I OSK 1759/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maciej Dybowski Sędziowie: NSA Zygmunt Zgierski (spr.) del. WSA Arkadiusz Blewązka po rozpoznaniu w dniu 19 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 26 maja 2022 r., sygn. akt II SA/Gl 439/22 w sprawie ze skargi M.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] stycznia 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z 26 maja 2022 r. oddalił skargę M.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z [...] stycznia 2022 r. w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca. Zaskarżyła to rozstrzygnięcie w całości, wniosła o jego zmianę i przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego bądź uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji celem ponownego rozpoznania. Dodatkowo skarżąca zrzekła się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie: 1) prawa materialnego, tj.: a) art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.), dalej: uśr, w zw. z art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 573, z późn. zm.), dalej: ustawa o rehabilitacji, przez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje w przypadku niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem stopniu niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, podczas gdy oba wskazania są ze sobą ściśle związane i skoro osoba niepełnosprawna wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, to obejmuje to konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji; b) art. 17 ust. 1 uśr przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje jedynie w przypadku niepodjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem stopniu niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, podczas gdy przepis ten obejmuje także sytuacje, w których przyjęto: konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji – "nie dotyczy", co nie jest tożsame z określeniem "nie wymaga", a więc nie eliminuje takich przypadków z możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego; c) art. 69 w zw. z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 17 ust. 1 uśr w zw. z art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy o rehabilitacji przez ich błędną wykładnię i zaniechanie dokonania wykładni prokonstytucyjnej tych przepisów, w sposób uniemożliwiający przyznanie skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy zrezygnowała ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad synem, legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności ze stwierdzeniem, że niepełnosprawność istnieje od urodzenia, syn jest niezdolny do pracy, wymaga szkolenia, w tym specjalistycznego, wymaga konieczności zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne, środki pomocnicze, pomoce techniczne ułatwiające funkcjonowanie, wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacji pozarządowej oraz inne placówki, wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, jak również wymaga prawa do zamieszkiwania w oddzielnym pokoju; 2) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: ppsa, przez oddalenie skargi pomimo jednoczesnego stwierdzenia naruszenia przez organy obu instancji przepisów prawa materialnego, a to art. 17 ust. 1 uśr w zw. z art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy o rehabilitacji przez ich błędną wykładnię, na co wskazuje uzasadnienie wyroku w niniejszej sprawie, w którym potwierdzono wykładnię tych przepisów przedstawioną przez skarżącą, a odmienną od przyjętej przez organy wydające decyzje w sprawie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie jako niezasadnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Spór w rozpoznawanej sprawie koncentruje się wokół zagadnienia, czy przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wymaga formalnego spełnienia wszystkich przesłanek przyznania tego świadczenia przez wskazanie w treści orzeczenia o niepełnosprawności odpowiednich zakresów opieki, której wymaga osoba legitymująca się tym zaświadczeniem. Wyjaśnić bowiem należy, że w rozpoznawanej sprawie skarżącej odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym synem z powodu legitymowania się przez podopiecznego orzeczeniem lekarskim wskazującym, że wymaga on stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji przy jednoczesnym zastosowaniu w stosunku do wymogu konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji oznaczenia "nie dotyczy". Mając powyższe na uwadze, należy wskazać, że zgodnie z art. 17 ust. 1 uśr Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej oraz innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Analiza zacytowanego przepisu wskazuje, że przesłanki konieczne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego są spełnione wtedy, gdy osoba wymagająca opieki legitymuje się albo orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie z dwoma wskazaniami, tj.: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Brzmienie omawianego przepisu, a zwłaszcza użyty w nim zwrot "łącznie ze wskazaniami" i spójnik "oraz" umieszczony pomiędzy wyliczeniem pierwszego i drugiego ze wskazań, nie pozostawia wątpliwości co do tego, że do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne uprawnia tylko takie orzeczenie o niepełnosprawności, które zawiera równocześnie, czyli łącznie, kumulatywnie oba wskazania. Zauważyć przy tym należy, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy w zakresie konieczności