I GZ 45/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Dariusz Dudra po rozpoznaniu w dniu 10 marca 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 grudnia 2022 r., sygn. akt V SA/Wa 2084/22 w zakresie nakazu ściągnięcia kwoty tytułem nieuiszczonego wpisu sądowego od skargi w sprawie ze skargi B. Sp. z o.o. we W. na rozstrzygnięcie Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia 30 czerwca 2022 r., nr DOPI-6524.4-OR1100008/21/22 w przedmiocie pomocy finansowej ze środków unijnych postanawia: oddalić zażalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 16 grudnia 2022 r., sygn. akt V SA/Wa 2084/22, w sprawie ze skargi B.Sp. z o.o. we W. na rozstrzygnięcie Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z 30 czerwca 2022 r. w przedmiocie pomocy finansowej ze środków unijnych – umorzył postępowanie sądowoadministracyjne oraz nakazał ściągnąć od ARiMR na rzecz Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie) kwotę 200 zł tytułem nieuiszczonego wpisu sądowego od skargi. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że po wniesienie skargi organ uwzględnił ją w całości i uchylił ww. rozstrzygnięcie z 30 czerwca 2022 r. oraz przywrócił wniosek do ponownej oceny. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o umorzenie postępowania sądowego na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) z uwagi na jego bezprzedmiotowość. WSA umorzył postępowanie zgodnie z wnioskiem organu. Jednocześnie, stosownie do art. 223 § 2 p.p.s.a. nakazał ściągnąć od organu wpis stały od skargi w wysokości 200 zł, uznając, że skoro organ działał w warunkach autokontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia, to spoczywał na nim obowiązek poniesienia kosztów postępowania. Zdaniem WSA, nie ma znaczenia przy tym fakt, iż wpis w tej sprawie nie został przez stronę uiszczony. Wobec uwzględnienia skargi w trybie autokontroli bezcelowe byłoby wzywanie skarżącej do uiszczenia wpisu. Zażalenie na powyższe postanowienie w części obejmującej nakaz ściągnięcia od ARiMR na rzecz Skarbu Państwa (WSA w Warszawie) kwoty pieniężnej tytułem nieuiszczonego wpisu sądowego od skargi. Wniósł o uchylenie postanowienia w zaskarżonej części, ewentualnie – z ostrożności procesowej – o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Warszawie. Zarzucił naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: 1. art. 220 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 214 § 1 p.p.s.a. poprzez bezzasadne uznanie, że w przypadku, gdy organ w trybie autokontroli przywrócił wniosek do procedowania, to skarżąca mimo to jest obowiązana do zapłaty nieuiszczonego wpisu od skargi, podczas gdy taki obowiązek nie istnieje; 2. art. 220 § 1 i § 3 p.p.s.a. w zw. z art. 214 § 1 p.p.s.a. poprzez bezzasadne uznanie, iż w sprawie zaistniały przesłanki do wezwania skarżącej do uiszczenia wpisu od skargi, niemniej jednak Sąd odstąpił od wezwania, podczas gdy w przedmiotowej sprawie w związku z uwzględnieniem skargi przez organ nie zaistniały przesłanki do wezwania skarżącej do uiszczenia wpisu; 3. art. 223 § 2 p.p.s.a. poprzez bezzasadne uznanie, iż od skargi należny jest wpis i w przypadku nieuiszczenia wpisu przez skarżącą, pomimo niewzywania skarżącej przez Sąd do jego uiszczenia, należało orzec o ściągnięciu wpisu od organu, podczas gdy w postępowaniu, które podlega umorzeniu na skutek przywrócenia wniosku na drogę dalszej oceny (co jest zgodne z żądaniem strony) wpis nie jest należny, a zatem nie ma podstaw do jego ściągnięcia od organu, ewentualnie, z ostrożności procesowej, organ wniósł zarzuty naruszenia postępowania: 4. art. 223 § 1 i 2 p.p.s.a. poprzez bezzasadne uznanie przez Sąd, że w sytuacji, gdy skarżąca nie uiściła wpisu od skargi na rzecz Skarbu Państwa (WSA w Warszawie) możliwym jest zasądzenie tego nieuiszczonego wpisu od strony przeciwnej , podczas gdy przepis ten ma zastosowanie w przypadkach, gdy obowiązek uiszczenia lub uzupełnienia opłaty powstaje na skutek: a. ustalenia wyższej wartości przedmiotu zaskarżenia; b. cofnięcia przyznanego prawa pomocy; c. uchylenia kurateli przed wyznaczenie terminu rozprawy a nie w sytuacji nieuiszczenia przez skarżącą opłaty w postaci wpisu stałego od skargi do WSA; 5. art. 201 § 1 p.p.s.a. poprzez bezzasadne uznanie Sądu, że w sytuacji nieuiszczenia przez skarżącą wpisu od skargi (brak poniesienia kosztów) zasadnym jest nakazanie jego ściągnięcia od organu, podczas gdy przepis ten ma zastosowanie w przypadkach, gdy skarżąca opłaciła wpis od skargi, a organ zobowiązany jest do zwrotu opłaconej kwoty, zaś nie dotyczy obowiązku ściągnięcia tych kosztów od organu w razie ich nieopłacenia przez skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 223 § 2 p.p.s.a. jeżeli nie została uiszczona należna opłata, sąd w orzeczeniu kończącym postępowanie w danej instancji nakaże ściągnąć tę opłatę od strony, która obowiązana była ją uiścić albo od innej strony, gdy z orzeczenia tego wynika obowiązek poniesienia kosztów postępowania przez tę stronę. Przepis ten został w sprawie niniejszej zastosowany w sposób prawidłowy. Z art. 220 § 1 i 3 p.p.s.a. wynika zasada odpłatności postępowania sądowego, przy czym to, która ze stron ponosi koszty sądowe i szerzej – koszty postępowania – zależy od jego wyniku. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że w postępowaniu przed sądami administracyjnymi zasada odpowiedzialności za rezultat procesu obowiązuje tylko częściowo, bo – wyjąwszy postępowanie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym – pozostaje ona ograniczona podmiotowo i przedmiotowo. Zgodnie bowiem z art. 200 p.p.s.a. w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym w przypadku oddalenia skargi spoczywający na skarżącym ciężar pokrycia kosztów postępowania ograniczony jest do wpisu sądowego oraz ewentualnie kosztów ustanowienia własnego pełnomocnika. Natomiast w przypadku uwzględnienia skargi, organ administracji, którego działanie bądź zaniechanie stanowiło przedmiot wniesionego do sądu środka prawnego ponosi pełne koszty procesu, obejmujące nie tylko wpis od skargi i koszty reprezentacji organu w postępowaniu, ale i wynagrodzenie pełnomocnika skarżącego, o ile taki został ustanowiony. Wskazany mechanizm rozłożenia kosztów postępowania podyktowany jest potrzebą zapewnienia szerokiego dostępu do sądu w sporach o legalność działań władzy wykonawczej. Jej realizacja wyraża się w minimalizacji ryzyka finansowego dla skarżącego w razie przegranej w tym procesie, a jednocześnie zagwarantowaniu jednostce zwrotu pełnych kosztów poniesionych w związku z prowadzeniem sprawy w przypadku wygranej. Trudno wyobrazić sobie to, by w demokratycznym państwie prawnym skarżący zmuszony był ponosić koszty procesu, w wyniku którego skierowane wobec jednostki działanie administracji zostało przez sąd uznane za bezprawne (zob. postanowienie NSA z 21 kwietnia 2022 r., sygn. akt I GZ 108/22). W sprawie niniejszej koszty postępowania ograniczone były do kosztów sądowych i obejmowały wpis od skargi, którego obowiązek uiszczenia powstał już z chwilą wniesienia skargi i nie wygasł w związku z zastosowaniem przez organ unormowanej w art. 54 § 3 p.p.s.a. instytucji autokontroli oraz stanowiącego tego rezultat umorzenia postępowania sądowego. Podkreślić należy, że wynikający z uwzględnienia skargi obowiązek organu pokrycia kosztów postępowania nie zależy od trybu ani momentu, w których do zakończenia procesu dochodzi. Innymi słowy, uwzględnienie skargi przez organ we własnym zakresie nie niweczy obowiązku poniesienia kosztów postępowania. Ponieważ stosowny wpis nie został przez skarżącą uiszczony, powstał obowiązek jego ściągnięcia od organu jako strony zobowiązanej do zwrotu kosztów postępowania sądowego. Pogląd, że organ może być obciążany obowiązkiem zwrotu kosztów w postanowieniu o umorzeniu postępowania w wypadkach, o których mowa w art. 54 § 3 p.p.s.a. (autokontrola) na podstawie art. 223 § 2 p.p.s.a. został wyrażony zarówno w piśmiennictwie (zob. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 647), jak i orzecznictwie (zob. postanowienia NSA z 25 czerwca 2010 r., sygn. akt I OZ 488/10, z 21 kwietnia 2022 r., sygn. akt I GZ 108/22, z 27 stycznia 2023 r., sygn. akt I GZ 498/22). W Komentarzu do art. 223 p.p.s.a. pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego (Warszawa, 2019 r.) zauważono, że ustawa p.p.s.a. nie zawiera przepisu, który (generalnie) zwalniałby skarżącego od uiszczania wpisu w przypadku uwzględnienia jego skargi w trybie autokontroli. Nie ma też przepisu, który wprowadzałby ogólne (przedmiotowe) zwolnienie od kosztów (opłat) sądowych (a w szczególności od wpisu) w sprawach załatwianych w ramach autokontroli, o której mowa w art. 54 § 3 p.p.s.a. Sięgając z kolei do art. 220 § 1 i § 3 p.p.s.a. oraz literalnie odczytując ten przepis, który jest skierowany do sądu, a nie organu działającego w ramach art. 54 p.p.s.a., należałoby dość do wniosku, że w razie wniesienia nieopłaconej i uwzględnionej w trybie autokontroli skargi, sąd nie powinien podjąć żadnej czynności procesowej i taką skargę odrzucić. To jednak oznaczałoby konieczność odrzucenia przez sąd skargi, która wcześniej już została uwzględniona (w całości) przez organ w ramach autokontroli. Z kolei w braku nawet odrzucenia skargi ze względu na powyższą przeszkodę, nie byłoby wówczas możliwe umorzenie przez sąd postępowania na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., skoro sąd nie mógłby podjąć żadnej czynności na skutek nieopłaconej – choć uwzględnionej w ramach autokontroli – skargi. NSA w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę podziela pogląd wyrażony w ww. Komentarzu, że zasadne jest przyjęcie, iż w razie uwzględnienia przez organ nieopłaconej skargi w trybie autokontroli, sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania w takiej sprawie i jednocześnie obciąża kosztami postępowania organ (art. 201 § 1 p.p.s.a.), od którego nakazuje w tej sytuacji ściągnięcie należnego wpisu (nieuiszczonego przez skarżącego przy wnoszeniu skargi). W ten sposób bowiem zachowane są reguły z art. 199 i 201 § 1 p.p.s.a., a więc koszty sądowe (wpis) zostają poniesione na rzecz sądu przez stronę (czyli organ), która – na zasadzie rezultatu – odpowiada w tym przypadku finansowo za wynik postępowania. Z koeli skarżący nie jest wówczas bezpodstawnie wzbogacony, gdyż nie uzyskuje od organu zwrotu wartości wpisu, którego wcześniej nie uiścił. W omawianej sytuacji bezprzedmiotowe byłoby również wzywanie strony skarżącej do uiszczenia wpisu, bo wcześniej doszło do zmiany podmiotowej obowiązku jego pokrycia. Takie wezwanie byłoby o tyle bezcelowe, że na skutek uwzględnienia skargi brak byłoby podstawy do zastosowania postulowanego przez organ rygoru odrzucenia skargi. Skoro sens prowadzenia postępowania przed sądem został skonsumowany przez działanie organu, skarga została już uwzględniona, to jej odrzucenie nie może wchodzić w grę. W tej szczególnej sytuacji zachodzi nie tylko negatywna przesłanka procesowa rozpoznania skargi przez sąd, ale również badania jej pod względem zupełności formalnej. Odmienne stanowisko, zaprezentowane w przytoczonym w zażaleniu postanowieniu NSA z 6 czerwca 2014 r., II OZ 446/14, nie znajduje aprobaty Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę. Z tych przyczyn NSA stwierdził, że postanowienie Sądu pierwszej instancji jest zgodne z prawem. Ocena ta dotyczy zarówno orzeczenia o umorzeniu postępowania na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jak i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania (art. 223 § 2 p.p.s.a.). Nie doszło zatem do naruszenia wskazanych w skardze kasacyjnej przepisów postępowania, a wskazywana przez autora zażalenia podstawa do odrzucenia skargi nie wystąpiła. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.