I OSK 135/20

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie: sędzia NSA Marian Wolanin sędzia del. WSA Anna Wesołowska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 1 lipca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...] Sp. z o.o. z/s w [...] od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 czerwca 2019 r., sygn. akt IV SA/Wa 968/19 w sprawie ze skargi [...] S.A. na decyzję Ministra Gospodarki z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 25 czerwca 2019 r. po rozpoznaniu sprawy ze skargi Towarzystwa [...] "W." S.A.(Skarżący) na decyzję Ministra Gospodarki z [...] listopada 2009 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z [...] lipca 2009 r. oraz zasądził od Ministra Przedsiębiorczości i Technologii na rzecz Skarżącego kwotę 697 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Wyrok wydany został w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy : Decyzją z [...] listopada 2009 r. Minister Gospodarki (dalej organ) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] lipca 2009 r. o umorzeniu postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. o przejęciu przedsiębiorstwa na własność Państwa, w części dotyczącej Skarżącego. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wyjaśnił, że kurator Spółki ustanowiony postanowieniem Sądu Rejonowego dla W.z dnia [...] listopada 2001 r. (sygn. akt III [...]) na podstawie art. 42 § 1 i 2 kodeksu cywilnego, był upoważniony jedynie do niezwłocznego powołania organów Spółki, a w razie potrzeby - do jej likwidacji. W tej sytuacji organ przyjął, że skoro kurator nie przedłożył stosownego zaświadczenia sądowego, upoważniającego go do występowania w sprawie administracyjnej o stwierdzenie nieważności ww. orzeczenia z [...] czerwca 1947r., to jego dotychczasowe czynności w sprawie wykraczały poza zakres umocowania i w rezultacie były bezskuteczne. W konsekwencji prowadziło to umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego – na zasadzie art. 105 § 1 k.p.a. Na skutek skargi Skarżącego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 11 maja 2010r. sygn. akt IV SA/Wa 194/10 uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Ministra Gospodarki z [...] lipca 2009 r. rozstrzygając jednocześnie o zwrocie na rzecz Skarżącego kosztów postępowania. W uzasadnieniu Sąd, powołując się na treść art. 29 i art. 30 § 1 oraz § 3 k.p.a., wyjaśnił pojęcie stron w postępowaniu administracyjnym a także nadmienił, że w razie, gdy osoba prawna nie może prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego organów, sąd ustanawia dla niej kuratora. Sąd podkreślił, że prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego dla W.z dnia [...] lipca 2001 r. (sygn. akt [...]) radca prawny W. L. został ustanowiony kuratorem Towarzystwa [...]"W." Spółka Akcyjna w W. do zastępowania organów i prowadzenia spraw Spółki. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Rejonowy - jako podstawę ustanowienia kuratora – powołał art. 42 § 1 k.c. W związku z tym, Sąd Wojewódzki zgodził się wprawdzie z organem, że w doktrynie i orzecznictwie utrwalony jest pogląd, iż zakres umocowania, ustanowionego przez sąd kuratora prawa materialnego - w trybie art. 42 k.c. - jest ograniczony (kurator zgodnie z art. 42 § 2 k.c., powinien jedynie niezwłocznie postarać się o powołanie organów osoby prawnej, a w razie potrzeby o jej likwidację), jednakże – jak zaakcentował Sąd I instancji - w niniejszej sprawie kurator przedłożył organowi przy piśmie z dnia [...]lutego 2008 r. także odpis postanowienia Sądu Rejonowego dla [...], XIX Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego z [...] marca 2003 r. (sygn. akt [...]) o dokonaniu wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego - Rejestru Przedsiębiorców pod nr KRS: [...] dla podmiotu: Towarzystwo [...]"W." Spółka Akcyjna, Dział 2 Rubryka 1 - Organ uprawniony do reprezentacji - Kurator reprezentujący Spółkę jednoosobowo. W świetle zatem tego postanowienia, w ocenie Sądu Wojewódzkiego, nie ulegało wątpliwości, że - wbrew stanowisku organu naczelnego - przedmiotowa Spółka Akcyjna była należycie reprezentowana w postępowaniu administracyjnym, co oznaczało to, że kurator tego podmiotu posiadał legitymację do występowania z przedmiotowym wnioskiem. Jednocześnie Sąd nadmienił, iż organy administracyjne nie były władne kwestionować prawidłowości dokonanych w Krajowym Rejestrze Sądowym wpisów a zatem organ rozstrzygający sprawę był zobowiązany przyjąć za prawdziwy, dokonany przez Sąd Rejestrowy wpis, dotyczący ustanowienia kuratora jako upoważnionego do jednoosobowego reprezentowania wskazanego w Rejestrze podmiotu. Po rozpoznaniu skarg kasacyjnych wniesionych od powyższego wyroku przez Ministra Gospodarki i S. Spółka z o.o. w W. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 26 lutego 2019 r. sygn. akt I OSK 1660/18 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie W toku postępowania kasacyjnego, prawomocnym postanowieniem z dnia [...] lutego 2018 r. (sygn. akt WA XII Ns.- Rej. KRS [...]), wydanym na wniosek T.G. nowego kuratora Towarzystwa [...]"W." S.A., Sąd Rejonowy dla [...]rozwiązał w/w Spółkę i postawił ją w stan likwidacji, wyznaczając jednocześnie likwidatora w osobie M. Ł. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, uwadze Sądu I instancji, uszło, iż podmiotem, który w postępowaniu administracyjnym był wnioskodawcą nie było Towarzystwo [...]"W." Spółka Akcyjna. Jak wynika bowiem z akt administracyjnych, pierwotnie wnioskodawcą w sprawie o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] Ministra Przemysłu i Handlu z dnia [...] czerwca 1947 r. – w części dotyczącej w/w Towarzystwa była – reprezentowana przez radcę prawnego W. L. – M. A., córka A.E. - głównego akcjonariusza i członka ostatniego Zarządu Spółki prowadzonej pod nazwą Towarzystwo [...]"W." Spółka Akcyjna. Następnie w postępowaniu administracyjnym występował już tylko radca prawny W. L. - kurator w/w Towarzystwa. W ocenie NSA kwestia ta jest na tyle istotna, że w zależności od tego, kto był wnioskodawcą w tej sprawie zależy dalszy jej byt. Postępowanie prowadzone bowiem na wniosek może się toczyć (być zakończone decyzją merytoryczną), o ile wnioskodawca ma w nim tzw. interes prawny, czyli może być jego stroną – w rozumieniu art. 28 k.p.a. Sąd kasacyjny wskazał, że w związku z tym, rozpoznając ponownie sprawę, Sąd Wojewódzki winien przede wszystkim powyższą kwestię wyjaśnić i w zależności od dokonanych ustaleń wziąć także pod uwagę, że obecnie spółka "Towarzystwo [...]"W." Spółka Akcyjna została rozwiązana i został ustanowiony dla niej likwidator. Po ponownym rozpoznaniu sprawy WSA w Warszawie uchylił decyzje organów obu instancji wyjaśniając, że Naczelny Sąd Administracyjny przekazując sprawę do ponownego rozpoznania wskazał, że należy wyjaśnić kwestię kto był w niej wnioskodawcą w postępowaniu administracyjnym - "Towarzystwo [...]"W." Spółka Akcyjna czy kurator. Wobec powyższego Sąd ustalił, ze w aktach sprawy znajduje się kierowany do Ministra Gospodarki wniosek z dnia [...] lutego 2001 r. o stwierdzenie nieważności orzeczenia nr [...] z dnia [...] czerwca 1947r. Ministra Przemysłu i Handlu w sprawie przejęcia na własność Państwa za odszkodowaniem Towarzystwa [...] "W." Spółka Akcyjna oraz orzeczenia nr [...]z dnia [...] lipca 1959r. Ministra Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych. Wnioskodawczynią była M.A. z domu E., zastępowana przez radcę prawnego W. L. Sprawa została przez Ministra Gospodarki – Biuro Oceny Legalności Decyzji Nacjonalizacyjnych zarejestrowana pod sygnaturą [...]