I GSK 821/25

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia NSA Małgorzata Grzelak (spr.) Sędzia del. WSA Piotr Kraczowski po rozpoznaniu w dniu 28 maja 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 12 marca 2025 r. sygn. akt I SA/Op 1082/24 w sprawie ze skargi P. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 31 października 2024 r. nr 1601-IEW.4269.132.2024 w przedmiocie umorzenia w całości należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu wyrokiem z 12 marca 2025 r., sygn. akt I SA/Op 1082/24, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie: tekst jedn. Dz. U. z 2026 r. poz. 143; dalej: p.p.s.a.), w sprawie ze skargi P. K. (dalej: skarżący) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z 31 października 2024 r. w przedmiocie umorzenia w całości należności z tytułu grzywien nałożonych w drodze mandatów karnych uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w Opolu z 12 sierpnia 2024 r. Treść uzasadnienia tego wyroku oraz innych przywołanych w niniejszym orzeczeniu dostępna jest w serwisie internetowym CBOSA (orzeczenia.nsa.gov.pl). Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu zaskarżając orzeczenie w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: I. na podstawie art. 174 pkt. 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które to uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572; dalej: k.p.a.) poprzez błędne uznanie, że organ nienależycie wyjaśni! wszystkie okoliczności faktyczne i indywidualną sytuację zobowiązanego, stwierdzając, że nie wystąpił interes publiczny, podczas gdy organ w sposób wyczerpujący zebrał materiał dowodowy i przeanalizował wszystkie okoliczności mające znaczenie rozstrzygnięcia wniosku o umorzenie należności wynikających z mandatów karnych i w konsekwencji zasadnie uznał, że w sprawie nie wystąpiła przesłanka interesu publicznego wymieniona w art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1530 z późn. zm.; dalej: u.f.p., ustawa o finansach publicznych); 2) art. 141 § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 134 § 1 p.p.s.a. poprzez zawarcie w uzasadnieniu wyroku wskazań co do dalszego postępowania nakazujących przedmiotem oceny objąć kwestię związaną ze stanem zdrowia zobowiązanego w chwili popełniania czynów poprzez zbadanie czy w związku ze swoją chorobą psychiczną miała ona możliwość rozpoznania jego znaczenia lub pokierowania swoim postępowaniem, a zatem zbadanie poczytalności sprawcy w momencie popełniania czynów co wykracza poza granice niniejszej sprawy, która dotyczy umorzenia należności publicznoprawnych; II. na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. naruszenie przepisów prawa materialnego, a mianowicie: 1) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a) u.f.p. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że w ramach postępowania w sprawie umorzenia należności z tytułu mandatów karnych i oceny przesłanki interesu publicznego analizie winna podlegać ocena stanu w jakim znajdował się zobowiązany w czasie popełniania czynów i przyjmowania mandatów karnych, w sytuacji gdy w toku postępowania prowadzonego w oparciu o art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a) u.f.p. organ zobowiązany jest wyłącznie do oceny istnienia przesłanek uzasadniających umorzenie należności publicznoprawnych, a nie do oceny zasadności i prawidłowości nałożenia mandatu karnego, gdyż ocena taka wykracza poza granice sprawy' wyznaczone wnioskiem o umorzenie należności publicznoprawnych i podlega badaniu w postępowaniu przed sądem powszechnym w trybie art. 101 ustawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (tekst jedn. Dz.U. z 2024 poz. 977 z późn. zm.). W związku z powyższym Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Opolu wniósł, na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 p.p.s.a. w związku z art. 188 p.p.s.a., o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi, a w przypadku uznania przez Naczelny Sąd Administracyjny, iż istota sprawy nie jest dostatecznie wyjaśniona, na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 p.p.s.a. w związku z art. 185 § 1 p.p.s.a., o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu, a także o zasądzenie od strony przeciwnej na rzecz organu kosztów postępowania kasacyjnego oraz kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto, na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a., organ oświadczył, że zrzeka się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie. W odpowiedzi na skargę kasacyjną skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu, wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu oraz o przyznanie pełnomocnikowi skarżącego nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu, które to nie zostały uiszczone ani w całości, ani w części. Na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. zrzeczono się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a., ponieważ skarżący kasacyjnie organ zrzekł się rozprawy, a strona przeciwna, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia odpisu środka zaskarżenia, nie zażądała jej przeprowadzenia, przeciwnie – również wniosła o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej wyznaczonymi wskazanymi podstawami. Oceniając łącznie zarzuty skargi kasacyjnej należy uznać je za niezasadne. Biorąc pod uwagę treść art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o finansach publicznych, wskazać trzeba, że rozpatrzenie wniosku o umorzenie należności nakłada na organ obowiązek ustalenia w pierwszym rzędzie tego, czy w okolicznościach faktycznych danej sprawy występuje "ważny interes zobowiązanego" lub "interes publiczny", jako dwie równorzędne przesłanki w tym przepisie wymienione. Jak bowiem trafnie wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 24 kwietnia 2014 