RWR-36/2006

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA WE WROC Ł AWIU 50-413 Wroc ł aw, ul. Walo ń ska 3-5 tel.(071)344 65 87, (071)34 05 920, fax (071)34 05 922 e-mail: wroclaw@uokik.gov.pl Wroc ł aw, 21 wrze ś nia 2006 r. RWR-61-15/06/KS DECYZJA Nr 36/2006 Na podstawie art. 23d w zwi ą zku z art. 23a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn. w: Dz. U. z 2005 r. nr 244, poz. 2080) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r . w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (w: Dz. U. z 2002 r. nr 18, poz. 172 ze. zm.), po przeprowadzeniu na wniosek Powiatowego Rzecznika Konsumentów w Mi ę dzyrzeczu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, przeciwko Powszechnemu Zak ł adowi Ubezpiecze ń Na Ż ycie SA z siedzib ą przy ul. Jana Paw ł a II 24, 00-133 Warszawa - dzia ł aj ą c w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów: stwierdza si ę , ż e nie stanowi praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 23a ust. 1 i 2 powo ł anej na wst ę pie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , dzia ł anie Powszechnego Zak ł adu Ubezpiecze ń Na Ż ycie SA poprzez: stosowanie w regulaminie pn. „ Ogólne warunki ubezpiecze ń budynków i lokali mieszkalnych – osób fizycznych” z dnia 16 listopada 2004 r. postanowienia wzorca umownego o tre ś ci: „W razie niedope ł nienia przez ubezpieczaj ą cego któregokolwiek z obowi ą zków wymienionych w ust. 2 pkt 1, pkt 2 lit. b,c, pkt 3 lub pkt 5-10, PZU S.A. mo ż e odmówi ć odszkodowania w cz ęś ci lub ca ł o ś ci (…)” , które zosta ł o wpisane dnia 5 stycznia 2004 r. pod numerem 86 do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego . UZASADNIENIE 1. W dniu 18 maja 2006 do Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, Delegatura we Wroc ł awiu, wp ł yn ął wniosek Powiatowego Rzecznika Konsumentów w Mi ę dzyrzeczu (zw. dalej Rzecznik, Wnioskodawca) z dnia 16 maja 2006 o wszcz ę cie post ę powania o uznanie praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazanie zaniechania jej stosowania, przeciwko Powszechnemu Zak ł adowi Ubezpiecze ń S.A. (zw. dalej PZU S.A., Uczestnik) z siedzib ą w Warszawie, Al. Jana Paw ł a II 24. Pismem Rzecznik wniós ł o uznanie dzia ł a ń stosowanych przez PZU S.A. za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą c ą na stosowaniu we wzorcu umowy zawieranej z konsumentami niedozwolonego postanowienia o tre ś ci: „W razie niedope ł nienia przez ubezpieczaj ą cego któregokolwiek z obowi ą zków wymienionych w ust. 2 pkt 1, pkt 2 lit. b, c, pkt 3 lub pkt 5-10, PZU S.A. mo ż e odmówi ć odszkodowania w cz ęś ci lub ca ł o ś ci (…)” – tj. § 14 ust. 3 „ Ogólnych Warunków Ubezpieczenia Budynków i Lokali Mieszkalnych – Osób Fizycznych” z dnia 16 listopada 2004 r., wpisanego pod poz. 86 do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone prowadzonego przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zw. dalej Prezes Urz ę du). (dowód: karta 1-2) 2. W zwi ą zku z wnioskiem Rzecznika, oraz na podstawie analizy przekazanych przez Rzecznika dokumentów, w dniu 13 lipca 2006 Prezes Urz ę du, Postanowieniem nr 133/2006 wszcz ął post ę powanie w sprawie praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów w zwi ą zku z podejrzeniem naruszenia przez PZU S.A. art. 23a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (zw. dalej ustawa antymonopolowa) poprzez stosowanie w umowach z konsumentami ww. postanowienia wzorca umowy. (dowód: karta 14) 3. Pe ł nomocnik PZU S.A., w pi ś mie z dnia 27 lipca 2006, nie zgodzi ł si ę z zarzutem przedstawionym we wszcz ę ciu post ę powania. Pe ł nomocnik wskaza ł , i ż kwestionowany zapis umowny faktycznie jest stosowany w umowach zawieranych z konsumentami, jednak ró ż ni si ę on od tego, który zosta ł wpisany do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, poprzez dodanie klauzuli, i ż PZU S.A. „mo ż e oddali ć roszczenie lub odpowiednio zmniejszy ć odszkodowanie, je ż eli niedochowanie aktu (aktów) staranno ś ci przez w ł a ś ciciela (…) mia ł o wp ł yw na ustalenie odpowiedzialno ś ci lub zwi ę kszenie rozmiarów szkody.” (dowód: karta 21-22) Prezes Urz ę du ustali ł nast ę puj ą cy stan faktyczny: 1. Wnioskodawca - Powiatowy Rzecznik Konsumentów w Mi ę dzyrzeczu, wykonuje zadania samorz ą du terytorialnego w zakresie ochrony praw konsumentów (art. 34 ust. 1 ustawy antymonopolowej ) i jest podmiotem uprawnionym do wyst ą pienia z wnioskiem o wszcz ę cie post ę powania w sprawie praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów (art. 100a ust. 1 pkt 3 ustawy antymonopolowej ). (dowód: karta 1-2) 2. Uczestnik - Powszechny Zak ł ad Ubezpiecze ń Na Ż ycie Spó ł ka Akcyjna, jest przedsi ę biorc ą wpisanym do Krajowego Rejestru S ą dowego pod numerem 0000030211. Przedsi ę biorca – w formie spó ł ki akcyjnej - prowadzi dzia ł alno ść gospodarcz ą pod nazw ą Powszechny Zak ł ad Ubezpiecze ń Na Ż ycie z siedzib ą w Warszawie, ul. Jana Paw ł a II 24, 00-133 Warszawa, a przedmiotem tej dzia ł alno ś ci jest m.in. zawieranie ró ż nego rodzaju ubezpiecze ń . Przedsi ę biorca posiada oddzia ł y w Gda ń sku, Katowicach, Krakowie, Lublinie, Ł odzi, Poznaniu, Szczecinie, Warszawie i Wroc ł awiu. (dowód: karta 9-13) 3. Rzecznik, we wniosku z dnia 16 maja 2006, zarzuci ł , i ż dzia ł anie PZU S.A., polegaj ą ce na stosowaniu we wzorcu umownym pn. „Ogólne Warunki Ubezpieczenia Budynków i Lokali Mieszkalnych – Osób Fizycznych” , postanowienia o tre ś ci: 2 „W razie niedope ł nienia przez ubezpieczaj ą cego któregokolwiek z obowi ą zków wymienionych w ust. 2 pkt 1, pkt 2 lit. b, c, pkt 3 lub pkt 5-10, PZU S.A. mo ż e odmówi ć odszkodowania w cz ęś ci lub ca ł o ś ci (…)” stanowi praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów. Rzecznik wskaza ł , i ż takie postanowienie umowne zosta ł o wpisane do prowadzonego przez Prezesa Urz ę du na podst. art. 479 45 § 2 k.p.c. Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod poz. 86. Rzecznik wniós ł o uznanie stosowania we wzorcu podmiotowego zapisu za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów. (dowód: karta 1-2) 4. Pe ł nomocnik PZU S.A. poda ł , w pi ś mie z dnia 27 lipca 2006, i ż sporny zapis zosta ł zmodyfikowany w 2003 r. i dlatego nie jest to ż samy z tym, który pod poz. 86 zosta ł wpisany do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Modyfikacja polega ł a na ustanowieniu dopuszczalno ś ci oddalenia roszczenia ubezpieczonego lub odpowiedniego zmniejszenia odszkodowania, je ż eli niedochowanie aktu (aktów) staranno ś ci przez ubezpieczonego mia ł o wp ł yw na ustalenie odpowiedzialno ś ci lub zwi ę kszenie rozmiarów szkody. Pe ł nomocnik PZU S.A. za łą czy ł do pisma wzorzec umowny pn . „Ogólne warunki ubezpieczenia budynków i lokali mieszkalnych – osób fizycznych”, wydany dnia 16 listopada 2004. Wzorzec zawiera nast ę puj ą c ą tre ść kwestionowanego postanowienia umownego: „W razie niedope ł nienia przez ubezpieczaj ą cego któregokolwiek z obowi ą zków wymienionych w ust. 2 pkt 1, pkt 2 lit. b, c, pkt 3 lub pkt 5-10, PZU S.A. mo ż e odmówi ć odszkodowania w cz ęś ci lub w ca ł o ś ci, chyba ż e niedope ł nienie obowi ą zku nie mia ł o wp ł ywu na ustalenie odpowiedzialno ś ci lub zwi ę kszenie rozmiarów szkody.” (dowód: karta: 20-21, 35) Maj ą c na uwadze zebrany materia ł dowodowy, Prezes Urz ę du zwa ż y ł : Art. 23a ust. 1 zd. 1 ustawy antymonopolowej wskazuje, ż e „przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy”, natomiast art. 23a ust. 2 tej ustawy stanowi mi ę dzy innymi, i ż „za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci (…) stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego ”: Do stwierdzenia praktyki, o której mowa art. 23a ustawy antymonopolowej konieczne jest wykazanie, ż e spe ł nione zosta ł y łą cznie nast ę puj ą ce przes ł anki: 1) bezprawno ść dzia ł a ń przedsi ę biorcy, poprzez stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, 2) godzenie tymi dzia ł aniami w zbiorowy interes konsumentów, Ad 1) Zbiorowe interesy konsumentów podlegaj ą ochronie przed dzia ł aniami przedsi ę biorców, które s ą sprzeczne z prawem, tj. przepisami okre ś lonych aktów prawnych oraz zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego i dobrymi obyczajami. Jak wspomniano wy ż ej, zgodnie z art. 23a ust. 2 ustawy antymonopolowej , za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone. W my ś l art. 479 45 k.p.c. Rejestr jest prowadzony przez 3 Prezesa Urz ę du na podstawie wyroków z powództwa o uznanie wzorca umownego za niedozwolony. Nale ż y w tym miejscu wskaza ć , i ż wzorce umowne wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mog ą by ć poddane kontroli abstrakcyjnej. Kontroli abstrakcyjnej wzorca jako takiego (art. 479 36 – 479 45 k.p.c. ) dokonuje si ę niezale ż nie od tego, czy wzorzec by ł , czy te ż nie by ł zastosowany w konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (ca ł y wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowie ń w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wy łą cznie do kompetencji tego S ą du nale ż y uznanie postanowie ń wzorców umownych za niedozwolone. Art. 479 43 k.p.c. rozszerza prawomocno ść wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Potwierdzi ł to S ą d Najwy ż szy w uchwale z dnia 13 lipca 2006 stwierdzaj ą c, i ż zakaz stosowania postanowienia wpisanego do rejestru klauzul niedozwolonych obejmuje wszystkich przedsi ę biorców zawieraj ą cych umowy z konsumentami – nie tylko tego, którego dotyczy ł wyrok b ę d ą cy podstaw ą wpisu. Skutek tzw. prawomocno ś ci rozszerzonej nast ę