I FZ 296/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Danuta Oleś, , , po rozpoznaniu w dniu 20 sierpnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia B. T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 16 czerwca 2014 r. sygn. akt I SA/Łd 234/14 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi B. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia 23 grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za miesiące: styczeń-marzec i maj-grudzień 2009 r. oraz określenia nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia za kwiecień 2009 r. postanawia oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 16 czerwca 2014 r., sygn. akt I SA/Łd 234/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi odmówił B. T. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia Sąd I instancji wskazał, że mimo niewątpliwie dużych miesięcznych obciążeń finansowych ciążących na B. T. (dalej jako "skarżąca") jej sytuacja finansowa jest o tyle stabilna, że wraz z mężem posiadają stały miesięczny dochód, skarżąca prowadzi też stosunkowo dobrze prosperujące przedsiębiorstwo o znacznym majątku. Sąd wyjaśnił, że nie posiada wiedzy, by skarżąca miała kłopoty z regulowaniem komercyjnych kredytów, a należy podkreślić, że obowiązek spłaty komercyjnych kredytów, wobec powszechności zasady ponoszenia kosztów sądowych, w sposób i oczywisty nie może stanowić przesłanki do uwzględnienia wniosku strony. Zdaniem Sądu zasady doświadczenia życiowego pozwalają postawić tezę, iż uzyskanie przez skarżącą tak wysokich kredytów (800.000 zł i 300.000 zł) poprzedzone było badaniem przez banki płynności finansowej prowadzonej przez stronę firmy. Tym samym, w ocenie Sądu, skarżąca jest w stanie wygospodarować środki finansowe na poniesienie stosownych kosztów sądowych niniejszej sprawy. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła skarżąca, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które polegało na niewłaściwym zastosowaniu art. 243 § 1 w zw. z art. 246 § 1 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), skutkującym odmową przyznania stronie skarżącej prawa pomocy, pomimo istnienia ku temu uzasadnionych przesłanek. W związku z powyższym wniesiono o zmianę zaskarżonego rozstrzygnięcia poprzez przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Zgodnie z art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątek od tej reguły stanowi instytucja prawa pomocy. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód. Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Ze stanu faktycznego przedstawionego przez Sąd I instancji, który nie był kwestionowany przez skarżącą wynika, że skarżąca wspólnie z mężem prowadzi gospodarstwo domowe którego źródłami utrzymania są świadczenia emerytalne małżonków w łącznej wysokości ok. 4.180 zł, dochody z najmu lokali w C. rzędu 23.771,17 zł za rok ubiegły oraz dochody z działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą w postaci usług budowlanych. Ze znajdujących się w aktach dokumentów wynika, że wprawdzie od początku 2014 r. skarżąca ponosi straty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (na dzień 28 lutego strata wynosiła -702.39,86 zł), a łączna kwota ciążących na stronie zobowiązań na ten dzień wynosiła 2.071.238,64 zł, przy kwocie należności wynoszącej 269.551,58 zł. Jednocześnie jednak z bilansu sporządzonego na dzień 31 marca 2014 r. wynika, że wartość środków trwałych prowadzonej przez skarżącą firmy wynosi 3.615.056, 64 zł, zaś aktywa obrotowe wynoszą 6.286.186,21, natomiast należności krótkoterminowe stanowią kwotę 5.727.028,06 zł, a kwota środków pieniężnych w kasie i na rachunkach wynosiła 47.510,41 zł. Zgodzić się należy z Sądem I instancji, że dobrą kondycję firmy skarżącej potwierdzają dane przedstawione w rachunku zysków i strat (za okres od 1 stycznia do 31 marca 2014 r.). Z rachunku tego wynika bowiem, że skarżąca osiągnęła zysk z działalności gospodarczej, a zarazem zysk netto, w kwocie 102.260,17 zł. Na rachunkach skarżącej notowano operacje opiewające na znaczne kwoty pieniężne, rzędu kilkudziesięciu tysięcy, co także potwierdza dobrą kondycje finansową firmy skarżącej. W dniu występowania z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy (19 marca 2014 r.) saldo końcowe na rachunku w B. S.A. oscylowało w przedziale kwot: 347.804,47 zł (wyciąg nr 13 z dnia 25.03.2014 r.) i 260.512,94 zł (wyciąg nr 14 z dnia [...] r.), przy środkach do wykorzystania odpowiednio w wysokości: 347.804,47 zł i 260.804,94 zł. Podkreślić przy tym należy, że dobra kondycja firmy skarżącej znajduje odzwierciedlenie w dokumentach dotyczących wcześniejszych okresów jej działalności, a mianowicie w 2012 roku skarżąca z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiągnęła dochód w wysokości 1.228.150,74 (według PIT-36L), a wypracowany za ten rok zysk stanowił kwotę 1.071.351,09 zł i zgodnie z zapisem zawartym w sprawozdaniu finansowym pozostawał do jej dyspozycji. Z kolei w 2011 roku zysk ten stanowił kwotę 1.868.142,66 zł. Dodatkowo należy wskazać, że obciążenia strony z tytułu spłaty rat kredytowych dwóch kredytów obrotowych – jak podała sama skarżąca - wynoszą miesięcznie ok. 130.000 zł, a ponadto do obciążeń skarżącej należą płatności z tytułu spłaty rat pożyczki bankowej i kredytu z Funduszy Unijnych w wysokości 20.100 zł, a także płatności objęte decyzjami dotyczącymi podatku dochodowego i podatku VAT skarżącej, łącznie z tego tytułu skarżąca ponosi wydatki rzędu 63.160 zł miesięcznie. Skarżąca jest również właścicielką kilku nieruchomości położonych w T. M. o numerach : 166/08 o pow. 3.3513 ha, 167/14 o pow. 1 ha oraz stanowiących drogi dojazdowe o nr [...], [...] i [...]. Powyższe okoliczności jednoznacznie wskazują, że skarżąca nie jest osobą, dla której zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Koszty sądowe na obecnym etapie postępowania wynoszą 11.176 zł (wpis od skargi) co w kontekście uzyskiwanych przez skarżącą przychodów oraz posiadanego majątku, jest kwotą możliwą do wygospodarowania, bez uszczerbku dla utrzymania skarżącej i jej rodziny. Zwrócić uwagę należy również, że w odniesieniu do przedsiębiorcy istotne jest ponadto np. czy mógł (i powinien był) on gromadzić wcześniej środki na partycypowanie w kosztach postępowań związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Przedsiębiorca bowiem w ramach ryzyka prowadzenia działalności powinien liczyć się z możliwością albo koniecznością dochodzenia lub obrony swoich praw na drodze sądowej. Tym samym w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową powinien się liczyć z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i przeznaczenia, bądź z bieżącej działalności lub ze zgromadzonych zasobów pieniężnych, kwot niezbędnych do skutecznego wszczęcia procesu. Wartym podkreślenia jest, że wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej (np. konieczność inwestowania w przedsiębiorstwo), które akcentuje skarżąca, nie mogą mieć pierwszeństwa przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe. W konsekwencji orzeczenie Sądu I instancji uznać należy za prawidłowe, w sprawie nie doszło do naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.