I OSK 1112/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: Sędzia NSA Marek Stojanowski Sędzia NSA Jolanta Rudnicka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 14 lutego 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej W. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 24 stycznia 2024 r., sygn. akt I SA/Wa 1943/23 w sprawie ze skargi W. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia 11 sierpnia 2023 r., nr KO-908/4103/535/23 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 24 stycznia 2024 r., sygn. akt I SA/Wa 1943/23, oddalił skargę W. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z 11 sierpnia 2023 r., nr KO-908/4103/535/23, w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył W. C. (dalej – skarżący, skarżący kasacyjnie), zastępowany przez adwokata, zaskarżając wyrok w całości i zarzucając, na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej - p.p.s.a.), Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej – u.ś.r.) i niezasadne uznanie, że mąż niepełnosprawnej M. C. nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez niego z zatrudnienia, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną żoną, b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że mąż niepełnosprawnej M. C. nie jest uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki jakiej wymaga podopieczna nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia. W oparciu o powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i uwzględnienie w całości złożonej skargi, rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie złożono. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zgodnie z art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej - p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, gdy strona, która ją wniosła, zrzekła się rozprawy, a pozostałe strony, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądały przeprowadzenia rozprawy. Taka sytuacja ma miejsce w niniejszej sprawie, albowiem pełnomocnik skarżącego kasacyjnie wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym, a organ w ustawowym terminie nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Dlatego też rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W sprawie niniejszej nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności postępowania określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego Naczelny Sąd Administracyjny, przy rozpoznaniu sprawy, związany jest granicami skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Skarga kasacyjna została oparta jedynie na określonym w art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszeniu prawa materialnego. Nie zakwestionowano zatem poczynionych przez organy orzekające ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę wyroku Sądu I instancji. Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zauważenia wymaga, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wprowadzono definicji legalnej pojęć "opieki" ("sprawowania opieki" czy "wykonywania opieki"). Ustawodawca nie posłużył się jakimkolwiek przymiotnikiem konkretyzującym zakres opieki lub jej charakter. Zawarte w art. 17 ust. 1 u.ś.r. wskazania konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji dotyczą jedynie wymogów orzeczenia o niepełnosprawności. Musi to być stała w sensie trwałości, względnie długotrwała w sensie rozciągłości w czasie, powtarzalna opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych umożliwiających egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka, zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą opieka jest sprawowana, których bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Z tego względu oceny zakresu opieki sprawowanej przez wnioskodawcę, uprawniającej do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, należy każdorazowo dokonywać z uwzględnieniem całokształtu okoliczności konkretnej sprawy, a przede wszystkim indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki, w tym m.in. rodzaju jej niepełnosprawności, stanu zdrowia, sprawności ruchowej i intelektualnej, trybu życia. Niewątpliwie świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też tylko za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Stąd też w judykaturze prezentowany jest pogląd, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres wykonywanej opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, gdyż realizacja tego celu nie jest możliwa bez powstrzymania się od podjęcia lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (zob. wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 2454/11). Zdaniem Sądu, nie chodzi tu jednak o niemożliwość fizyczną podjęcia jakiejkolwiek innej aktywności, lecz przeszkodę życiowo-organizacyjną związaną z koniecznością wykonywania czynności opiekuńczych w określonych porach dnia i tygodnia, jak również stałego czuwania i pozostawania w pełnej gotowości do wykonywania niezbędnej pomocy w ramach wykonywanej opieki. Cel i istota świadczenia pielęgnacyjnego pozwalają wskazać na to, że w art. 17 ust. 1 u.ś.r. chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną. Punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, a to oznacza, że opieka ta powinna być sprawowana codziennie. Opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość jej niesienia (zob. wyrok NSA z 22 lipca 2022 r., sygn. akt I OSK 1867/21). Jak wynika z akt sprawy żona skarżącego (urodzona w 1966 r.) legitymuje się wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] w dniu 23 czerwca 2008 r. orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w którym stwierdzono, że symbol przyczyny niepełnosprawności to 10-N 05-R 07-S, niepełnosprawność istnieje od 29 lipca 2004 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 22 maja 2006 r. oraz, że wymaga ona konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 5 czerwca 2023 r. wynika, że skarżący mieszka i prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną. Posiada ona troje dzieci, które pracują zawodowo. Od 2004 r. choruje ona na stwardnienie rozsiane. Przy pomocy chodzika przejdzie powoli z pokoju do kuchni, czy łazienki. Wychodzi na świeże powietrze przy pomocy skarżącego. Jest pampersowana (pieluchomajtki). Samodzielnie spożywa posiłki, który przygotuje inna osoba, sama nie przygotuje sobie posiłku. Sama przygotowuje i przyjmuje leki dwa razy dziennie. Jest logiczna i świadoma. Pozostaje pod opieką lekarza neurologa i lekarza rodzinnego. Na wizyty zawozi ją skarżący. Wymaga pomocy drugiej osoby przy higienie osobistej, ubieraniu. Skarżący przez ponad 10 lat pracował jako kierowca w firmie [...] sp. z o.o. Oddział w [...]. W dniu 19 kwietnia 2004 r. w trakcie pracy uległ wypadkowi, w wyniku którego doznał złamania obu kończyn dolnych. Od tego czasu najpierw przebywał na zwolnieniu lekarskim, później na zasiłku rehabilitacyjnym. Potem miał przyznaną rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, zaś od 1 stycznia 2010 r. ma przyznaną na stałe rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem. Legitymuje się wydanym na stałe przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności z 4 grudnia 2015 r., którym stwierdzono, że niepełnosprawność istnieje od 19 kwietnia 2008 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od 4 listopada 2015 r. Jest zdolny do podjęcia zatrudnienia na przystosowanym stanowisku pracy. Według oświadczenia skarżącego w ramach opieki wspiera żonę w codziennych czynnościach związanych z samoobsługą w utrzymaniu higieny osobistej i czynnościach pielęgnacyjnych m.in.: mycie głowy, mycie ciała, czesanie, zmiana pieluchomajtek, przygotowywanie i pomoc w spożywaniu posiłków, zmiana pościeli (raz na dwa tygodnie). Ponadto, sprząta, robi zakupy, dokonuje bieżących napraw, pierze, prasuje, pomaga przy podejmowaniu aktywności życiowej: wychodzeniu na spacery, wsparciu w zabiegach rehabilitacyjnych, załatwia sprawy urzędowe, realizuje recepty, organizuje transport. Podkreślić trzeba, iż z akt sprawy nie wynika, aby żona skarżącego była osobą całkowicie niesamodzielną, leżącą. Jest sprawna ruchowo, w obrębie mieszkania porusza się samodzielnie przy pomocy chodzika, wychodzi na spacery ze skarżącym codziennie. Nie jest cewnikowana, dokarmiana dożylnie. Samodzielnie spożywa przygotowane jej posiłki. Samodzielnie przygotowuje sobie i przyjmuje leki. W znacznej części sprawowana przez skarżącego opieka nad żoną sprowadza się bowiem do typowych czynności dnia codziennego związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego i nie powoduje konieczności sprawowania stałej opieki nad niepełnosprawną. Z kolei wykonywane wobec żony czynności stricte opiekuńcze (pomoc w ubieraniu i umyciu, przygotowywanie posiłków, zmiana pieluchomajtek) należą do czynności tego rodzaju, że przy odpowiedniej organizacji dnia nie uniemożliwiają podjęcia aktywności zawodowej w określonym wymiarze i warunkach. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że nietrafny okazał się zarzut naruszenia prawa materialnego w postaci art. 17 ust. 1 pkt. 4 u.ś.r. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, nieprawidłowe jest stanowisko Sądu I instancji, iż długoletnie pozostawanie przez skarżącego bez zatrudnienia implikuje stwierdzenie, iż nie występuje związek przyczynowo - skutkowy między niepodejmowaniem zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a koniecznością sprawowania opieki. Wskazać bowiem należy, że irrelewantnym dla zaistnienia związku przyczynowo - skutkowego, w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostaje, czy skarżący zrezygnował z pracy zarobkowej wcześniej (z innych przyczyn niż opieka), jeżeli w dacie wystąpienia z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne zaistniała realna konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, uniemożliwiająca opiekunowi podjęcie zatrudnienia. Stanowisko to wywodzić należy bezpośrednio z brzmienia art. 17 ust. 1 u.ś.r., który determinuje konieczność oceny korelacji zachodzącej pomiędzy możliwością kontynuowania/podjęcia aktywności zawodowej przez opiekuna, a zakresem sprawowanych czynności opiekuńczych, związanych z indywidualnymi ograniczeniami w zakresie samodzielnej egzystencji osoby legitymującej się stosownym orzeczeniem. Powołany wyżej przepis ustawy nie wymaga bowiem, aby strona zrezygnowała z wykonywanej pracy zarobkowej bezpośrednio przed złożeniem wniosku o przyznanie wsparcia z u.ś.r. (ani też w dacie powstania niepełnosprawności podopiecznego). Istotne jest, aby nie miała realnej możliwości podjęcia zatrudnienia (jego kontunuowania) z uwagi na sprawowaną opiekę. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie formułuje także warunku udokumentowania uprzedniego starania się przez wnioskującego o kontynuowanie pracy, czy jej poszukiwanie, ani też wyczerpania alternatywnych możliwości zapewnienia opieki niepełnosprawnemu, poprzez wsparcie innych krewnych, również zobowiązanych do alimentacji. Na gruncie art. 17 ust. 1 u.ś.r., wystarczającym i niezbędnym warunkiem ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest w tym przypadku sam fakt zaistnienia realnej przeszkody w realizacji aktywności zawodowej opiekuna, implikowany zakresem i intensywnością wsparcia dla niepełnosprawnego członka rodziny, którego wymiar i zakres – na datę złożenia żądania – staje się obiektywną przyczyną bierności zawodowej wnioskującego. Powyższe wynika z norm u.ś.r. oraz z ugruntowanego już orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (zob. wyrok NSA z 2 sierpnia 2024 r., sygn. akt I OSK 2500/23). Okoliczność ta, nie mogła jednak skutecznie podważyć prawidłowego rozstrzygnięcia Sądu I instancji. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw, na podstawie art. 184 oraz art. 182 § 2 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.