I FZ 162/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie Sędzia NSA Danuta Oleś, , , po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 kwietnia 2014 r. sygn. akt III SA/Wa 3141/13 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi S. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 11 października 2013 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za okres od lutego do grudnia 2005 r. postanawia oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 7 kwietnia 2014 r., sygn. akt III SA/Wa 3141/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił S. J. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd I instancji wskazał, że z przedstawionych przez S. J. (dalej jako "skarżący") informacji Sąd nie był w stanie dokonać zestawienia jego dochodów i wydatków. Niemożliwa zatem była ocena kondycji finansowej skarżącego i ocena czy jest w stanienie ponieść należne w sprawie koszty sądowe. Sąd wyjaśnił, że skarżący w żaden sposób nie potwierdził wykonywania pracy dorywczej (np. umowy zlecenia, umowy o dzieło), nie załączył też żadnych dokumentów, które wskazywały na ponoszone przez skarżącego koszty utrzymania. Nie złożył również, żadnych wiarygodnych wyjaśnień w tej kwestii. Z formularza PPF i wyjaśnień skarżącego wynika zaś oczywista sprzeczność, bowiem w formularzu PPF (pkt 8 Stan majątkowy osób pozostających ze mną we wspólnym gospodarstwie domowym) skarżący wskazał: "Żona posiada dom w którym zamieszkuję" natomiast, w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego pełnomocnik skarżącego wskazał, że skarżący "...nie mieszka z żoną i nie jest z nią w dobrych stosunkach". W ocenie Sądu ze sprzeciwu ani też innych oświadczeń skarżącego nie wynika gdzie zamieszkuje, ani jakie ponosi koszty z tym związane. Skarżący nie przedstawił również, żadnych dokumentów dotyczących sytuacji majątkowej żony, tłumacząc się okolicznością, że nie jest z nią w "dobrych stosunkach". Sąd podkreślił, że z informacji skarżącego nie wynika jednakże, że skarżący się rozwodzi, lub też pozostaje w prawnej separacji. Z wyżej wskazanych powodów Sąd nie mógł wywnioskować, że skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zażalenie na powyższe postanowienie wywiódł pełnomocnik skarżącego, w którym wskazał, że w chwili obecnej skarżący nie dysponuje środkami pieniężnymi pozwalającymi uiścić kwotę kosztów sądowych. Stwierdzono, że nieprzedstawienie dokumentów potwierdzających trudną sytuację materialną skarżącego nie stanowi podstawy do odmowy udzielenia prawa pomocy. Zdaniem pełnomocnika skarżącego błędne jest założenie przyjęte przez Sąd I instancji, że skarżący nie wskazał na okoliczności, które uzasadniają pogorszenie jego sytuacji majątkowej, a tym samym uzasadniają udzielenie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w pełnej wysokości. Mimo bowiem, że Wojewódzki Sąd Administracyjny jasno stwierdził, iż wystarczające jest, że podatnik przedstawi w sposób przekonywujący, iż zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy, w praktyce wymaga od skarżącego nie wykazania, a udowodnienia, że nie jest on w stanie ponieść kosztów sądowych. Podkreślono, że Sąd I instancji nie wziął pod uwagę, że możliwym jest zamieszkiwanie skarżącego w domu należącym do żony, pomimo ustania pożycia małżeńskiego. W ocenie strony skarżącej nie można przyjąć, tak jak przyjął Sąd I instancji, że skoro nie zostały przedstawione umowy o dzieło czy umowy zlecenia to skarżący nie utrzymuje się z prac dorywczych. Wraz z pismem z dnia 19 maja 2014 r. uzupełniającym braki formalne zażalenia, pełnomocnik skarżącego nadesłał zaświadczenie stanowiące, że skarżący jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. W związku z powyższym wniesiono o udzielenie skarżącemu pomocy sądowej poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a."), zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane osobie fizycznej w zakresie całkowitym w przypadku, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), oraz w zakresie częściowym, kiedy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Prawo pomocy jako instytucja procesowa postępowania przed sądami administracyjnymi ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie osiągają żadnych dochodów, lub też osobom o bardzo niskich dochodach, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie ponosić kosztów związanych z postępowaniem przed sądami administracyjnymi. Zasadą jest bowiem, że strona winna partycypować w kosztach postępowania, zwłaszcza jeśli posiada stały miesięczny