puje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c . Konsekwencj ą umieszczenia postanowienia umownego w w/w rejestrze jest to, ż e pos ł u ż enie si ę nim b ę dzie mia ł o skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzgl ę dnie przez prawo zakazanego . Wpis do rejestru niedozwolonych postanowie ń umownych oznacza, ż e od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych. Powy ż sze stanowisko Prezesa Urz ę du zgodne jest z orzecznictwem S ą du Apelacyjnego (np. wyroki z: 29.09.2005., sygn. akt VI Aca 381/05, 16.11.2005. sygn. akt VI Aca 473/05). Dokonuj ą c oceny tre ś ci postanowie ń umownych wykorzystywanych przez przedsi ę biorców we wzorcach umownych nale ż y wykorzystywa ć regu ł y interpretacji wykszta ł cone w nauce prawa i praktyce orzeczniczej (wyk ł adnia j ę zykowa, systemowa, funkcjonalna i inna). St ą d te ż , niedozwolone b ę d ą takie postanowienia umów, które mieszcz ą si ę w „hipotezie” klauzuli wpisanej do rejestru, której tre ść zostanie ustalona w oparciu o dokonan ą jej wyk ł adni ę . Nie jest zatem konieczna dok ł adna, literalna identyczno ść klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z ni ą porównywanej. S ą du Okr ę gowy w Warszawie - S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w wyroku z dnia 29 pa ź dziernika 2003 (sygn. akt XVII Amc 45/02), uzna ł za niedozwolon ą nast ę puj ą c ą klauzul ę : „Je ż eli w ł a ś ciciel pojazdu lub osoba uprawniona do korzystania lub rozporz ą dzania tym pojazdem nie wykona ł a obowi ą zków wynikaj ą cych z przepisów § 30-32, PZU mo ż e oddali ć roszczenie lub odpowiednio zmniejszy ć odszkodowanie”. Klauzula ta zosta ł a wpisana przez Prezesa Urz ę du dnia 5 stycznia 2004 r. pod numerem 86 do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone. Rzecznik, we wniosku o wszcz ę cie post ę powania, wskaza ł zapis wzorca umownego pn. „Ogólne Warunki Ubezpieczenia Budynków i Lokali Mieszkalnych – Osób Fizycznych ” o tre ś ci: „W razie niedope ł nienia przez ubezpieczaj ą cego któregokolwiek z obowi ą zków wymienionych w ust. 2 pkt 1, pkt 2 lit. b,c, pkt 3 lub pkt 5-10, PZU S.A. mo ż e odmówi ć odszkodowania w cz ęś ci lub ca ł o ś ci (…)”, jako wpisany do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone pod poz. 86, a zatem mie ś ci ł by si ę on w „hipotezie” wymienionej wy ż ej i wpisanej do Rejestru klauzuli umo ż liwiaj ą cej PZU S.A. odmow ę wyp ł aty lub zmniejszenie odszkodowania w ka ż dym przypadku niewykonania okre ś lonych w umowie obowi ą zków. 4 Nale ż y jednak wskaza ć , i ż stosowany we wzorcu umownym pn. „ Ogólne Warunki Ubezpieczenia Budynków i Lokali Mieszkalnych – Osób Fizycznych” zapis jest poszerzony wzgl ę dem uznanego przez S ą d za niedozwolony, o zale ż no ść przyczynowo-skutkow ą niedochowania aktu (aktów) staranno ś ci kontrahenta i ustalenie odpowiedzialno ś ci lub zwi ę kszenie rozmiarów szkody i brzmi: „W razie niedope ł nienia przez ubezpieczaj ą cego któregokolwiek z obowi ą zków wymienionych w ust. 2 pkt 1, pkt 2 lit. b, c, pkt 3 lub pkt 5-10, PZU S.A. mo ż e odmówi ć odszkodowania w cz ęś ci lub ca ł o ś ci, chyba ż e niedope ł nienie obowi ą zku nie mia ł o wp ł ywu na ustalenie