r., sygn. akt II GSK 335/13, "działanie w ramach uznania administracyjnego nakłada na organ obowiązek wyważenia interesu publicznego z indywidualnym interesem strony, gdyż zobowiązuje go do tego art. 2 Konstytucji RP w każdym przypadku, w którym w sprawie ma zastosowanie norma prawna uzależniająca załatwienie sprawy od tzw. uznania administracyjnego". Decyzja o charakterze uznaniowym musi więc odpowiednio wyważać interesy przeciwstawnych stron – interes obywatela z interesem publicznym, kierując się przy tym proporcjonalnością uwzględnienia obu rodzajów interesów (por. wyrok NSA z 22 czerwca 2012 r., sygn. akt I OSK 182/12). Ustawodawca nie zdefiniował w ustawie pojęć "ważnego interesu zobowiązanego" i "interesu publicznego". Z tego względu konkretną treść tych pojęć ustalać należy z uwzględnieniem okoliczności rozpoznawanej sprawy. Niemniej jednak o istnieniu ważnego interesu zobowiązanego oraz interesu publicznego decydują kryteria obiektywne, zgodne z powszechnie obowiązującą hierarchią wartości. W orzecznictwie (wypracowanym na tle tożsamego przepisu art. 67a § 1 Ordynacji podatkowej) przyjmuje się, że przez ważny interes podatnika należy rozumieć zdarzenia losowe oraz sytuacje osobiste, rodzinne, zdrowotne czy też ekonomiczne (dotyczące majątku, dochodów, wydatków, możliwości płatniczych), które w okolicznościach konkretnego przypadku nie pozwalają na spłatę należności publicznoprawnych bez szczególnej dolegliwości dla zobowiązanego w postaci nadmiernego obciążenia finansowego bądź innych ciężkich skutków. Przy czym pojęcia "ważnego interesu zobowiązanego" nie można ograniczać tylko i wyłącznie do sytuacji nadzwyczajnych, czy też zdarzeń losowych uniemożliwiających uregulowanie dochodzonych należności, albowiem pojęcie to funkcjonuje w zdecydowanie szerszym znaczeniu, uwzględniającym nie tylko sytuacje nadzwyczajne, ale również normalną sytuację ekonomiczną podatnika, wysokość uzyskiwanych przez niego dochodów oraz wydatków. Z kolei przesłankę "interesu publicznego" interpretuje się jako dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie do organów władzy publicznej, sprawność działania aparatu państwowego. W orzecznictwie wskazuje się, że obie te przesłanki (ważny interes zobowiązanego i interes publiczny) mają tę samą wartość i w związku z tym żadna z nich nie powinna być preferowana przy rozpoznawaniu wniosku o umorzenie należności. Organ rozpoznając wniosek nie jest w tym względzie skrępowany stanowiskiem wnioskodawcy oraz jego oceną przesłanek umorzeniowych. Ma jednak obowiązek przeprowadzenia postępowania w sposób umożliwiający wnioskodawcy wykazanie okoliczności uzasadniających umorzenie należności w całości lub w części (por. wyrok NSA z 19 stycznia 2022 r., sygn. akt I GSK 1117/21). Nie ulega wątpliwości, że w sprawie będącej przedmiotem rozpoznania, WSA w Opolu, przeanalizował sytuację skarżącego w kontekście przesłanek umorzenia, określonych w art. 64 ust. 1 pkt 2a ustawy o finansach publicznych i uzasadnił powody, jakie legły u podstaw uchylenia decyzji organów obu instancji, na mocy których odmówiono stronie udzielenia wnioskowanej ulgi. Zaznaczyć należy przy tym, że nie są sporne między stronami ustalenia faktyczne dotyczące sytuacji finansowej, bytowej i zdrowotnej skarżącego, które wynikają z przedłożonych przez stronę dowodów i składanych oświadczeń, a jedynie ich ocena. Nie jest sporne, że skarżący cierpi na określoną chorobę psychiczną, której przebieg nie pozwala mu kontrolować zachowań (występują u strony intensywne halucynacje i złudzenia). Należy podzielić pogląd Sądu I instancji (v. 12 strona uzasadnienia) oraz stanowisko pełnomocnika skarżącego (ustanowionego z urzędu) zawarte w odpowiedzi na skargę kasacyjną, że analiza dat wystawionych mandatów zbiega się z nasileniem u skarżącego objawów psychozy, zakończonych finalnie umieszczeniem skarżącego przez Sąd Rejonowy w szpitalu psychiatrycznym bez jego zgody. Ta okoliczność winna być dostrzeżona przez organ i odpowiednio oceniona zważywszy, że w znanym organowi z urzędu orzecznictwie sądowym akcentuje się, że przy ocenie ważenia ważnego interesu zobowiązanego i interesu publicznego nie można całkowicie abstrahować od szczególnego charakteru należności nałożonych w drodze mandatów karnych, jak i faktu, że nałożenie na stronę grzywny było konsekwencją określonego jej zachowania, traktowanego, w myśl przepisów karnych, jako podlegające karze wykroczenia, zaś celem wystawienia mandatu karnego było obciążenie strony obowiązkiem poniesienia konkretnego wydatku, który jest karą za to wykroczenie. W tej sprawie organ uznał, że w realiach niniejszej sprawy wystąpił ważny interes zobowiązanego, ale nie wystąpił ważny interes publiczny. Tego poglądu nie sposób podzielić. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, należy zgodzić się z Sądem I instancji, że dokonana przez organ ocena w zakresie przesłanek interesu publicznego nie uwzględniała istotnych okoliczności faktycznych i nie poruszała w sposób wystarczający indywidualnej sytuacji skarżącego. Z tego względu trafnie została oceniona przez Sąd I instancji, jako pobieżna. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku jest konkretne i wyczerpujące, zatem nie ma potrzeby powielania w tym miejscu trafnych argumentów, jakimi posłużył się WSA, dostrzegając konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego rozstrzygnięć wydanych przez organy obu instancji. Interes publiczny, jak słusznie wskazał WSA, nie może być utożsamiany wyłącznie z wpływami do budżetu Skarbu Państwa. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, ponieważ art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa na podstawie art. 250 p.p.s.a., przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny (art. 254 § 1 p.p.s.a.) przy zastosowaniu przepisów art. 258-261 p.p.s.a.