łącznego spełnienia wskazań co do osoby o orzeczonej niepełnosprawności nie przewiduje żadnych odstępstw. Oznacza to, że w celu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ właściwy w sprawach świadczeń rodzinnych powinien dysponować orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności bądź orzeczeniem, w którym zaznaczone jest, że wymagana jest stała lub długotrwała opieka lub pomoc osoby trzeciej w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Brak któregokolwiek z wyżej wymienionych wskazań orzeczenia o niepełnosprawności skutkuje przyjęciem, że warunek po stronie osoby wymagającej opieki nie został spełniony (zob. komentarz do art. 17 uśr K. Małysa-Sulińska (red.), Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz, LEX 2015, oraz wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 lutego 2011 r., sygn. akt I OSK 1803/10, z z 9 czerwca 2017 r., sygn. akt I OSK 2787/16, z 29 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 2588/19, czy z 2 grudnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1034/20). W rozpoznawanej sprawie syn skarżącej legitymuje się orzeczeniem lekarskim Miejskiego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Katowicach z [...] lipca 2018 r. o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, w którym w punkcie 7 dotyczącym konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji zespół orzekający stwierdził "nie wymaga", a w punkcie 8 dotyczącym konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji zespół ten stwierdził "nie dotyczy". Wyrokiem z 16 września 2021 r., sygn. akt VII U 272/18, Sąd Rejonowy Katowice-Zachód w Katowicach VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił to orzeczenie w ten sposób, że w punkcie 7 dotyczącym konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji zespół orzekający stwierdził "wymaga", przy czym pozostawił bez zmian pozostałą treść orzeczenia, a zatem w punkcie 8 dotyczącym konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji pozostawił stwierdzenie "nie dotyczy". W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego oznacza to, że orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wskazuje wyłącznie na spełnienie jednego, a nie jak wymaga tego przepis art. 17 ust. 1 uśr obu wymogów zawartych w tym przepisie. Orzeczenie takie nie daje zatem podstaw do przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Zauważyć przy tym należy, że wprawdzie rację ma autor skargi kasacyjnej, że określenie "nie dotyczy" nie jest równoznaczne z określeniem "nie wymaga". Podkreślić jednak trzeba, że zgodnie z brzmieniem art. 17 ust. 1 uśr do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymagane jest przedstawienie orzeczenia lekarskiego o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności stwierdzającego obie okoliczności wymienione w tym przepisie. Pominięcie zatem w orzeczeniu o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności któregokolwiek z zakresów opieki wymaganej przez niepełnosprawnego wskazanych w tym przepisie powoduje, że niespełnione zostały przesłanki zdefiniowane w analizowanej normie. Ponadto, odnosząc się do argumentacji autora skargi kasacyjnej, zgodnie z którą skoro osoba niepełnosprawna wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji, to obejmuje to konieczność stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, zaznaczyć należy, że obie te okoliczności stanowią nie tylko odrębne na gruncie art. 17 ust. 1 uśr przesłanki, które muszą zostać kumulatywnie spełnione w przypadku wystąpienia o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, ale stanowią odrębne elementy orzeczenia o niepełnosprawności wydawanego na podstawie art. 6b ust. 3 ustawy o rehabilitacji. Powoduje to, że na gruncie obowiązujących przepisów okoliczności te muszą być traktowane jako odrębne, niezależne, choć powiązane ze sobą byty prawne. Nie sposób zatem przyjąć, iż osoba niepełnosprawna wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji powoduje, że spełniony jest automatycznie również warunek konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W świetle powyższych wywodów za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 uśr w zw. z art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy o rehabilitacji, zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 uśr oraz zarzut naruszenia art. 69 w zw. z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP w zw. z art. 17 ust. 1 uśr w zw. z art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy o rehabilitacji. Za niezasadny należało uznać także zarzut naruszenia art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ppsa w zw. z art. 17 ust. 1 uśr w zw. z art. 6b ust. 3 pkt 7 i 8 ustawy o rehabilitacji. Zarzut ten bazuje bowiem na argumentacji, że skoro w sprawie doszło do naruszenia art. 17 ust. 1 przez niezgodną z prawem odmowę przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, to skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach zasługiwała na uwzględnienie, a nie oddalenie. Należy stwierdzić, że jak wskazano powyżej, w rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia art. 17 ust. 1 uśr. Oznacza to, że w nie zachodziły przesłanki uchylenia decyzji organów obu instancji, a skargę należało oddalić. Tym samym w niniejszej sprawie nie można było przychylić się do zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 151 ppsa. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.