I OSK 2156/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodnicząca: sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Joanna Skiba (spr.) po rozpoznaniu w dniu 7 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 12 maja 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 213/23 w sprawie ze skargi J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 16 listopada 2022 r. nr SKO.4106.1125.2022 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 12 maja 2023 r. sygn. akt II SA/Gl 213/23, oddalił skargę J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 16 listopada 2022r. nr SKO.4106.1125.2022 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie Sądu I instancji, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem a niepodejmowaniem przez nią z pracy, nie istnieje związek przyczynowy. Ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego nie wynika, aby mąż skarżącej, posiadający co prawda orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, był niesamodzielny w większości sfer życia. Z tych przyczyn nie sposób przyjąć, aby skarżąca, z uwagi na zakres i rozmiar czynności jakie wykonuje opiekując się mężem, rzeczywiście nie mogła podjąć żadnego zatrudnienia, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Skargę kasacyjną na powyższe rozstrzygnięcie złożyła J. C. zaskarżając wyrok w całości. Orzeczeniu zarzuciła: I. naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz.U z 2003 r., nr 228, poz. 2255 z późn. zm. dalej u.ś.r.) poprzez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że opieka nad niepełnosprawnym małżonkiem skarżącej ogranicza się do wykonywania czynności życia codziennego i nie wymaga całodobowej aktywności oraz nie umożliwia aktywności zawodowej skarżącej i w rezultacie przyjęcie, że pomiędzy rezygnacją skarżącej z zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowy; II. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy polegające na naruszeniu : - art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w związku z art. 151 p.p.s.a przez oddalenie skargi, mimo że organy administracji publicznej obu instancji naruszyły art.7, art.77 § 1 i 3 , art. 80 i art. 107 § 1 k.p.a. ze względu na nieprawidłowe zebranie materiału dowodowego sprawy, który stanowił podstawę rozstrzygnięcia, niedokładnie wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy i pobieżną ocenę okoliczności sprawy poprzez przyjęcie, że dla ustawicznej opieki nad osobą niepełnosprawną konieczne jest wykonywanie innych czynności niż te związane z codziennym funkcjonowaniem na podopiecznym. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz pełnomocnika z urzędu adw. M. L. kosztów pomocy prawnej świadczonej skarżącej z urzędu według norm przepisanych, albowiem koszty te nie zostały przez skarżącą uiszczone w całości ani w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej "p.p.s.a.") ponieważ skarżąca kasacyjnie zrzekła się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 p.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). W skardze kasacyjnej podniesione zostały zarówno zarzuty naruszenia prawa materialnego jak i przepisów postępowania. Jak jednak wynika ze sposobu ich sformułowania, zarzuty naruszenia przepisów postępowania mają charakter następczy w stosunku do zarzutu naruszenia prawa materialnego to jest art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (brzmienie obowiązujące na datę wydania zaskarżonej decyzji wynika z Dz. U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm., dalej "u.ś.r."). Kwestią zasadniczą, wymagającą rozstrzygnięcia jest ocena, czy w okolicznościach niniejszej sprawy J. C. spełnia przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.). tj. czy istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem przez skarżącą zatrudnienia, a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad mężem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia 7 października 2022 r. wydanym na stałe. A także czy na istnienie związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją (niepodejmowaniem) zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną mają wpływ okoliczności takie jak rozmiar faktycznie sprawowanej opieki. Zwrócić należy uwagę, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. - w brzmieniu obowiązującym w dacie wydawanych przez organy decyzji - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Powołany przepis określa zatem przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Przysługuje ono bowiem osobom w nim wymienionym, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. O ile przy tym konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, o tyle dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest jednak ustalenie czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Sąd kasacyjny zwraca uwagę, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych ustawodawca nie wprowadził definicji legalnej wyrażenia "opieka" ani "sprawowanie opieki". Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres lub jej charakter. Tym niemniej z treści art. 17 ust. 1 tej ustawy wynika, iż aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długoterminowa. Określenia "stała" lub "długoterminowa" wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy więc stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11, te i przywołane niżej orzeczenia publikowane publik. CBOSA). Jak słusznie wskazał Sąd I instancji, zasadniczą przeszkodą do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego był brak podstaw do uznania, aby w przedmiotowej sprawie zachodził związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z pracy oraz niepodejmowaniem innego zatrudnienia a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem. Z analizy akt sprawy, w szczególności z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, że mąż skarżącej ma trudności w poruszaniu się, jednak przy pomocy osób trzecich może opuścić mieszkanie. Samodzielnie spożywa posiłki, samodzielnie dba o higienę, jest także samodzielny przy załatwianiu potrzeb fizjologicznych. Ponadto z uwagi na swoje schorzenia wymaga pomocy w czynnościach związanych z codziennym bytowaniem takim jak sprzątanie, robienie zakupów, gotowanie. W tych okolicznościach Sąd Wojewódzki prawidłowo uznał, że w przedmiotowej sprawie skarżąca nie wypełniła przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki. Mając na uwadze zebrany w sprawie materiał dowodowy, nie budzi wątpliwości, że organy prawidłowo ustaliły, że z niego nie wynika, aby opieka nad niepełnosprawnym mężem sprawowana przez skarżącą wykluczała podjęcie przez nią jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Takie czynności, jak zakupy i przygotowanie posiłków oraz ich podawanie, czy też sprzątanie i pranie – czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego – są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącej, gdyż są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu (zob. m.in. wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21). Natomiast czynności związane z opieką nad mężem, polegające na zapewnieniu towarzystwa, jak również pomoc przy wychodzeniu na zewnątrz, nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (zob. np. wyrok NSA z 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20). Z powyższego bezspornie wynika, że zakres oraz rozmiar czasowy opieki sprawowanej przez skarżącą nad niepełnosprawnym mężem jest do pogodzenia z równoczesnym podjęciem przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasowym. Zwrócić należy bowiem uwagę, że jak wynika z wywiadu środowiskowego mąż skarżącej nie jest osobą leżącą. Nie sposób zatem stwierdzić, żeby skarżąca wykonywała przy mężu czynności pielęgnacyjnych ściśle związane z jego osobą, wymagające ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych (fizjologicznych), gdyż zaopiekowany nie będąc osobą leżącą, nie wymaga szczególnej pielęgnacji, tak jak osoba, która nie jest w stanie wykonać samodzielnie żadnych czynności. Zebrany materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad mężem, a rezygnacją przez nią z podjęcia zatrudnienia nie istnieje taki związek. Tym samym w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za niezasadne należało uznać zarzuty dotyczące naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. W konsekwencji, za niezasadne należało uznać również zarzuty naruszenia przepisów postępowania objęte punktem 2 petitum skargi kasacyjnej. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo orzekł, że stan faktyczny sprawy został ustalony z zachowaniem wymogów określonych w art. 7, art. 77 k.p.a., jak również został oparty na zebranym w sposób wyczerpujący i rozpatrzonym całościowo materiale dowodowym (art. 80 k.p.a.). Poddane prawidłowej ocenie przez Sąd pierwszej instancji decyzje zawierają pełne i wyczerpujące informacje o sytuacji rodzinnej i zdrowotnej osoby wymagającej opieki. Uwzględniają one przede wszystkim rodzaj i zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącą. Oznacza to, że zarzut naruszenia przepisów prawa procesowego także nie zasługiwał na uwzględnienie, a Sąd pierwszej instancji miał podstawy do zastosowania art. 151 p.p.s.a. Mając na uwadze powyższe wywody Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Uzasadnienie zostało sporządzone stosownie do wymogów określonych w art. 193 zdanie 2 p.p.s.a zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy (art. 250 § 1 p.p.s.a.), gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną należne od Skarbu Państwa przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 254 § 1 p.p.s.a. i art. 258-261 p.p.s.a.