I OSK 2344/24

Dnia 15 grudnia 2025 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Przybysz Sędziowie: sędzia NSA Piotr Niczyporuk sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2025 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 22 sierpnia 2024 r. sygn. akt II SA/Ol 469/24 w sprawie ze skargi E.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] grudnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną

Wyrokiem z 22 sierpnia 2024 r. II SA/Ol 469/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę E. S. (Skarżąca) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie (Kolegium) z [...] grudnia 2023 roku nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego (punkt 1 sentencji wyroku) oraz przyznał od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na rzecz adwokata A. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych wraz z należnym podatkiem VAT tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną Skarżącej z urzędu (punkt II sentencji wyroku) Skarżąca zaskarżyła wyrok Sądu Wojewódzkiego w części, tj. w zakresie pkt: 1) w całości 2) w części dotyczącej niepodwyższenia kwoty 480 zł o kwotę podatku VAT, tj nieprzyznania kwoty 110,4 złotych. Skarżąca zarzuciła wyrokowi Sądu Wojewódzkiego naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt. 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że uczestnictwo w zajęciach Centrum Integracji Społecznej jest zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, w sytuacji gdy katalog aktywności zaliczanych do zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wskazany w art. 3 pkt, 22 tejże ustawy jest numerus clausus i nie zawiera uczestnictwa w zajęciach Centrum Integracji Społecznej, czy zatrudnienia socjalnego, co w realiach niniejszej sprawy doprowadziło do uznania, iż strona wnioskująca nie spełniła ustawowej przesłanki rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Mając na uwadze powyższe Skarżąca wniosła o: 1. uchylenie skarżonego orzeczenia w zaskarżonej części i rozpoznanie skargi, 2. przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika skarżącej kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, gdyż nie zostały uiszczone w całości ani w części, w podwójnej wysokości. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej Skarżąca wskazała, że w jej ocenie wyrok jest nieprawidłowy, z uwagi na błędną wykładnię przepisu stanowiącego materialną podstawę do ustalania takiego świadczenia, tj. art. 17 ust. 1 w zw. z art. 3 pkt. 22 u.ś.r. i uznanie, że uczestnictwo skarżącej w zajęciach Centrum Integracji Społecznej i realizacja zatrudnienia socjalnego jest zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową i wyklucza możliwość przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Skarżąca wskazała że zgodnie z ówczesnym brzmieniem art. 17 ust. 1 in fine u.ś.r. warunkiem koniecznym do otrzymania świadczenia było niepodejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zdaniem Skarżącej uczestnictwo w Centrum Integracji Społecznej nie sposób uznać za zatrudnienie, czy też pracę zarobkową, stąd ww. przesłanka pozwalająca na przyznanie świadczenia już w dniu wnioskowania była spełniona. Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 22 tej samej ustawy, ilekroć w ustawie mowa o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej "oznacza to wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej; ", Analiza treści tego przepisu wskazuje, że katalog wskazany w przytoczonym przepisie jest enumeratywny, gdyż wyliczenie nie poprzedzają wyrażenia typu w szczególności, przede wszystkim czy głównie, więc nie ma możliwości stosowania tego przepisu do innych aktywności expressis verbis nieuregulowanych w tym katalogu. Przedstawione przez ustawodawcę zamknięte wyliczenie nie zawiera uczestnictwa w Centrum Integracji Społecznej, czy zatrudnienia socjalnego realizowanego przez Skarżącą. Skarżąca na dzień składania wniosku uczestniczyła tylko w zatrudnieniu socjalnym, o który mowa w art. i ust. 4 ustawy o zatrudnieniu socjalnym " (...) przez co należy rozumieć zapewnianie osobom, o których mowa w ust. 2, możliwości uczestnictwa w zajęciach prowadzonych przez centra integracji społecznej, kluby integracji społecznej i zatrudnienia wspieranego (...) " Zatrudnienie wspierane w myśl art. 2 pkt. 8 ww. ustawy oznacza "(...) udzielanie wsparcia o charakterze doradczym i finansowym osobie, o której mowa w art. 1, utrzymaniu aktywności zawodowej umożliwiającej podjęcie zatrudnienia, prac społecznie użytecznych w rozumieniu przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, założenie lub przystąpienie do spółdzielni socjalnej lub podjęcie działalności gospodarczej; ’’ Skarżąca wskazała, że możliwość uczestnictwa w zajęciach, w trakcie których udzielane jest wsparcie doradcze i finansowe, którego celem jest podjęcie zatrudnienia, za zatrudnienie lub pracę zarobkową uważane być nie może. Analizując treść umowy należy dojść także do wniosku, że w zajęciach Centrum Integracji Społecznej brak również stosunku służbowego, więc również z tego tytułu nie sposób przypisać czynnościom skarżącej przymiotu, w którym mowa wyżej. Także otrzymywanie świadczenia pieniężnego za owe uczestnictwo także nie pozwala na zakwalifikowanie tego jako zarobkowania, gdyż czynione jest to w ramach wsparcia finansowego i ma charakter świadczenia integracyjnego (§ 7 umowy) w wysokości 120 % zasiłku dla bezrobotnych. Przyjęcie innego stanowiska prowadziłoby do nielogicznych wniosków, że każde przysporzenie majątkowe wymagające od przysporzonego jakiejkolwiek aktywności (np. wygrana na loterii) traktować należy jako zatrudnienie, lub pracę zarobkową, co jest nie do przyjęcia. Z uwagi na fakt, iż czynności podejmowane przez Skarżącą nie były zatrudnieniem ani pracą zarobkową w myśl art. 3 ust. 