. Pismem z [...] marca 2001r. Minister zwrócił się – powołując na art. 28 k.p.a. - do pełnomocnika wnioskodawczyni o udokumentowanie legitymacji prawnej do w/w przedsiębiorstwa jako spółki prawa handlowego. Następnie pismem z [...] września 2001 r. wniesionym w sprawie administracyjnej toczącej się pod w/w sygnaturą [...]pełnomocnik wnioskodawczyni – tym razem działając jako kurator Towarzystwa [...]"W." Spółka Akcyjna w W. – powołując się na postanowienie Sądu Rejonowego dla W.z dnia [...] listopada 2001 r. sygn. akt [...], wniósł o stwierdzenie nieważności w/w orzeczeń nacjonalizujących. Jak wynika z analizy akt – przykładowo pisma Ministra Gospodarki z dnia: [...] lutego 2002 r., [...] marca 2009 r. – organ za wszczynający postępowanie uznał wniosek z [...] lutego 2001r. M.A. z domu ., zastępowanej przez radcę prawnego W. L.Jednocześnie organ kierował pisma do radcy prawnego W. L. działającego jako kurator Towarzystwa [...]"W." Spółka Akcyjna w W., traktowanego przez organ jako strona. Uzasadniając zaskarżone decyzje o umorzeniu postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczeń nacjonalizujących organ wskazał – jako wnioskodawcę – M. A., a jako adresata decyzji Towarzystwo [...]"W." Spółka Akcyjna w W., w imieniu którego działał kurator W. L. Także leżąca u podstaw decyzji o umorzeniu bezprzedmiotowość postępowania, spowodowana była brakiem legitymacji prawnej w/w kuratora. Sąd uznał, że w kontrolowanej sprawie bezspornym jest, że organy za zdarzenie wszczynające postępowanie uznały wniosek z [...] lutego 2001 r. M.A.Z treści pisma organu z dnia [...] marca 200 1 r., wynika że Minister zwrócił się – powołując na art. 28 k.p.a. - do pełnomocnika wnioskodawczyni o udokumentowanie legitymacji prawnej do w/w przedsiębiorstwa jako spółki prawa handlowego. Z akt sprawy nie wynika żeby żądanie organu zostało spełnione i żeby organ stosowne wyjaśnienia przeprowadził skutecznie i wyczerpująco. W związku z powyższym, Sąd stwierdził naruszenie prawa mające wpływ na wynik sprawy. Postępowanie prowadzone bowiem na wniosek może się toczyć (być zakończone decyzją merytoryczną), o ile wnioskodawca ma w nim tzw. interes prawny, czyli może być jego stroną – w rozumieniu art. 28 k.p.a. Tego organ – w stosunku do wnioskodawczyni M.A. – nie uczynił. Wyrok ten zaskarżony został w całości skargą kasacyjną wniesioną przez S. Sp. z o.o. z siedzibą w W., który zarzucił mu naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na treść wyroku, tj. naruszeniu art. 190 zd. pierwsze p.p.s.a. wskutek zaniechania dokonania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny kluczowych dla rozstrzygnięcia sprawy ustaleń zgodnie z wytycznymi zawartymi w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 26 lutego 2019 r., wydanego w sprawie o sygn. akt I OSK 1660/18 i uchylającego do ponownego rozpoznania wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 maja 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 194/10, tj. zaniechanie ustalenia, czy wnioskodawcą w sprawie była spółka - Towarzystwo [...] W. S.A., czy kurator tej spółki; w konsekwencji zarzucił nierozpoznanie przez Wojewódzki Sad Administracyjny istoty sprawy. Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, ewentualnie, w przypadku nie stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 188 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi) uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia i oddalenie skargi, oraz zasądzenie na rzecz Skarżącego kasacyjnie kosztów postępowania według norm przepisanych, w tym kosztów zastępstwa procesowego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ przyłączył się do stanowiska skarżącego kasacyjnie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Jak wynika z uzasadnienia wyroku NSA z 26 lutego 2019 r. przyczyną uchylenia wyroku Sądu pierwszej instancji było zaniechanie wyjaśnienie kto był wnioskodawcą w sprawie. Rację ma Skarżący kasacyjnie wskazując, że z końcowej części uzasadnienia wyroku NSA wynikała konieczność zbadania czy wnioskodawcą była Skarżąca czy też jej kurator. Sąd pierwszej instancji stanowisko NSA przytoczył, przeanalizował stan faktyczny sprawy i uznał, że wnioskodawczynią była M. A., przy czym uznał, że nie zostało wyjaśnione przez organy czy miała ona interes prawny a w konsekwencji czy mogła być stroną. W konsekwencji uchylił decyzje organów obu instancji. Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu bowiem zaskarżony wyrok pomimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. W sprawie konieczne jest bowiem wyjaśnienie przez organy, czy podmiot, na wniosek którego zostało wszczęte postępowanie był uprawniony do jego złożenia. Jak już zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 26 lutego 2019 r. , a stanowisko to powtórzył Sąd pierwszej instancji, pierwotnym wnioskodawcą w sprawie była M. A., która pomimo wystosowanego do niej przez organ wezwania nie wyjaśniła z czego wynika jej legitymacja do żądania stwierdzenia nieważności orzeczenia. W dniu [...] września 2001 r. do organu wpłynęło pismo podpisane przez kuratora Skarżącej do którego dołączone zostało postanowienie Sądu Rejonowego dla W.z [...] lipca 2001 r., sygn. akt [...]ustanawiające kuratora dla Towarzystwa [...]W. SA w W. do zastępowania organów i prowadzenia spraw spółki. W uzasadnieniu tego postanowienia wskazane zostało, że Skarżąca nie może prowadzić swoich spraw z powodu braku powołanych do tego organów i Sąd na postawie art. 42 § 1 k.c. orzekł jak na wstępie. W toku dalszego postępowania pisma kierowane były przez organ do kuratora Skarżącej. W zawiadomieniu o wszczęciu postępowania z [...] grudnia 2005 r. wskazane zostało, że postępowanie w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia z [...] czerwca 1947 r. wszczynane jest na wniosek kuratora Skarżącej. Z decyzji z [...]lipca 2009 r. a następnie z [...] listopada 2009 r. również wynika, że postępowanie toczyło się na skutek wniosku kuratora Skarżącej. Nie można zatem podzielić stanowiska wyrażonego przez Sąd pierwszej instancji w zaskarżonym obecnie wyroku, że organy za wnioskodawczynię w sprawie uznały M. A. Naczelny Sąd Administracyjny zna i w pełni podziela wielokrotnie wyrażane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko, zgodnie z którym kurator powołany w trybie art. 42 § 1 i 2 K.c. (w brzmieniu obowiązującym do 14 marca 2018 r.), nie jest organem osoby prawnej. Analizowany przepis w dacie wydana postanowienia z [...] lipca 2001 r. wskazywał na możliwość ustanowienia kuratora wówczas, gdy osoba prawna nie może prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego organów, regulując powinność kuratora podjęcia czynności zmierzających do powołania organów tej osoby, a w razie potrzeby do jej likwidacji. Zatem konieczność ustanowienia kuratora wynikała zawsze z braku organów, których jednak kurator nie zastępował, a dążył do ich powołania, ewentualnie do likwidacji spółki (por. wyroki NSA z 4 grudnia 2014 r. I OSK 958/13, z 15 marca 2010 r. I OSK 706/10). Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony był pogląd, zgodnie z którym kurator spółki akcyjnej, ustanowiony w celu powołania jej organów, nie ma uprawnienia do powołania zarządu i nie zastępuje walnego zgromadzenia ani rady nadzorczej tej spółki, a jest umocowany jedynie do zwołania nadzwyczajnego walnego zgromadzenia wspólników (postanowienie Sądu Najwyższego z 7 maja 2004 r., III CK 249/03, OSNC 5/05,poz. 87, akceptowany przez S. Dmowskiego w: S. Dmowski, S. Rudnicki "Komentarz do Kodeksu cywilnego. Część ogólna" LexisNexis 2009 s. 164-165 uw. 2 i 4). Kurator Skarżącej przy piśmie z [...] lutego 2004 r. przedłożył postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] XIX Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego z [...] marca 2003 r. z którego wynika, że Skarżąca wpisana została do KRSu, przy czym w Dziale 2 Rubryce 1 jako organ uprawniony do reprezentacji podmiotu wskazano kuratora, uprawnionego do jednoosobowej reprezentacji spółki. Z tej okoliczności kurator Skarżącej wywodził uprawnienie do jej reprezentowania, w tym możliwość składania wniosku o wszczęcie postępowania o stwierdzenie nieważności orzeczenia z [...] czerwca 1947 r., podkreślając zasadę związania prawomocnym orzeczeniem sądu wynikającą z art. 365 § 1 k.p.c. Stanowisko to podzielone zostało przez WSA w Warszawie w wyroku z 11 maja 2010 r. IV SA/Wa 194/10, uchylonym następnie wyrokiem NSA z 26 lutego 2019 r. W postanowieniu z [...] marca 2003 r. Sąd orzekł jednak również o wpisaniu do Działu 5 Rubryki 1 kuratora w wskazując jako podstawę jego powołania postanowienie Sądu Rejonowego dla [...]z [...] lipca 2001 r., sygn. akt [...]. Treść tego wpisu wskazuje zatem, że wpis i zakres uprawnień kuratora powiązane były z treścią postanowienia z [...] lipca 2001 r. Wpisy zawarte w Dziale 2 Rubryce 1 i 2 wpis a dotyczące kuratora jako organu uprawnionego do reprezentowania Skarżącej zostały wykreślone [...] września 2010 r., co potwierdza treść wyciągu z Monitora Sądowego o Gospodarczego z [...] października 2010 r. (karta. 87 akt sprawy I OSK 1565/10 dołączonych do akt niniejszej sprawy) jak również informacje zawarte w Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego, które Sąd kasacyjny uznaje za powszechnie znane w rozumieniu art. 106 § 4 p.p.s.a. Okoliczności, które spowodowały wykreślenie powyższych wpisów nie wynikają jednak ani z treści Monitora Sądowego i Gospodarczego z [...] października 2010 r. ani też z informacji zawartych w Centralnej Informacji Krajowego Rejestru Sądowego. Oznacza to, że ponownie rozpoznając sprawę organy zobowiązane będą do dokonania oceny czy kurator Skarżącej uprawniony był do jej reprezentowania w dacie złożenia wniosku o wszczęcie postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności orzeczenia, po uprzednim przeanalizowaniu, czy stan prawny obowiązujący w dacie ponownego rozpoznawania sprawy zezwala na prowadzenie postępowania o stwierdzenie nieważności aktu administracyjnego wydanego [...] czerwca 1947 r. Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku NSA z 26 lutego 2019 r. organy uwzględnią również okoliczność rozwiązania Skarżącej i ustanowienia dla niej likwidatora. W konsekwencji, na podstawie art. 184 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną Zarządzeniem z 21 sierpnia 2021 r. strony postępowania zostały poinformowane, że w związku ze zmianą art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 2095 z późn. zm., dalej: "ustawa z 2 marca 2020 r.".), wynikającą z art. 4 pkt 3 ustawy z dnia 28 maja 2021 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1090), w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich, w sprawach w których strony nie wyraziły zgody na rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadza rozprawę wyłącznie zdalnie przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość, jeżeli wszystkie strony wyrażą na to zgodę. Z uwagi na niewyrażenie zgody przez wszystkie strony postępowania na przeprowadzenie rozprawy zdalnej sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów w trybie art. 15zzs 4 ust. 3 ustawy z 2 marca 2020 r.