I FZ 46/26

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ryszard Pęk po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 lutego 2026 r., sygn. akt I SPP/Łd 171/25 w przedmiocie cofnięcia prawa pomocy w sprawie ze skargi M. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w L. z 24 września 2025r. [....] w przedmiocie podatek od towarów i usług za poszczególne miesiące 2015 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie.

1. Postanowieniem z 17 lutego 2026 r., sygn. akt I SPP/Łd 171/25 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi cofnął prawo pomocy przyznane M. K. (dalej skarżący) postanowieniem referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 15 grudnia 2025 r. w sprawie ze skargi skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w L. z 24 września 2025 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2015 r. 2. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji przyjął, że dane przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy były niewiarygodne i z tego względu nie mogły stanowić podstawy do udzielenia prawa pomocy. Skarżący nie przedłożył bowiem, pomimo wezwania, pełnych informacji przedstawiających jego sytuację majątkową, wyciągów z wszystkich rachunków bankowych, których wnioskodawca jest właścicielem lub współwłaścicielem, za ostatnie trzy miesiące (skarżący przesłał jedynie zawiadomienie o zajęciu rachunków bankowych), dokumentów z których wynikałoby że ponosi wydatki z tytułu dostawy energii elektrycznej i wody oraz wydatków związanych z utrzymaniem nieruchomości poprzestając jedynie na złożeniu oświadczenia w tym zakresie i kopi faktur na których jako nabywca widnieje ojciec skarżącego, jak również nie wykazała jakie posiada środki pieniężne – którymi reguluje zobowiązania finansowe, bowiem za środki takie nie można uznać otrzymywanego świadczenia z 800+. Skarżący nie ujawnił również faktu posiadania licznych pojazdów we wniosku o przyznanie prawa pomocy, poprzestając jedynie na lakonicznej wzmiance o objęciu należących do niego ruchomości zajęciem i zbyciem ich części w postępowaniu egzekucyjnym. Okoliczności te ujawnił dopiero po wezwaniu referendarza sądowego Okoliczności, na podstawie których przyznano skarżącemu prawo pomocy w ocenie Sądu pierwszej instancji nie istniały w chwili jego przyznania, albowiem skarżący zataił przed Sądem fakty mogące mieć znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. 3. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący wnosząc o jego uchylenie w całości. 3.1. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 249 w związku z art. 258 § 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2026 r. poz. 143 ze zm.), dalej ustawa – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4.1. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. 4.2. W punkcie wyjścia przypomnieć należy, że zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych, bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swych spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednak konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek i wykazania okoliczności stanowiących podstawę do przyznania prawa pomocy. 4.2. Zgodnie z art. 249 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. W orzecznictwie sądowym oraz literaturze wyjaśniono, że cofnięcie prawa pomocy powinno nastąpić każdorazowo, jeżeli strona podała nieprawdziwe informacje lub dowody albo zataiła prawdę o swojej sytuacji majątkowej, rodzinnej, czy zdolnościach płatniczych (postanowienia NSA z 30 marca 2010 r., sygn. akt II FZ 104/10 oraz z 28 lipca 2011 r., sygn. akt I OZ 556/11; S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, str. 271). Sąd cofając prawo pomocy w całości lub części, oceniając okoliczności uzasadniającymi takie cofnięcie powinien kierować się przesłankami określonymi w treści art. 246 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi i dążyć do tego, aby w wyniku orzeczonego cofnięcia strona korzystała z prawa pomocy w zakresie adekwatnym do jej sytuacji materialnej i osobistej, jeżeli jest to zakres częściowy, bądź też nie korzystała z tego prawa w ogóle, jeżeli nie spełnia lub przestała spełniać przesłanki przewidziane w tym przepisie. 4.3. Zauważyć w tym miejscu należy, że cofnięcie prawa pomocy może nastąpić wyłącznie po wykazaniu, że strona wprowadziła sąd w błąd co do swojej sytuacji majątkowej, rodzinnej czy zdolności płatniczych lub że sytuacja ta i zdolności płatnicze znacząco się poprawiły po wydaniu postanowienia o przyznaniu prawa pomocy. W każdym wypadku cofnięcie prawa pomocy powinno być poprzedzone przeprowadzeniem wnikliwego postępowania wyjaśniającego, które pozwoli na jednoznaczne ustalenie wystąpienia przesłanki wymienionej w treści art. 249 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. 4.4. Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy przypomnieć należy, że postanowieniem z 15 grudnia 2025 r., sygn. akt I SPP/Łd 171/25 referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, po rozpoznaniu wniosku skarżącego, przyznał mu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Następnie Sąd pierwszej instancji zaskarżonym postanowieniem cofnął przyznane skarżącemu prawo pomocy. Sąd ten weryfikując oświadczenie skarżącego w uzasadnieniu postanowienia przyjął, że dane na podstawie, których referendarz sądowy udzielił skarżącemu prawa pomocy nie istniały w chwili jego przyznania, albowiem skarżący nie przedstawił, pomimo wezwania referendarza sądowego stosownych dokumentów wynikających z tego wezwania, zatem zataił przed Sądem fakty mogące mieć znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia w przedmiocie prawa pomocy. Ustalenie o "zatajeniu" tych faktów jest jednak dowolne o tyle, że skarżący przedstawił referendarzowi dokumenty, które w jego ocenie dawały podstawy do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. 4.5. Zauważyć w tym miejscu należy, że Sąd pierwszej instancji poddając w wątpliwość oświadczenie skarżącego stanowiące podstawę do przyznania prawa pomocy, jak również dokumentację złożoną przez nią na poparcie twierdzeń wynikających z wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak zasadnie podnosi skarżący w zażaleniu, powinien – przed wydaniem postanowienia o cofnięciu prawa pomocy – przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, tj. wezwać skarżącego do złożenia stosownych wyjaśnień czy przedstawienia odpowiedniej dokumentacji celem zbadania czy uzasadnione w rozpoznawanej sprawie będzie cofnięcie w całości przyznanego prawa pomocy. Nie było natomiast wystarczające w rozpoznawanej sprawie poprzestanie na formalnym sprawdzeniu okoliczności wynikających z oświadczenia skarżącego złożonego w formularzu o przyznanie prawa pomocy jak i dokumentacji do niego dołączonej bez przeprowadzenia stosownego postępowania wyjaśniającego weryfikującego te dane. 4.6. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowił jak w sentencji. ----------------------- 4