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to powoływane przez Wojewódzki Sąd Administracyjny poglądy judykatury w przedmiocie zastępczego źródła dochodu nie będą miały zastosowania w niniejszej sprawie. Pełnomocnik Skarżącej wskazał również, że w pkt 2 wyroku z dnia 22 sierpnia 2024 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie przyznał na rzecz adwokata A. S. kwotę 480 zł wraz z należnym podatkiem VAT tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną z urzędu. Orzeczenie w tej części jest nieprawidłowe w zakresie uznania, że kwota 480 zł zawiera podatek VAT. Podczas gdy podatek ten naliczony winien zostać dodatkowo, tj. obok kwoty głównej. Z tego też względu wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu zaniżono co najmniej o 110,4 zł, a winno zostać określone na kwotę 590,4 zł wraz z należnym podatkiem VAT. Zwróciła uwagę, że 5 czerwca 2024 r weszło bowiem w życie Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu, które w swojej treści zrównało stawki adwokackie przewidujące wynagrodzenie adwokata z urzędu i z wyboru. Jednakże w § 4 ust. 3 przywołanego rozporządzenia wskazuje się, że "Opłatę, o której mowa w ust. 1 i 2, podwyższa się o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług". Ponadto zgodnie z § 24 tego aktu prawnego "Do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie rozporządzenia stosuje się przepisy niniejszego rozporządzenia." Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Skarżąca podniosła w skardze kasacyjnej wyłącznie zarzut naruszenia prawa materialnego, to jest art. 17 ust 1 w związku z art. 3 pkt 22 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych ( tekst jednolity: Dz. U. z 2023r., poz. 390 z późn. zm., dalej "u.ś.r."). Odnosząc się do tego zarzutu wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jednocześnie należy odnotować, że wyrażenie "zatrudnienie lub inna praca zarobkowa" nie ma na gruncie zacytowanego przepisu znaczenia potocznego rozumianego jako wszelkie czynności zawodowe, z tytułu których osoba wykonująca te czynności czerpie przychód. Ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 3 pkt 22 zawiera bowiem definicję tego wyrażenia, zgodnie z którą pod tym pojęciem na gruncie wspomnianej ustawy rozumie się wykonywanie pracy na podstawie stosunku pracy, stosunku służbowego, umowy o pracę nakładczą oraz wykonywanie pracy lub świadczenie usług na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia, umowy o dzieło albo w okresie członkostwa w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych, a także prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej. Analiza zacytowanej powyżej definicji prowadzi do wniosku, że nie jest to definicja klasyczna, ale zakresowa, zawierająca nie tylko wskazanie na wykonywanie pracy (świadczenia usług), ale również na prawną formę, w jakiej praca ta powinna być wykonywana, aby świadczyć o zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej (ewentualne inne formy zarobkowania nie są przypadkami zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i ich ustanie nie uprawnia do ubiegania się oświadczenie pielęgnacyjne). Zakres zwrotu "zatrudnienie lub inna praca zarobkowa" wypełnia zatem szereg stanów faktycznych związanych z wykonywaniem pracy (świadczeniem usług) na podstawie ściśle określonych stosunków prawnych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 16/23). Oznacza to, że rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej obejmuje zaprzestanie czerpania dochodu wyłącznie z form (podstaw prawnych) wymienionych w art. 3 pkt 22 u.ś.r. (por. wyrok NSA z 28 maja 2025 r. I OSK 1353/24). Zwrócić jednak należy uwagę, że Sąd Wojewódzki oddalając skargę podzielił stanowisko Kolegium, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przyznawane jest w sytuacji, kiedy zakres opieki nad osobą niepełnosprawną uniemożliwia godzenie pracy zarobkowej z opieką. W przedmiotowej zaś sprawie, jak przypomniał Sąd Wojewódzki, Skarżąca przez 6 godzin dziennie jest poza domem, co oznacza, że wówczas nie sprawuje opieki nad matką i może pracować choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sąd Wojewódzki wyjaśnił również, że w celu otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, wymiar opieki ma obiektywnie zmuszać do rezygnacji z zatrudnienia bądź wykluczać możliwość podjęcia zatrudnienia (lub innej pracy zarobkowej). Świadczenie to ma zastąpić dochód wynikający ze świadczenia pracy, której nie może podjąć osoba, która zajmuje się osobą niepełnosprawną. