I OSK 2017/24

Dnia 9 października 2025 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie Sędzia NSA Monika Nowicka (spr.) Sędzia del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 9 października 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H.W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 maja 2024 r. sygn. akt I SA/Wa 554/24 w sprawie ze skargi H.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 27 grudnia 2023 r. nr KO-825/4103/485/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 22 maja 2024 r. (sygn. akt I SA/Wa 554/24) – orzekając na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dalej: "p.p.s.a") – oddalił skargę H. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 27 grudnia 2023 r. nr KO-825/4103/485/23 utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z dnia 19 maja 2023 r., Nr GOPS.4243.7.23 o odmowie przyznania H. W. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką K. Ż. W skardze kasacyjnej, zaskarżając powyższy wyrok w całości, H. W. zarzuciła Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie – na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a - naruszenie prawa materialnego, tj: - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - poprzez niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnej K. Ż. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki, jakiej wymaga podopieczna nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia, - art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych - poprzez niezasadne uznanie, że córka niepełnosprawnej K. Ż. nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką. Z uwagi na powyższe zarzuty skarżąca wnosiła o: uchylenie zaskarżonego w całości wyroku i uwzględnienie skargi, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych oraz rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Odpowiedź na skargę kasacyjną nie została wniesiona. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę tylko okoliczności uzasadniające nieważność postępowania, a które to okoliczności w tym przypadku nie zachodziły. Tak więc postępowanie kasacyjne w niniejszej sprawie sprowadzało się wyłącznie do badania zasadności zarzutów przytoczonych w skardze kasacyjnej, a które to zarzuty okazały się chybione, a ponadto nie zostały one sformułowane w sposób precyzyjny. Należy bowiem przede wszystkim zwrócić uwagę, że kwestionując zgodność z prawem zaskarżonego wyroku, autor skargi kasacyjnej podniósł jedynie zarzut naruszenia prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (bez podania miejsca i daty publikacji aktu prawnego), które w jego ocenie polegało na błędnym uznaniu, iż skarżącej nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z uwagi na brak związku przyczynowego między rezygnacją przez nią z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną matką oraz że zakres opieki, jakiej wymaga matka nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia. Tymczasem w niniejszej sprawie wzorzec kontroli stanowił przepis art. 17b ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023r., poz. 390 ze zm., dalej jako "u.ś.r."), ewentualnie art. 17 ust. 1 w zw. z art. 17b ust 1 ustawy, bowiem wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego prowadziła gospodarstwo rolne. Orzekając na podstawie ww. przepisów Kolegium uznało zaś, że złożony przez H. W. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż nie została spełniona przesłanka pozytywna, o której mowa w art. 17b ust. 1 pkt 1-2 u.ś.r. tj. brak było związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą prowadzenia gospodarstwa rolnego a koniecznością sprawowania osobistej opieki nad matką. Stanowisko to podzielił następnie Sąd Wojewódzki, który oddalając skargę wniesioną przez H. W. na wskazaną na wstępie decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 27 grudnia 2023 r. stwierdził, iż okoliczności niniejszej sprawy - w tym przede wszystkim zakres czynności wykonywanych dotychczas przez skarżącą w gospodarstwie rolnym oceniony w kontekście zakresu wymaganej nad matką opieki - nie wskazywały, aby - z uwagi na potrzebę sprawowania tej opieki -skarżąca nie mogła w dalszym ciągu pracować w gospodarstwie. Pogląd ten podziela również skład orzekający. Wyjaśnić w związku z tym należy, że w myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu; 2) opiekunowi faktycznemu dziecka; 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej; 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie zaś do art. 17b ust. 1 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio: 1) rolnikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego; 2) małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym. Zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań (ust. 2). Z powyższych przepisów wynika zatem, że jednym z podstawowych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o to świadczenie, spowodowany koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wymogu tego nie spełnia rolnik prowadzący gospodarstwo rolne, gdyż jest on osobą aktywną zawodowo (vide: B.Chludziński, Komentarz, [w:] Świadczenia rodzinne. Komentarz. Redakcja naukowa P. Rączka, Warszawa 2021, s. 453–456). Z tego względu, rolnicy, ich małżonkowie i domownicy, ubiegając się oświadczenie pielęgnacyjne, są zobligowani do złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego lub wykonywania pracy w tym gospodarstwie. Oświadczenie to składa się pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa zaś na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Wskazane oświadczenie stanowi dowód na tę okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych. Istotne przy tym jest, jak słusznie podkreślał to Sąd I instancji, że między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istnieć