I OSK 128/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zygmunt Zgierski (spr.) Sędziowie: NSA Karol Kiczka del. WSA Jakub Zieliński po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 2 sierpnia 2022 r., sygn. akt III SA/Kr 320/22 w sprawie ze skargi L.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia [...] grudnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 2 sierpnia 2022 r. oddalił skargę L.M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z [...] grudnia 2021 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła skarżąca. Zaskarżyła to rozstrzygnięcie w całości, wniosła o jego uchylenie oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych. Dodatkowo skarżąca wniosła o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie: 1) art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw z art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111, z późn. zm.), dalej: uśr, przez przyjęcie, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, mimo że skarżąca zalicza się do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, będąc opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż rodzeństwo skarżącej może partycypować w opiece nad niepełnosprawnym ojcem, podczas gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia; 2) art. 17 ust. 1 uśr przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 ppsa w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego postanowienia determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który nie bada całokształtu sprawy, ale ogranicza się do weryfikacji zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Przed przystąpieniem do rozpoznania zarzutów skargi kasacyjnej należy wyjaśnić, że decyzją z [...] listopada 2020 r. Wójt Gminy S. odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, wskazując, że niepełnosprawność powstała po terminach wynikających z art. 17 ust. 1b uśr oraz że rezygnacja skarżącej z pracy w gospodarstwie rolnym nie nastąpiła bezpośrednio w celu sprawowania opieki nad ojcem. Decyzją z [...] grudnia 2021 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy nie podzielił stanowiska Wójta co do daty powstania niepełnosprawności jako przesłanki uniemożliwiającej przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia, powołując się na orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Jednocześnie Kolegium uznało, że w sprawie nie zachodzi bezpośredni związek pomiędzy zaprzestaniem przez skarżącą pracy w gospodarstwie rolnym i koniecznością sprawowania stałej opieki nad ojcem. Organ odnotował, że skarżąca nie zgłosiła w organie ubezpieczenia społecznego faktu zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym, w związku z czym umowa dzierżawy tego gospodarstwa zawarta z mężem w ocenie Kolegium miała charakter pozorny. Organ zwrócił także uwagę na rozbieżności w oświadczeniach skarżącej co do daty i okoliczności zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym. Przywołanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę na powyższe rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu podzielił stanowisko Kolegium w zakresie wpływu orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego na możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na datę powstania niepełnosprawności, a także stwierdził, że czynności wykonywane przez skarżącą, tj. czynności pielęgnacyjne, przygotowywanie posiłków, podawanie lekarstw, mierzenie ciśnienia, kontrola wizyt lekarskich oraz załatwianie spraw urzędowych, należą do czynności w sprawach codziennych, a opieka nie ma charakteru ciągłego. Wykonywane obowiązki nie wykraczają poza standardowe obowiązki domowe mieszczące się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych występujących między rodzicami i dziećmi. Zakres tych czynności nie wyklucza aktywności zawodowej skarżącej. Zwrócił przy tym uwagę, że skarżąca ma jeszcze trzech braci, z których dwóch może wspierać ją w sposób inny niż polegający na świadczeniach osobistych w opiece nad niepełnosprawnym ojcem. Sąd uznał, że Kolegium prawidłowo przyjęło, że nie zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy deklarowanym przez skarżącą zaprzestaniem pracy w gospodarstwie rolnym i koniecznością sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Mając powyższe na uwadze, należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym [niż wymienione w poprzedzających punktach] osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Analiza zacytowanego powyżej przepisu wskazuje, że do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną osobą na podstawie tego przepisu niezbędne jest łączne występowanie trzech przesłanek, tj.: (1) istnienie obowiązku alimentacyjnego, (2) rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki oraz (3) legitymowanie się przez podopiecznego wnioskodawcy orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Brak któregokolwiek z tych elementów powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane. O ile w rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że na skarżącej kasacyjnie ciążą obowiązki alimentacyjne względem ojca oraz że podopieczny skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to w