dochód. Zatem prawo pomocy jako wyjątek, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Istotnym w kontekście niniejszego postępowania zażaleniowego jest, iż z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. bezpośrednio wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 P.p.s.a.). Skarżący pismem z dnia 16 stycznia 2014 r. wezwany został do złożenia zeznań podatkowych za 2012 i 2013 r. wnioskodawcy oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, wyciągów i wykazów ze wszystkich posiadanych, przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, rachunków bankowych krajowych oraz zagranicznych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, oświadczenia w przedmiocie korzystania, przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym z jakichkolwiek form pomocy społecznej, wskazania wszystkich źródeł utrzymania oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, udokumentowania ewentualnie wykazania wysokości kosztów miesięcznego utrzymania, dokumentów świadczących o posiadanych, przez wnioskodawcę oraz osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, zobowiązaniach np. zaległości czynszowe, kredyty bankowe itp., oraz inne, które wnioskodawca uzna za istotne. W odpowiedzi na to wezwanie, skarżący oświadczył jedynie, że nie składał zeznań podatkowych za 2012 i 2013 r., nie posiada rachunków bankowych i nie korzysta z pomocy społecznej. Skarżący wyjaśnił, że utrzymuje się z prac dorywczych, a koszty miesięcznego utrzymania wynoszą 1.000 zł. Skarżący stwierdził, że posiada zobowiązania cywilne wobec byłych kontrahentów. W tym miejscu podkreślić należy, że ocena istnienia przesłanek do zwolnienia czy to całkowitego, czy częściowego z kosztów sądowych rozumiana jako prawo pomocy nakłada na Sąd obowiązek rzetelnej analizy nie tylko wniosku złożonego w sprawie udzielenia pomocy, ale także tych dokumentów, które uzna za konieczne do rozstrzygnięcia wniosku. Nie uczynienie zadość żądaniu Sądu w tym przedmiocie, uprawnia do przyjęcia stanowiska, że strona nie wykazała istnienia przesłanek do udzielenia prawa pomocy. Ujmując rzecz inaczej, brak zaspokojenia żądania Sądu w przedmiocie przedłożenia dowodów uznanych przez ten Sąd za niezbędne w celu przyznania prawa pomocy prowadzi do nie wykazania przez stronę istnienia tych przesłanek, co w konsekwencji uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z 14 stycznia 2014 r., sygn. akt II FZ 1523/13). W orzecznictwie nie budzi zatem wątpliwości, że uchylenie się strony od rzetelnego przedstawienia swojej sytuacji materialnej, w szczególności w uzupełniającym postępowaniu, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., stanowi przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, publ. ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Nie jest w niniejszym przypadku sporne, że postępowanie uzupełniające, o którym mowa w art. 255 P.p.s.a., nie doprowadziło do uzyskania wymaganych informacji. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazując na ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, który spoczywa na stronie składającej wniosek, oraz fakt zaniechania przez skarżącego przedłożenia wszystkich wymaganych dokumentów, należy stwierdzić, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. W zażaleniu zaś nie wykazano, aby zaskarżone postanowienie obarczone było naruszeniami, które powodowałyby konieczność jego uchylenia. Powtórzono jedynie gołosłowne twierdzenia o niemożności poniesienia kosztów związanych z uiszczeniem wpisu od skargi, bez wykazania stosowną argumentacją, że Sąd I instancji dokonał błędnej oceny sytuacji skarżącego. Uzasadnienie zażalenia ogranicza się do wyrażania subiektywnych odczuć strony skarżącej co do nieprawidłowości przedmiotowego rozstrzygnięcia, stanowi zatem jedynie polemikę z orzeczeniem wydanym przez Sąd I instancji. Za błędne należy uznać twierdzenie autora zażalenia, że skoro skarżący nie przedstawił wymaganych przez Sąd I instancji dokumentów, to Sąd ten powinien ocenić sytuację majątkową na podstawie zebranych dowodów. Oczywistym jest, że skoro Sąd I instancji uznał, że wniosek i złożone w nim dokumenty nie obrazują w dostateczny sposób sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżącego i w wezwaniu z dnia 16 stycznia 2014 r. wezwał do uzupełnienia tych dokumentów, to nie było możliwe przyznania skarżącemu prawa pomocy na podstawie niepełnego materiału dowodowego. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na zasadzie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji.