I OSK 1055/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędziowie: Sędzia NSA Iwona Bogucka (spr.) Sędzia NSA Mariola Kowalska po rozpoznaniu w dniu 22 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J.F. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 11 stycznia 2023r., sygn. akt II SA/Gl 1605/22 w sprawie ze skargi J.F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 2 września 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2322/2022/12071 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, wyrokiem z 11 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1605/22 oddalił skargę J.F. (dalej: skarżący) na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z 2 września 2022 r., nr SKO.PSŚ/41.5/2322/2022/12071, którą utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Siemianowice Śląskie z 11 lipca 2022 r. o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad byłą żoną. Sąd I instancji zwrócił uwagę, że podstawowym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną jest istnienie po stronie opiekuna obowiązku alimentacyjnego względem byłej żony. Sąd Okręgowy w Katowicach wyrokiem z 15 grudnia 2020 r. sygn. akt XVII C 2077/29 rozwiązał przez rozwód związek małżeński skarżącego i jego żony z winy tego pierwszego. Sąd w wyroku tym nie orzekł o obowiązku alimentacyjnym strony wobec byłej żony. Tym samym nie można stwierdzić, że na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby niepełnosprawnej, a tym samym należy uznać, że skarżący nie spełnia podstawowej przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615, dalej: u.ś.r.). W skardze kasacyjnej skarżący wniósł o uchylenie wyroku w całości, rozpoznanie skargi i zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania przed sądami obu instancji, a także o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Sądowi I instancji zarzucono naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 130 § 2 w zw. z art. 30 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r., poz.1359; dalej: k.r.i o.), polegającą na przyjęciu, że na małżonku, który został uznany wyłącznie winnym rozkładu pożycia, nie ciąży obowiązek alimentacyjny względem byłego współmałżonka. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że zgodnie z art. 130 k.r.i.o., obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi, po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji, wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Obowiązek wzajemnej pomocy trwa mimo rozwiązania małżeństwa, jednakże występuje w postaci zmodyfikowanej, której podstawę stanowi art. 60 k.r.i.o., a więc obowiązek alimentacyjny między rozwiedzionymi małżonkami nie ustaje z chwilą rozwodu ale nadal istnieje. Skarżący jest uprawniony do uzyskania świadczenia, albowiem nadal ciąży na nim obowiązek alimentacyjny względem byłej żony, pomimo braku wzmianki o tym w wyroku rozwodowym. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach wniosło o jej oddalenie, podzielając stanowisko Sądu I instancji. Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę tylko nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Stosownie do przepisu art. 176 p.p.s.a. skarga kasacyjna winna zawierać zarówno przytoczenie podstaw kasacyjnych, jak i ich uzasadnienie. Przytoczenie podstaw kasacyjnych oznacza konieczność konkretnego wskazania tych przepisów, które zostały naruszone w ocenie wnoszącego skargę kasacyjną, co ma istotne znaczenie ze względu na zasadę związania Sądu II instancji granicami skargi kasacyjnej. Rozpoznana w tych granicach skarga kasacyjna nie podlega uwzględnieniu. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie art. 130 § 2 w zw. z art. 30 k.r.i.o. przez ich błędną wykładnię. W związku z tak postawionym zarzutem wskazać należy po pierwsze, że zarzut błędnej wykładni powinien wskazywać naruszone dyrektywy interpretacyjne, skoro kwestionuje się wykładnię przepisu, to należy określić, na czym ten błąd w interpretacji polega. Takich argumentów skarga kasacyjna nie zawiera. Po drugie, art. 30 k.r.i.o. dotyczy solidarnej odpowiedzialności małżonków za zobowiązania zaciągnięte przez jednego z nich i ma trzy paragrafy. Pod względem przedmiotowym przepis ten zatem w żaden sposób nie pozostaje w związku ze spornym zagadnieniem obowiązku alimentacyjnego po ustaniu małżeństwa i nie jest jasne, z jakich względów miałby uzasadniać stanowisko skargi kasacyjnej. Przepis art. 130 k.r.i.o. nie jest podzielony na paragrafy, wskazanie w skardze kasacyjnej na jego paragraf 2 nie stoi jednak na przeszkodzie do rozpoznania zarzutu, nie ma wątpliwości jaka treść została objęta zarzutem, skoro wyczerpuje się ona w art. 130 k.r.i.o. Zgodnie z art. 130 k.r.i.o., obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Przepis ten określa kolejność obowiązku alimentacyjnego, nie stanowi jednak samodzielnego źródła tego obowiązku. W tym zakresie uwzględnienia wymaga regulacja art. 60 k.r.i.o., powołanego w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. Wadliwy jest jednak wniosek przedstawiony w uzasadnieniu skargi kasacyjnie, że na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny względem byłej żony niezależnie od faktu, że wyrokiem sądowym nie orzeczono o zasądzeniu alimentów. Jak wskazuje się w piśmiennictwie, "Z chwilą orzeczenia rozwodu powstaje między byłymi małżonkami stosunek alimentacyjny, jeżeli spełnione zostaną przesłanki wskazane w art. 60 k.r.o." (G. Jędrejek [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019, art. 60). Istnieje rozbieżność w orzecznictwie, czy obowiązek alimentacyjny między byłymi małżonkami po orzeczeniu rozwodu ma swoje źródło w uprzednio zawartym małżeństwie i art. 27 k.r.i.o., czy powstaje wskutek rozwiązania małżeństwa przez rozwód. Pierwsze stanowisko przyjmuje, że obowiązek świadczeń alimentacyjnych między byłymi małżonkami po rozwodzie stanowi kontynuację obowiązku wzajemnej pomocy powstałego przez zawarcie związku małżeńskiego. Takie ujęcie obowiązku alimentacyjnego między rozwiedzionymi małżonkami zostało zapoczątkowane przez uchwałę SN z 2 lipca 1955 r., I CO 27/55, do jego podtrzymania przyczyniły się w szczególności wytyczne w zakresie wykładni prawa i praktyki sądowej w sprawach o alimenty przyjęte uchwałą SN z 16 grudnia 1987 r., III CZP 91/86. W orzecznictwie Sądu Najwyższego pojawił się również pogląd przeciwny wskazujący na to, że obowiązek alimentacyjny między małżonkami wygasa na skutek rozwodu. W uchwale SN z 5 października 1982 r., III CZP 38/82 podniesiono, że cechą obowiązku alimentacyjnego wskazanego w art. 27 k.r.i.o. jest to, że wygasa on na skutek ustania małżeństwa. Natomiast obowiązek alimentacyjny pomiędzy rozwiedzionymi wskazany w art. 60 k.r.i.o. ma inny charakter, powstaje dopiero wskutek rozwiązania małżeństwa przez rozwód. Ten kierunek wykładni został również zaprezentowany w uchwale SN z 13 lipca 2011 r., III CZP 39/11. W świetle jej uzasadnienia, z chwilą uprawomocnienia się wyroku orzekającego rozwód, określony w art. 27 k.r.o. obowiązek małżonków przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny wygasa. Sąd tym samym krytycznie odniósł się do argumentacji zawartej w uchwale SN (7) z 2 lipca 1955 r., I CO 27/55. Jednoznacznie stwierdził, że o kontynuacji obowiązku alimentacyjnego określonego w art. 27 k.r.i.o. po rozwodzie, na zasadach określonych w art. 60 k.r.i.o., nie może być mowy. Można jedynie mówić o powiązaniach faktycznych oraz o pewnej ciągłości w tym znaczeniu, że zawarcie i funkcjonowanie związku małżeńskiego jest konieczną przesłanką dochodzenia roszczenia alimentacyjnego przewidzianego w art. 60 k.r.i.o. Tym samym art. 27 k.r.o. nie może być postrzegany jako prawne źródło tego roszczenia. Akceptacja tego kierunku wykładni skutkuje stwierdzeniem, że w sprawie o rozwód każda za stron - byłych małżonków może domagać się zasądzenia alimentów od drugiej strony, z tym że na podstawie art. 60 § 1 lub 2 k.r.i.o. (J. Sasiak [w:] Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, red. M. Fras, M. Habdas, LEX/el. 2023, art. 60). Zgodnie ze wskazaną regulacją art. 60 k.r.i.o., uprawnienie byłego małżonka do alimentacji wymaga spełnienia kumulatywnie trzech rodzajów przesłanek: 1) wystąpienia z żądaniem alimentów (w tym zakresie sąd bowiem nie orzeka w wyroku rozwodowym z urzędu); 2) braku wyłącznej winy za rozpad małżeństwa – osobą uprawnioną do ich otrzymania może być wyłącznie małżonek niewinny (art. 60 § 1 i 2 k.r.i.o.) lub co najwyżej współwinny (art. 60 § 1 k.r.i.o.); 3) niekorzystnej sytuacji materialnej, polegającej na znalezieniu się w stanie niedostatku (bez względu na to, czy stan ten był wywołany bezpośrednio rozwodem – art. 60 § 1 k.ri..o.) lub sytuacji istotnego pogorszenia sytuacji materialnej, która nie oznacza niedostatku, ale za to jej bezpośrednią przyczyną musi być rozwód – art. 60 § 2 k.r.i.o. Powstanie obowiązku alimentacyjnego między byłymi małżonkami uzależnione jest zatem od spełnienia określonych przesłanek po stronie osoby uprawnionej. Ich stwierdzenie nie jest możliwe i dopuszczalne w ramach postępowania administracyjnego, wymaga natomiast orzeczenia sądu powszechnego, który orzeka w tym zakresie na wniosek. Skoro w sprawie bezspornie nie został wydany taki wyrok, stosunek alimentacyjny między byłymi małżonkami nie powstał i skarżący nie może zostać zaliczony do kategorii podmiotów, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Mając na uwadze podane argumenty, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu skargi kasacyjnej. Podstawą do rozpoznania skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym był przepis art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a. Uzasadnienie wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego zostało sporządzone z uwzględnieniem przepisu art. 193 in fine p.p.s.a., zgodnie z którym uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej.