I FZ 341/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Hieronim Sęk po rozpoznaniu w dniu 25 marca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia T. sp. z o.o. z siedzibą w S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 sierpnia 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 516/23 o odmowie przywrócenia terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi w sprawie ze skargi T. sp. z o.o. z siedzibą w S. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku z dnia 23 marca 2023 r., nr 2201-IOV-1[1].4103.136-138-2022/10/05, 2201-IOV-1.4103.158-160.2021/10/05 w przedmiocie podatku od towarów i usług za marzec, kwiecień i maj 2015 r. postanawia: 1) oddalić zażalenie; 2) z urzędu sprostować oczywistą omyłkę pisarską w sentencji postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 sierpnia 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 516/23, przez zastąpienie w wersie siódmym od góry błędnie podanej nazwy miejscowości stanowiącej siedzibę spółki "w S." prawidłową nazwą "w S.".

1. T. sp. z o.o. z siedzibą w S. (dalej: Spółka lub Skarżąca) pismem z dnia 11 września 2023 r. wniosła zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 11 sierpnia 2023 r., sygn. akt I SA/Gd 516/23. Postanowieniem tym Sąd odmówił przywrócenia terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi Spółki na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Gdańsku z dnia 23 marca 2023 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za marzec, kwiecień i maj 2015 r. 2. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd wskazał, że: - pismem z dnia 21 lipca 2023 r. Spółka złożyła wniosek o przywrócenie terminu do usunięcia braków formalnych skargi; - podano w nim, że Spółka współdzieli skrzynkę na listy z mieszkańcami posesji i zdarza się, że awiza giną lub są wyrzucane przez korzystających ze skrzynki; - reprezentujący Spółkę członek zarządu zlecił w urzędzie pocztowym usługę elektronicznego awizowania przesyłek na własny numer telefonu; - listonosz nie doręczył korespondencji sądowej jemu osobiście, ani nie otrzymał on elektronicznego awiza informującego o pozostawieniu przesyłki w urzędzie pocztowym, ani nie było awiza w skrzynce; - członek zarządu bywał regularnie (co 2 tygodnie) na poczcie, spodziewając się listu z Sądu oraz dwukrotnie w Sądzie, prosząc o informacje dotyczące korespondencji (pierwszy raz w czerwcu, zanim Sąd skierował korespondencję do Spółki, zaś drugi raz w dniu 14 lipca 2023 r.). Zdaniem Sądu pierwszej instancji w świetle podanych okoliczności: - nie zostało uprawdopodobnione, aby uchybienie terminowi do uzupełnienia braków formalnych skargi nastąpiło bez winy Spółki; - przywrócenie terminu tylko na podstawie gołosłownego twierdzenia, że awiza nie pozostawiono (lub zostało wyrzucone) prowadziłoby do nieuzasadnionego podważenia instytucji doręczenia zastępczego; - zachowane zostały wymogi doręczenia przesyłki w trybie art. 73 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634; dalej: P.p.s.a.), tj. dwukrotnie pozostawiono zawiadomienie o nadejściu przesyłki (pierwsze w dniu 21 czerwca 2023 r., a drugie w dniu 29 czerwca 2023 r.); - twierdzeniom przedstawiciela Spółki o niedostarczeniu przesyłki z Sądu przeczy treść zwrotnego poświadczenia odbioru przesyłki; - za nieuprawdopodobnione należało uznać, że awizo mogło zostać podjęte przez inną osobę mającą dostęp do skrzynki pocztowej i wyrzucone; - do wniosku o przywrócenie terminu nie został również złożony dokument, który mógłby potwierdzić, że złożono dyspozycję o elektronicznym powiadamianiu Spółki o nadejściu przesyłki z Sądu oraz że w zakresie funkcjonowania tej usługi wystąpiły jakieś nieprawidłowości; - gdy[by] usługa ta nie zadziałała w odpowiedni sposób, nic nie stało na przeszkodzie, aby uzyskać w tej mierze stosowne oświadczenie od operatora pocztowego; - świadomość istnienia problemów z odbiorem awiz ze skrzynki pocztowej powinna skłonić adresata do podjęcia odpowiednich kroków umożliwiających odbieranie korespondencji z Sądu w inny sposób; - brak reakcji na taki problem stanowił zaś o niedochowaniu należytej staranności w dbałości o sprawy Spółki. 3. W zażaleniu na postanowienie Sądu pierwszej instancji Skarżąca (reprezentowana przez pełnomocnika ustanowionego z urzędu - radcę prawnego) wniosła o uchylenie tego postanowienia w całości. Sądowi zarzuciła naruszenie art. 87 § 2 P.p.s.a. przez bezzasadne uznanie, że Spółka uchybiła terminowi ze swojej winy, podczas gdy do takiego uchybienia doszło z przyczyn od niej niezależnych, czyli niezawinionych. Stan taki został uprawdopodobniony, co pozwalało na przywrócenie terminu do uzupełnienia braków formalnych skargi. Ponadto pełnomocnik wniósł o zwrot kosztów pomocy prawnej udzielonej Skarżącej z urzędu, które nie zostały opłacone. W uzasadnieniu zażalenia powtórzono argumenty zwarte we wniosku o przywrócenie terminu. Według Spółki jej działanie należało oceniać przez pryzmat podmiotu działającego wówczas bez profesjonalnej pomocy prawnej, a zatem przy obniżonym mierniku dochowania należytej staranności. Ponadto zwrócono uwagę, że skoro Skarżąca wniosła skargę do Sądu i spodziewała się korespondencji z jego strony, to nie miała żadnych powodów, aby korespondencji tej nie odbierać. Zdaniem Spółki w sprawie tej nadmierny formalizm sądowy przedłożono ponad poszanowanie sprawiedliwości i praworządności, godząc w zasadę prawa do sądu z art. 45 Konstytucji RP. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. 4. Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie, gdyż zaskarżone postanowienie odpowiadało prawu. 4.1. Zgodnie z art. 86 § 1 P.p.s.a. jeżeli strona nie dokonała w terminie czynności w postępowaniu sądowym bez swojej winy, sąd na jej wniosek postanowi przywrócenie terminu. W piśmie z wnioskiem o przywrócenie terminu należy uprawdopodobnić okoliczności wskazujące na brak winy w uchybieniu terminu (art. 87 § 2 P.p.s.a.). Brak winy w uchybieniu terminu - jako przesłanka jego przywrócenia - winien być oceniany z uwzględnieniem wszystkich okoliczności konkretnej sprawy, w sposób uwzględniający obiektywny miernik staranności, jakiej można wymagać od strony dbającej należycie o własne interesy. Uwzględnienie wniosku nie jest możliwe, gdy strona dopuściła się choćby lekkiego niedbalstwa. Przywrócenie terminu może mieć miejsce wtedy, gdy uchybienie terminu nastąpiło wskutek przeszkody, której strona nie mogła przewidzieć ani usunąć, nawet przy użyciu największego i równocześnie możliwego w danych warunkach wysiłku, przy jednoczesnym uprawdopodobnieniu brak swojej winy. 4.2. W rozpoznanej sprawie nie mamy do czynienia z takim przypadkiem. Nie zaszła sytuacja nie do przewidzenia, czy nie do przezwyciężenia normalnym staraniem. Jak podnosiła Spółka, była ona świadoma ewentualnych problemów z realizacją doręczenia, jak np. wyrzucenie pozostawionego we wspólnej skrzynce awiza, czyli była to okoliczność, którą wprost mogła i przewidywała. Co więcej, Spółka nawet - wedle jej twierdzeń - przedsięwzięła starania zmierzające do zapobieżenia tym problemom przez zlecenie usługi elektronicznego awizowania przesyłek na telefon członka zarządu, a to świadczyło o braku nagłego i nieprzewidywalnego wydarzenia, niemożliwego do przezwyciężenia w ramach pozyskania przesyłki. Tam, gdzie zawinił tzw. czynnik ludzki po stronie adresata, nie mamy do czynienia z siłą wyższą czy szczególnie ciężkim przypadkiem losowym. 4.3. W tym miejscu należy też skonfrontować argumentację Skarżącej zawartą we wniosku o przywrócenie terminu, a następnie w zażaleniu, z faktami wynikającymi wprost z akt sprawy. I tak, przesyłka sądowa z wezwaniem o uzupełnienie braków formalnych skargi została nadana do Spółki w dniu 19 czerwca 2023 r. Pierwszy raz awizowano ją w dniu 21 czerwca 2023 r., drugi raz - w dniu 29 czerwca 2023 r. Awizo zostało przy tym pozostawione, jak wynika z informacji zawartej na zwrotnym potwierdzeniu odbioru przesyłki (vide k. 57 akt sądowych), w oddawczej skrzynce pocztowej adresata. W konsekwencji przesyłka została uznana za doręczoną na zasadzie fikcji prawnej doręczenia z art. 73 P.p.s.a. z dniem 5 lipca 2023 r. Termin do uzupełnienia braków skargi upływał zatem z dniem 12 lipca 2023 r. Członek zarządu Spółki w dniu 14 lipca 2023 r. osobiście złożył w Sądzie wniosek o udostępnienie korespondencji. Tym samym jedynie twierdzenie reprezentanta Spółki o wizycie w sądzie w dniu 14 lipca 2023 r. znajduje potwierdzenie w aktach sprawy (vide k. 58). Pozostała argumentacja Spółki była zupełnie gołosłowna, bowiem nawet na etapie zażalenia, gdy była ona już reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, nie próbowano uprawdopodobnić powoływanych okoliczności. Jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, uprawdopodobnienie nie jest tożsame z udowodnieniem. Nie chodzi więc o to, aby poszczególne argumenty były udowodnione. Zasadnie jednak można było oczekiwać przedłożenia choćby np. kserokopii pisma reklamacyjnego, pisma z wnioskiem o elektroniczne awizowanie przesyłek na numer telefonu wraz z informacją, kiedy ta usługa została zlecona i od kiedy została uruchomiona. Jeśli zaś doszło do błędu w jej realizacji, to i na tę okoliczność wypadało uzyskać potwierdzenie z urzędu pocztowego. 4.4. Nieusprawiedliwione okazały się również dalsze argumenty zażalenia. Po pierwsze, jeżeli o braku winy w świetle art. 87 § 2 P.p.s.a. można mówić jedynie, gdy strona nie mogła usunąć przeszkody nawet przy użyciu największego i możliwego zarazem w danych warunkach wysiłku, to w niniejszej sprawie brak winy nie został uprawdopodobniony. Brak winy wiąże się w takiej sytuacji z obowiązkiem dołożenia należytej staranności przy dokonywaniu czynności procesowej, a fakt występowania bez profesjonalnego pełnomocnika na danym etapie postępowania nie obniża tego miernika, odmienienie niż podnosił autor zażalenia. Miernik należytej staranności w dochowaniu terminu do wniesienia pisma procesowego dla wszystkich stron jest taki sam, ulega jednak podwyższeniu do szczególnej staranności jedynie w przypadku zawodowych pełnomocników procesowych, wówczas bowiem nie można poprzestać w ocenie braku winy na ogólnie przyjętym mierniku należytej staranności. Po drugie, jak słusznie odnotował Sąd pierwszej instancji, pojęcie winy w rozumieniu art. 86 § 1 P.p.s.a. nie dotyczy tylko celowego działania, ale również niedbalstwa. Sad nie zakładał, że Spółka po wniesieniu skargi będzie miała powód, aby unikać korespondencji sądowej. Kwestia ta w ogóle nie była przedmiotem rozważań zaskarżonego postanowienia. Nie ma bowiem znaczenia, czy strona postępowania działa intencjonalnie/rozmyślnie, czy niedbale/lekkomyślnie. Przepis art. 87 § 2 P.p.s.a. wymaga uprawdopodobnienia okoliczności wskazujących na brak winy w uchybieniu terminu w każdym jej stopniu, a nie tylko w tym najcięższym. Po trzecie, Naczelny Sąd Administracyjny nie dopatrzył się, aby w tej sprawie dopuszczono się nadmiernego formalizmu. Wyrażona w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP zasada prawa do sądu, którą powołano w zażaleniu, nie ma charakteru absolutnego. Jej realizacja uzależniona jest od spełnienia szeregu wymogów prawem przewidzianych (formalnych i materialnych), w tym między innymi terminowego składania pism procesowych, uiszczania opłat sądowych, czy sporządzenia niektórych pism przez zawodowych pełnomocników. Wszystkie te wymogi służą pełnej realizacji wskazanej gwarancji konstytucyjnej. Nieuprawnionym, nadmiernym formalizmem byłoby np. odrzucenie skargi z uwagi na braki formalne, którymi była ona obarczona, bez wezwania o ich uzupełnienie. Tymczasem Sąd wezwał Spółkę do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, czyli braku o charakterze fiskalnym, oraz uzupełnienie innych jeszcze jej braków o charakterze formalny. 5. Nie znajdując zatem podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a. orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji. 6. Niezależnie od powyższego Naczelny Sąd Administracyjny dostrzegł w sentencji zaskarżonego postanowienia oczywistą omyłkę wymagającą sprostowania. Sąd pierwszej instancji wskazał bowiem, że Spółka ma siedzibę w "S.", co nie znajduje potwierdzenia w aktach sprawy. Ze znajdującej się w nich informacji z Krajowego Rejestru Sądowego wynika, że siedzibą Spółki jest miejscowość "S.". O sprostowaniu sentencji zaskarżonego postanowienia w podanym zakresie orzeczono na podstawie art. 156 § 1 - 3 w związku z art. 166 P.p.s.a. 7. Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł orzec o wniosku pełnomocnika Spółki w przedmiocie zwrotu nieopłaconych kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Wyjaśnić należało, że w świetle art. 254 § 1 P.p.s.a. wniosek o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej składa się do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. O przyznaniu wynagrodzenia radcy prawnemu za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy oraz o zwrocie niezbędnych udokumentowanych wydatków orzeka w tym sądzie na posiedzeniu niejawnym referendarz sądowy (art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.) albo - w szczególnie uzasadnionych przypadkach - sąd (art. 258 § 4 P.p.s.a.).