odpowiedzialno ś ci lub zwi ę kszenie rozmiarów szkody.” W my ś l b ę d ą cego przedmiotem post ę powania wzorca umownego, PZU S.A. mo ż e zatem odmówi ć odszkodowania w cz ęś ci lub w ca ł o ś ci jedynie wtedy gdy niedope ł nienie przez ubezpieczaj ą cego wskazanych obowi ą zków mia ł o wp ł yw na ustalenie odpowiedzialno ś ci lub zwi ę kszenie rozmiarów szkody. Takie ukszta ł towanie kwestionowanego przez Rzecznika warunku umownego, w szerszym uj ę ciu, powoduje, i ż nie mo ż na uzna ć przytoczonych powy ż ej zapisów za to ż same, a obecnie stosowany zapis nie mie ś ci si ę tak ż e w hipotezie klauzuli wpisanej do Rejestru. Zwróci ł na to uwag ę równie ż S ą d w cytowanym wy ż ej wyroku, wskazuj ą c na zmiany podj ę te przez PZU S.A. w kszta ł towaniu odpowiedzialno ś ci odszkodowawczej PZU S.A. w przypadku niedochowania aktu staranno ś ci ze strony ubezpieczaj ą cego, które zosta ł y wprowadzone do wzorca umownego jeszcze przed wydaniem wyroku. S ą d stwierdzi ł , i ż „wydaje si ę , ż e PZU dojrza ł przedstawione niedomagania w o.w.u.a.c., gdy ż w nowych, aktualnie obowi ą zuj ą cych, wprowadzi ł modyfikacj ę wp ł ywu niedochowania przez kontrahenta aktu staranno ś ci zwi ą zanego z powstaniem szkody na zakres swojej odpowiedzialno ś ci poprzez przyj ę cie, ż e mo ż e oddali ć roszczenie lub odpowiednio zmniejszy ć odszkodowanie, je ż eli niedochowanie aktu staranno ś ci przez w ł a ś ciciela pojazdu lub osoby uprawnionej do korzystania lub rozporz ą dzania nim mia ł o wp ł yw na ustalenie odpowiedzialno ś ci lub zwi ę kszenie rozmiarów szkody.” Tak wi ę c, bior ą c pod uwag ę powy ż sze, nale ż y przyj ąć , i ż w/w postanowienia nie s ą to ż same ze wzgl ę du na powzi ę te przez PZU S.A. istotne modyfikacje, polegaj ą ce na wprowadzeniu do zapisu warunkowania odmowy wyp ł aty odszkodowania lub jego zmniejszenia od dochowania aktu (aktów) staranno ś ci przez kontrahenta, które maj ą wp ł yw na ustalenie odpowiedzialno ś ci lub wymiar szkody. Tym samym PZU S.A. nie stosuje we wzorcu umownym pn. „ Ogólne Warunki Ubezpieczenia Budynków i Lokali Mieszkalnych – Osób Fizycznych” klauzuli to ż samej z wpisan ą do Rejestru pod poz. 86., która mie ś ci ł aby si ę w hipotezie tej ż e klauzuli. Wobec powy ż szego nie zosta ł a spe ł niona przes ł anka bezprawno ś ci. Ad 2) Skoro nie zosta ł a wykazana przes ł anka bezprawno ś ci, to tym samym nie mo ż e by ć mowy o spe ł nieniu drugiej przes ł anki tj. godzenia dzia ł aniem w zbiorowy interes konsumentów. W zwi ą zku z niespe ł nieniem przes ł anki bezprawno ś ci nale ż a ł o nie stwierdzi ć w zachowaniu PZU S.A. praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, wskazanej w art. 23a ust. 1 i 2 ustawy antymonopolowej . Maj ą c powy ż sze na uwadze, nale ż a ł o orzec jak w sentencji. 5 Stosownie do tre ś ci art. 78 ust 1 ustawy antymonopolowej w zwi ą zku z art. 479 28 k.p.c. , od niniejszej decyzji przys ł uguje stronie odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie - S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du - Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów we Wroc ł awiu. Z up. Prezesa UOKiK Dyrektor Delegatury UOKiK we Wroc ł awiu Zbigniew Jurczyk 6