musi ścisły i bezpośredni związek, co oznacza, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana musi być właśnie sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta bowiem musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, tj. musi powodować faktyczny brak możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego. Odnosząc powyższe do stanu niniejszej sprawy, wskazać więc należy, że z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynikało, iż skarżąca wnioskiem z dnia 12 kwietnia 2023 r. wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. We wniosku skarżąca zawarła również oświadczenie, złożone pod rygorem odpowiedzialności karnej, iż w dniu 11 kwietnia 2023 r. zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Wskazała, że prowadzi wraz z mężem i matką wspólne gospodarstwo domowe, w którym źródłem utrzymania, oprócz emerytury matki, jest dochód z gospodarstwa rolnego o pow. [...] ha. Wyjaśniła, że w gospodarstwie tym małżonkowie od wiosny 2022 r. uprawiają tylko zboże. Wszystkie prace związane z uprawą zboża wykonywał mąż, natomiast skarżąca trochę mu pomagała, kiedy zachodziła potrzeba. Z uwagi zaś na problemy zdrowotne zarówno męża (problemy z kręgosłupem i biodrami), jak i jej samej (od 2020 r. leczy się kardiologicznie), małżonkowie stopniowo zawężają zakres działalności prowadzonego gospodarstwa rolnego. Odnośnie osoby matki skarżącej, w toku postępowania ustalono natomiast, iż orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z dnia 25 listopada 2022 r. została ona zaliczona do grona osób legitymujących się znacznym stopniem niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Nie da się ustalić, od kiedy istnieje niepełnosprawność, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 27 października 2022 r. Z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynikało zaś, że matka skarżącej leczy się na nadciśnienie oraz ma problemy z sercem, zmiany miażdżycowe a także cierpi na niedosłuch. Często pojawiają się też u niej zawroty głowy. Pozostaje pod opieką kardiologa w [...] (wizyty dwa razy w roku) oraz lekarza rodzinnego (wizyty w celu przedłużenia recept co dwa miesiące w formie teleporad, ewentualnie w razie potrzeby, ale rzadko). Ustalono ponadto, że jest osobą chodzącą - porusza się przy pomocy laski i drugiej osoby. Samodzielnie spożywa posiłki i pije, używa pieluchomajtek ze względu na problemy z nietrzymaniem moczu, ale woli korzystać z toalety. Skarżąca pomaga jej zaś w myciu, ubieraniu, przygotowywaniu posiłków oraz przyjmowaniu leków. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zebrany w sprawie materiał dowodowy prawidłowo został oceniony przez Sąd I instancji (a wcześniej przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Płocku) jako niedający podstaw do stwierdzenia, że pomiędzy sprawowaną przez skarżącą opieką nad matką a rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym istnieje związek przyczynowy. Pomimo bowiem, że matka skarżącej posiada znaczny stopień niepełnosprawności, to nie sposób jednak przyjąć, aby skarżąca - z uwagi na zakres i rodzaj czynności, jakie wykonuje opiekując się matką, jak też charakter wykonywanych prac w gospodarstwie rolnym - rzeczywiście zmuszona była zrezygnować z jego dalszego prowadzenia. Zwrócić należy przede wszystkim uwagę, że w złożonym wniosku o przyznanie świadczenia skarżąca podała, iż profil prowadzonego wraz z mężem gospodarstwa rolnego ulegał stopniowemu zawężaniu z uwagi na pogarszający się stan zdrowia obojga i od września 2022 r. zajmują się już tylko uprawą zboża. Wyjaśniła ponadto, że wszystkie prace związane z pracą w gospodarstwie wykonuje głównie jej mąż, natomiast ona jedynie pomagała mu w pracach rolniczych w razie potrzeby. Z powyższego wynika więc, że zakres wykonywanych przez stronę prac nie był szeroki a dodatkowo - ze względu na profil prowadzonego gospodarstwa (uprawa zboża) - niewątpliwie cechował się sezonowym natężeniem. Co prawda skład orzekający nie do końca podziela ogólne wywody Sądu I instancji o elastycznym czasie pracy w gospodarstwie rolnym oraz wynikających z tego możliwościach organizacji czasu potrzebnego na wykonywanie innych czynności (w tym opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny), gdyż nie w każdym przypadku jest to kwestią oczywistą i niewymagającą dodatkowych ustaleń, jednak - w realiach rozpoznawanej sprawy - mając na względzie to, że skarżąca prowadziła gospodarstwo wspólnie z mężem (i to pomagając mu tylko), jak również charakter wykonywanych przez nią w tym gospodarstwie prac i to właśnie ich rodzaj (sporadyczna pomoc mężowi przy uprawie zboża), uznać należało, ze praca ta nie kolidowała z opieką nad matką w taki sposób, że wymagała całkowitej rezygnacji przez skarżącą z pracy w gospodarstwie rolnym. Tym bardziej, że - jak ustalono w sprawie i co nie było sporne - matka skarżącej nie była osobą leżącą – poruszała się bowiem przy pomocy laski i drugiej osoby. Samodzielnie też spożywała posiłki i piła oraz była w stanie sama skorzystać z toalety. W rozpoznawanym przypadku zachodziła zatem możliwość dostosowania pracy w gospodarstwie rolnym do sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną bez konieczności zaprzestania pracy w tym gospodarstwie. Brak było tym samym związku pomiędzy rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, warunkującego przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego rolnikowi. Z przedstawionych wyżej względów, zarzuty skargi kasacyjnej nie mogły odnieść zamierzonego skutku. W tym stanie rzeczy, uznając, że skarga kasacyjna nie miała usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny - w oparciu o art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a. orzekł - jak w sentencji.