrzygnięciem Sądu I instancji i zarzucając naruszenie wielu przepisów prawa materialnego oraz procesowego. Choć zarzutów jest dużo, a część z nich została sformułowana nieprawidłowo (np. dotyczą one naruszeń przepisów postępowania, mimo że odnoszą się do uchybień z zakresu prawa materialnego), to wszystkie sprowadzają się do oceny prawidłowości działania organu administracji publicznej w związku z brakiem współpracy skarżącej przy przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, o którym mowa w art. 107 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, w jej miejscu zamieszkania. Zdaniem skarżącej to właśnie ta kwestia przesądziła o odmowie przyznania jej zasiłku stałego od listopada 2023 r., o który wnioskowała 26 października 2023 r. Skarżąca twierdzi, że nie istniały podstawy do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w jej domu, a jego realizacja mogła odbyć się telefonicznie ze względu na jej stan zdrowia. Podkreśla również, że wywiad został już przeprowadzony 11 sierpnia 2023 r., więc nie było potrzeby wykonywania kolejnego lub aktualizacji poprzedniego. Dodatkowo wskazuje, że nigdy nie odmawiała ani przeprowadzenia wywiadu, ani jego aktualizacji, ani też nie unikała udziału w tej czynności. Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł podzielić stanowiska skarżącej, co do potrzeby nieprzeprowadzania wywiadu bądź jego aktualizacji, jak również co do kwestii odmowy przez skarżącą kasacyjnie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Przede wszystkim trzeba zauważyć, że zgodnie z art. 37 ust. 1 u.p.s. zasiłek stały przysługuje: 1) pełnoletniej osobie samotnie gospodarującej, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej; 2) pełnoletniej osobie pozostającej w rodzinie, niezdolnej do pracy z powodu wieku lub całkowicie niezdolnej do pracy, jeżeli jej dochód, jak również dochód na osobę w rodzinie są niższe od kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Ponadto zgodnie z art. 37 ust. 2 u.p.s. zasiłek stały ustala się w wysokości: 1) w przypadku osoby samotnie gospodarującej - różnicy między kwotą stanowiącą 130% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej a dochodem tej osoby, z tym że kwota zasiłku nie może być wyższa niż 1000 zł miesięcznie; 2) w przypadku osoby w rodzinie - różnicy między kwotą stanowiącą 130% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie a dochodem na osobę w rodzinie. Kwota zasiłku stałego nie może być niższa niż 100 zł miesięcznie (art. 37 ust. 3 u.p.s.). Podkreślenia również wymaga, że ustawodawca zwraca uwagę na konieczność współdziałania świadczeniobiorcy z pracownikami pomocy społecznej. Wyrazem tego jest w szczególności treść art. 4 u.p.s., zgodnie z którym, osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Z kolei przepis art. 11 ust. 2 u.p.s. wymienia szereg okoliczności, związanych z brakiem współpracy zainteresowanych z organami pomocy społecznej, które mogą stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych. Decyzja rozstrzygająca o przyznaniu tego typu zasiłku musi zostać poprzedzona postępowaniem wyjaśniającym, którego elementem koniecznym, zgodnie z art. 106 ust. 4 u.p.s. jest rodzinny wywiad środowiskowy. Rodzinny wywiad środowiskowy jest szczególnym rodzajem dowodu przewidzianym w ustawie o pomocy społecznej i pełni on w sprawach pomocowych niezwykle ważną rolę. Przeprowadza się go w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o świadczenia oraz korzystających ze świadczeń. Jest on ustawowo określonym sposobem zbierania informacji, rozmową z osobą starającą się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej (i jej rodziną), szczególnym rodzajem postępowania dowodowego. Rodzinny wywiad środowiskowy ma ukazać w sposób wszechstronny sytuację osoby i rodziny starającej się o przyznanie świadczenia lub korzystającej z pomocy. Na jego podstawie pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji określonego podmiotu i formułuje wnioski dotyczące planowania pomocy, które są podstawą rozstrzygnięcia sprawy (vide: wyrok NSA z 23 maja 2017 r., I OSK 3469/15, LEX nr 2325373). Przeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest obligatoryjną czynnością organu przed dokonaniem rozstrzygnięcia w sprawie w drodze decyzji administracyjnej przyznającej prawo do świadczenia z pomocy społecznej lub takiego prawa odmawiającej. Utrudnianie