ocenie organu odwoławczego oraz Sądu pierwszej instancji niespełniona została przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że wprawdzie rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest warunkiem niezbędnym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, ale jej spełnienie nie może być sprowadzane wyłącznie do współwystępowania rezygnacji z zatrudnienia z faktem opieki nad niepełnosprawną osobą, w stosunku do której na wnioskodawcy ciążą obowiązki alimentacyjne. Zgodnie bowiem z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną musi istnieć taki związek, w którym to konieczność sprawowania opieki jest przyczyną, a zarazem przeszkodą w podejmowaniu pracy zarobkowej. Dopiero istnienie takiego związku powoduje, że świadczenie pielęgnacyjne staje się surogatem wynagrodzenia za pracę, której opiekun nie może podjąć bądź kontynuować (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1575/22, z 14 marca 2023 r., sygn. akt I OSK 1239/22, z 21 lutego 2023 r., sygn. akt I OSK 794/22, z 23 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 237/20, czy z 7 grudnia 2023 r., sygn. akt I OSK 584/22). Pomiędzy zaprzestaniem (bądź niepodejmowaniem) zatrudnienia a sprawowaną opieką musi zatem istnieć bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy, którego brak wyklucza możliwość przyznania świadczenia (zob. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). W konsekwencji powyższego dla oceny spełnienia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego konieczne jest ustalenie wymiaru opieki, jakiej wymaga osoba niepełnosprawna, w celu zaspokojenia jej potrzeb w aspekcie braku możliwości podjęcia aktywności zawodowej przez jej opiekuna, wynikającej z konieczności sprawowania tej opieki (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I OSK 1655/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego opieka uprawniająca do świadczenia pielęgnacyjnego, jest takim rodzajem opieki, którego skutkiem jest brak możliwości pogodzenia jej wykonywania i jednoczesnego wykonywania czynności zarobkowych. Innymi słowy, to konieczność sprawowania określonej formy opieki stanowi przyczynę rezygnacji z zatrudnienia (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 lipca 2023 r., sygn. akt I OSK 1096/22). Do cech takiej opieki należy zaliczyć długoterminowość jej sprawowania lub trwały charakter. Opieka ta nie może zatem być świadczona niecodziennie, a jeżeli nawet codziennie, to wyłącznie przez część doby (zob. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 20223 r., sygn. akt I OSK 1661/22, czy z 26 maja 2023 r., sygn. akt I OSK 1205/22). W rozpoznawanej sprawie opieka sprawowana przez skarżącą kasacyjnie obejmuje czynności pielęgnacyjne, przygotowywanie posiłków, podawanie lekarstw, mierzenie ciśnienia, kontrolę wizyt lekarskich oraz załatwianie spraw urzędowych. Podzielić w tym miejscu należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, zgodnie z którym czynności opiekuńcze należą do zakresu zwykłych czynności wynikających z faktu prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego i stosunków łączących rodziców i dzieci. Jako takie czynności te nie kolidują z możliwością podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i mogą być wykonywane obok czynności mających na celu zapewnienie bieżących środków utrzymania, zwłaszcza że jak prawidłowo wskazał to Sąd pierwszej instancji, opieka sprawowana przez skarżącą może być wspomagana przez dwóch braci skarżącej, przy czym wsparcie to nie musi przybierać postaci świadczeń osobistych. Sprawowany wymiar opieki, w tym w związku z uwzględnieniem możliwości wsparcia ze strony rodzeństwa, nie charakteryzuje się zatem związkiem przyczynowo-skutkowym wymaganym do przyznania wnioskowanego świadczenia. Odnotować przy tym wymaga, że w rozpoznawanej sprawie istnieją również poważne wątpliwości co do rzeczywistego zaprzestania prowadzenia przez skarżącą gospodarstwa rolnego. Skarżąca bowiem w dacie wydania zaskarżonej decyzji podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników, co wskazuje na pozostawanie czynnym rolnikiem, pomimo deklarowanego zaprzestania pracy w tym charakterze i wydzierżawienia gospodarstwa mężowi. Na marginesie powyższego, odnosząc się do kwestii naruszenia art. 17 ust. 1a uśr, należy wskazać, że zgodnie z tym przepisem osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: (1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, (2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, (3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z treści zacytowanego przepisu, znajduje on zastosowanie do krewnych niepełnosprawnego innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu. Skoro wnioskodawcą w rozpoznawanej sprawie jest córka niepełnosprawnego, tj. jego krewna w pierwszym stopniu, to nie jest ona objęta postanowieniami tego przepisu. Oznacza to, że przepis ten nie znajdował zastosowania w rozpoznanej sprawie, a zatem nie mógł zostać naruszony przez Sąd pierwszej instancji. W świetle powyższych wywodów w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzuty skargi kasacyjnej okazały się niezasadne. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.