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest więc częściowe zrekompensowanie opiekunowi niepełnosprawnego strat finansowych spowodowanych niemożnością podjęcia pracy lub rezygnacją z niej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Sąd uznał, że taka sytuacja nie wystąpiła w przedmiotowej sprawie, zatem bez znaczenia dla rozstrzygnięcia uznał postanowienia ustawy z dnia 13 czerwca 2003 r. o zatrudnieniu socjalnym (Dz.U. z 2022 r. poz. 2241). Z uzasadnienia wyroku Sąd Wojewódzkiego wynika zatem, że przyczyną oddalenia skargi było uznanie, że zakres opieki sprawowanej przez Skarżącą nad matką nie wyłącza możliwości podjęcia zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. O oddaleniu wyroku zdecydowała zatem nie wykładnia art. 17 ust. 1 w związku z art. 3 pkt 22 u.ś.r. a ustalenia faktyczne przyjęte przez Sąd za podstawę kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji. Ustalenia te nie zostały zakwestionowane w skardze kasacyjnej. Sąd kasacyjny zwraca również uwagę, że Sąd Wojewódzki nie utożsamił zatrudnienia socjalnego z pracą zarobkową, o której mowa w art. 3 pkt 22 u.ś.r. Z uzasadnienia wyroku wynika jedynie, że skoro Skarżąca może realizować zatrudnienie socjalne w wymiarze 5 dni w tygodniu przez 6 godzin dziennie, to może również podjąć pracę zarobkową, co oznacza, że wymiar opieki nad matką nie wyklucza możliwości podjęcia przez Skarżącą zatrudnienia. W konsekwencji zarzuty skargi kasacyjnej w zakresie dotyczącym prawidłowości punktu 1 wyroku okazały się niezasadne. Zaskarżając punkt 2 sentencji wyroku Sądu pierwszej instancji pełnomocnik Skarżącej wskazywał, że narusza on § 4 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (Dz. U. poz. 763 z późn. zm.. dalej "rozporządzenie"). Zgodnie z tym przepisem : Opłatę, o której mowa w ust. 1 i 2, podwyższa się o kwotę podatku od towarów i usług wyliczoną według stawki podatku obowiązującej dla tego rodzaju czynności na podstawie przepisów o podatku od towarów i usług. Jak wynika z brzmienia punktu 2 sentencji wyroku, Sąd Wojewódzki przyznał od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na rzecz adwokata A. S. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych wraz z należnym podatkiem VAT. Oznacza to, że zasądzona przez Sąd Wojewódzki kwota obejmuje podatek VAT. Tak również odczytuje ten zapis pełnomocnik Skarżącej. Innymi słowy, kwota wskazana w punkcie 2 sentencji wyroku obejmuje opłatę należną adwokatowi w rozumieniu przepisów rozporządzenia oraz podatek VAT. Sąd kasacyjny dostrzega, że w ocenie autora skargi kasacyjnej wynagrodzenie (opłata) winno wynosić 480 złotych i od tej kwoty powinien być naliczony podatek VAT, a w sentencji postanowienia wskazać należy zarówno kwotę wynagrodzenia jak i kwotę podatku VAT. Zwrócić jednak należy uwagę, że w rozpoznawanej sprawie wynagrodzenie dla pełnomocnika przyznane zostało w wyroku. Stosownie do art. 258 § 1 p.p.s.a czynności w zakresie przyznania prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy. Do czynności tych należy m.in. wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu wynagrodzenia adwokatowi, radcy prawnemu, doradcy podatkowemu lub rzecznikowi patentowemu za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy oraz o zwrocie niezbędnych udokumentowanych wydatków (art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a.). Czynności, o których mowa w § 2, może w szczególnie uzasadnionych przypadkach wykonywać sąd (art. 258 § 4 p.p.s.a.). Jak wskazuje się w doktrynie, przykładem orzeczenia wymienionego w § 2, które powinien wydawać sąd, stosownie do § 4 komentowanego artykułu, jest postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia zawodowemu pełnomocnikowi za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy, w przypadku gdy zachodzi potrzeba obniżenia jego wynagrodzenia (art. 258 § 2 pkt 8 w zw. z art. 250 § 2 p.p.s.a.). Tego rodzaju przypadki powinny być traktowane w sposób zbliżony do spraw wymienionych w art. 247 p.p.s.a., z uwagi na konieczność dokonywania oceny merytorycznej wkładu pracy i zaangażowania pełnomocnika w czynności związane z reprezentowaniem strony (M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. IX, Warszawa 2024, art. 258). W rozpoznawanej sprawie, zgodnie z § 23 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia wysokość opłaty wynosi 480 złotych. Ta kwota winna być następnie powiększona o należny podatek VAT. Przyznane przez Sąd Wojewódzki opłaty w wysokości 480 złotych łącznie z podatkiem VAT oznacza, że Sąd Wojewódzki za zasadne uznał obniżenie wynagrodzenia pełnomocnika, co nie zostało zakwestionowane w skardze kasacyjnej. Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W niniejszej sprawie pełnomocnik skarżącego kasacyjnie – na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. – zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna w ustawowym terminie nie zawnioskowała o jej przeprowadzenie, stąd też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącego wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 p.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach w art. 254 § 1 i art. 258-261 p.p.s.a.