lub uniemożliwianie przez wnioskodawcę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji może być potraktowane jako brak jego współdziałania z pracownikiem socjalnym, a przez to może prowadzić do odmowy przyznania świadczenia. Nie można czynności wywiadu środowiskowego zastąpić innymi środkami dowodowymi, co oznacza, że strona musi liczyć się z koniecznością ścisłej aktywności podczas przeprowadzania wywiadu środowiskowego (vide: wyrok NSA z 5 października 2021 r., I OSK 502/21, LEX nr 3267412). Co więcej zgodnie z art. 107 ust. 4 u.p.s. w przypadku ubiegania się o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej po raz kolejny, a także gdy nastąpiła zmiana danych zawartych w wywiadzie, sporządza się aktualizację wywiadu. W przypadku osób korzystających ze stałych form pomocy aktualizację sporządza się, mimo braku zmiany danych, nie rzadziej niż co 6 miesięcy, a w przypadku osób przebywających w domach pomocy społecznej oraz w ośrodkach wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi – nie rzadziej niż co 12 miesięcy. Wykładnia językowa powołanego art. 107 ust. 4 zd. 1 u.p.s. prowadzi do wniosku, że aktualizacja wywiadu środowiskowego ma być sporządzana nie tylko w razie zmiany danych zawartych w wywiadzie. Co więcej nawet korzystanie ze stałych form pomocy nie ogranicza organu do przeprowadzenia wywiadu raz na 6 miesięcy. Organ może zatem przeprowadzić aktualizację wywiadu środowiskowego częściej niż w okresach wskazanych w art. 107 ust. 4 u.p.s., zwłaszcza gdy osoba taka ubiega się często o pomoc społeczną. Samo składanie takich wniosków może oznaczać zmianę sytuacji strony, co stanowi podstawę, a nawet potrzebę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji. W niniejszej sprawie nie budzi żadnych wątpliwości, że istniała konieczność dokonania aktualizacji wywiadu środowiskowego. Organ pomocy społecznej był do tego uprawniony na podstawie art. 107 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, ponieważ skarżąca kasacyjnie ubiegała się o przyznanie kolejnych świadczeń, co mogło oznaczać zmianę jej sytuacji życiowej. Przeprowadzenie takiego wywiadu stanowi ustawowy element postępowania w sprawach świadczeń z pomocy społecznej, a obowiązek współdziałania z organem – w tym obowiązek umożliwienia przeprowadzenia wywiadu – ciąży bezpośrednio na osobie ubiegającej się o pomoc. Jego niewykonanie może prowadzić do odmowy przyznania świadczenia. Bezsporne jest również, że aktualizacja wywiadu nie została przeprowadzona, ponieważ skarżąca uchylała się od jej realizacji. Jak trafnie wskazał sąd pierwszej instancji, a co wynika wprost z akt administracyjnych, po złożeniu przez M. M. wniosku o przyznanie zasiłku stałego od listopada 2023 r. organ wielokrotnie podejmował próby nawiązania kontaktu zarówno ze skarżącą, jak i z jej pełnomocnikiem. Celem tych działań było uzgodnienie dogodnego terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania. Świadczą o tym między innymi liczne próby kontaktu telefonicznego, protokoły z kontroli pod adresem skarżącej oraz wydruki wiadomości SMS wymienianych z pełnomocnikiem, które jednoznacznie potwierdzają jego świadomość konieczności przeprowadzenia wywiadu w formie i miejscu określonym przez organ jako warunku rozpatrzenia wniosku. Z dokumentacji zgromadzonej w sprawie wynika również, że M. M. uporczywie odmawiała zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania, uzasadniając to złym stanem zdrowia. Należy jednak podkreślić, że samo powoływanie się na problemy zdrowotne nie zwalnia z obowiązku współpracy z organem, zwłaszcza gdy ten podejmuje działania zmierzające do ustalenia terminu odpowiadającego możliwościom strony. Wywiad środowiskowy jest niezbędny do rzetelnego ustalenia rzeczywistej sytuacji życiowej osoby ubiegającej się o świadczenie oraz określenia jej faktycznych potrzeb. Bez jego przeprowadzenia organ nie jest w stanie ocenić zasadności i zakresu wnioskowanej pomocy. W tych okolicznościach należy uznać, że to nie zaniechania organu, lecz brak współdziałania ze strony skarżącej uniemożliwił dokonanie wymaganych czynności i w konsekwencji doprowadził do odmowy przyznania świadczenia. Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że nagłe pogorszenie stanu zdrowia, zachorowanie czy wystąpienie innych wyjątkowych i nieprzewidzianych okoliczności mogą czasowo uniemożliwić przeprowadzenie wywiadu środowiskowego bądź jego aktualizacji. Nie oznacza to jednak – w żadnym przypadku – że czynność ta staje się zbędna lub że organ może z niej zrezygnować. Po ustaniu takich nadzwyczajnych przeszkód organ pomocy społecznej ma obowiązek ponowić próby dokonania wywiadu i dopełnić wszystkich czynności koniecznych do ustalenia sytuacji osoby ubiegającej się o świadczenie. W realiach rozpatrywanej sprawy postępowanie organu należy ocenić jako prawidłowe, zgodne z wymaganiami zawartymi w u.p.s. oraz k.p.a. Organ podejmował bowiem wielokrotne działania zmierzające do dokonania aktualizacji wywiadu środowiskowego, jednak czynności te nie doszły do skutku z przyczyn leżących po stronie skarżącej kasacyjnie. To jej zachowanie uniemożliwiło przeprowadzenie wywiadu, mimo że organ próbował realizować go w różnych terminach. Należy również zaznaczyć, że utrzymujący się zły stan zdrowia wnioskodawczyni – o ile nie wyklucza kontaktu z organem – nie stanowi przeszkody do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Wręcz przeciwnie, jednym z podstawowych celów tej czynności jest ustalenie faktycznego stanu zdrowia osoby ubiegającej się o pomoc oraz ocena, w jakim zakresie wpływa on na jej potrzeby i możliwości funkcjonowania. Brak przeprowadzenia wywiadu uniemożliwia zatem organowi rzetelną ocenę przesłanek przyznania świadczenia. Skarżąca kasacyjnie domagała się, aby aktualizacja wywiadu środowiskowego została przeprowadzona w formie telefonicznej. Jako podstawę wskazywała art. 15o ustawy covidowej. Zgodnie z art. 15o ust. 1 tej ustawy, w sytuacjach związanych z przeciwdziałaniem COVID-19 – gdy przepisy ustawy o pomocy społecznej wymagają przeprowadzenia rodzinnego wywiadu środowiskowego lub jego aktualizacji (w szczególności wobec osób lub rodzin objętych kwarantanną z powodu podejrzenia zakażenia lub choroby zakaźnej) – ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej może nastąpić w sposób odmienny niż tradycyjny. Ustawodawca przewidział wówczas możliwość oparcia ustaleń na: 1. rozmowie telefonicznej z pracownikiem socjalnym (a w przypadku osób z dysfunkcją słuchu – z wykorzystaniem środków komunikowania się określonych w ustawie o języku migowym); 2. dokumentach lub oświadczeniach, o których mowa w art. 107 ust. 5b ustawy o pomocy społecznej, w tym ich kopiach bądź formie elektronicznej; 3. informacjach przekazanych przez podmioty wymienione w art. 105 ustawy o pomocy społecznej. Należy jednak podkreślić, że zasadą wynikającą z u.p.s. jest przeprowadzanie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie. Natomiast możliwość zastosowania trybu przewidzianego w art. 15o ustawy covidowej stanowi wyjątek od tej zasady. Przepis ten powinien być stosowany ściśle, jedynie wtedy, gdy istnieją rzeczywiste i związane z przeciwdziałaniem COVID-19 przeszkody uniemożliwiające przeprowadzenie wywiadu w tradycyjnej formie. Analiza akt sprawy nie potwierdza, aby w przypadku skarżącej kasacyjnie istniały jakiekolwiek okoliczności tego rodzaju. Nie wykazano, by była ona objęta kwarantanną, izolacją czy innymi ograniczeniami wynikającymi z przeciwdziałania COVID-19. Skarżąca powoływała się jedynie ogólnie na obawy o swoje zdrowie oraz ryzyko zakażenia wirusem, co nie może być uznane za przeszkodę o charakterze obiektywnym, pozwalającą na zastosowanie trybu wyjątkowego. W świetle powyższego trafne jest stanowisko sądu pierwszej instancji, który stwierdził, że art. 15o ustawy covidowej w niniejszej sprawie nie znajdował zastosowania. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny odmówił zasadności zarzutom postawionym w skardze kasacyjnej. Sąd I instancji, nie naruszył wskazanych przepisów postępowania, a zatem wbrew twierdzeniom skarżącej kasacyjnie prawidłowo ocenił, że postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone z zachowaniem zasad wynikających z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 czy art. 80 k.p.a. Nie można również dopatrzeć się naruszenia przez organu wskazanych przepisów ustawy z dnia 12 marca o pomocy społecznej czy ustawy z dnia 2 marca 2020 o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Sąd I instancji dokonał prawidłowej kontroli i oceny zaskarżonej w sprawie decyzji. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga kasacyjna jest niezasadna i dlatego, na podstawie art. 184 i art. 182 § 2 p.p.s.a., orzekł o jej oddaleniu.