RWA-2/2009

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW w Warszawie RWA-61-61/08/MSK Warszawa, dn.11 lutego 2009 r. DECYZJA Nr RWA-2/2009 I. Na podstawie art. 28 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134 poz. 939), po przeprowadzeniu wszczętego z urzędu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, w toku którego zostało uprawdopodobnione, że Warszawski Uniwersytet Medyczny w Warszawie stosuje: 1. praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającą na stosowaniu postanowień wzorców umowy wpisanych do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c., poprzez zawarcie we wzorcu umownym zatytułowanym „ Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Akademii Medycznej w Warszawie ” następujących postanowień: A. „ Student zobowiązuje się do wnoszenia (…) opłat za kolejne lata studiów, które mogą ulec zmianom w przypadku zmiany kosztochłonności kształcenia (…) ” (§ 3 ust. 3 lit. b wzorca); B. „ Wszelkie spory wynikające z niniejszej Umowy strony poddają rozstrzygnięciu sądów powszechnych właściwych dla siedziby Uczelni ” (§ 5 ust. 3 wzorca), 2. praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, polegającą na niedopełnieniu obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) poprzez nieokreślenie w umowie zawieranej ze studentem w formie pisemnej warunków odpłatności za studia w zakresie opłat, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, za powtarzanie zajęć, semestru lub roku z powodu niezadowalających wyników w nauce, za zajęcia nieobjęte planem studiów oraz opłat, pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 224, poz. 1364), za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy; 2 oraz po złożeniu przez Warszawski Uniwersytet Medyczny w Warszawie pismem z dnia 9 grudnia 2008 r. zobowiązania do zawierania nowych umów ze studentami według nowoopracowanego wzoru „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie w Warszawie ”, przekazanego przez Uniwersytet w załączeniu do pisma z dnia 9 grudnia 2008 r., oraz do dokonania we wszystkich umowach zawartych dotychczas według kontrolowanego wzoru umowy odpowiednich zmian w drodze aneksów stosownie do treści nowoopracowanego wzoru „ Umowy o warunkach odpłatności za studia w Uniwersytecie Warszawskim ”, – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: nakłada się na Warszawski Uniwersytet Medyczny w Warszawie obowiązek wykonania tego zobowiązania do dnia 15 maja 2009 r. II. Na podstawie art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134, poz. 939), – w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: nakłada się na Warszawski Uniwersytet Medyczny w Warszawie obowiązek złożenia do dnia 29 maja 2009 r. sprawozdania o realizacji przyjętego zobowiązania, zawierającego: - informację dotyczącą liczby umów, których treść została zmieniona do dnia 15 maja 2009 r., stosownie do wzoru „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym ” załączonego do pisma Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego w Warszawie z dnia 9 grudnia 2008 r., - informację dotyczącą liczby nowych umów, zawartych do dnia 15 maja 2009 r., na podstawie wzoru „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym ” , załączonego do pisma Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego w Warszawie z dnia 9 grudnia 2008 r. UZASADNIENIE Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie przeprowadził postępowanie wyjaśniające mające na celu wstępne ustalenie, czy postanowienia zawarte we wzorcach wykorzystywanych przy zawieraniu ze studentami umów o naukę na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) i w regulaminach studiów stosowanych przez uczelnie publiczne w Warszawie, nie stanowią niedozwolonych postanowień umownych w rozumieniu art. 385 1 § 1 Kodeksu cywilnego, co uzasadniałoby podjęcie działań określonych w Kodeksie postępowania cywilnego oraz czy nie stanowią przejawu naruszeń uzasadniających wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W toku prowadzonego postępowania wyjaśniającego Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwany dalej także Prezesem UOKiK lub Prezesem Urzędu) wystąpił m.in. do Akademii Medycznej w Warszawie (obecnie: Warszawski Uniwersytet 3 Medyczny, dalej również jako: Uniwersytet lub Uczelnia) o przesłanie wszelkich stosowanych na poszczególnych rodzajach i typach studiów (studiach niestacjonarnych, podyplomowych, MBA, in.) wzorców umów w rozumieniu art. 384 § 1 Kodeksu cywilnego, w szczególności wzorów umów o naukę, kwestionariuszy zgłoszeń, podań o przyjęcie na uczelnię, regulaminów studiów i innych dokumentów określających prawa i obowiązki studentów. W odpowiedzi na wezwanie Prezesa Urzędu Uczelnia przesłała m.in. wzór „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Akademii Medycznej w Warszawie .” Wyniki kontroli treści warunków zawartych we wzorcu umownym „ Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Akademii Medycznej w Warszawie dały podstawę do sformułowania zarzutów stosowania przez Akademię praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o których mowa w art. 24 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.). Mając na uwadze powyższe ustalenia, Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura w Warszawie postanowieniem z dnia 23 września 2008 r. wszczął postępowanie w związku z podejrzeniem stosowania przez Warszawski Uniwersytet Medyczny w Warszawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, polegających na: I. stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeksu postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43 poz. 296 ze zm.), poprzez zawarcie we wzorcu umownym zatytułowanym Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Akademii Medycznej w Warszawie następujących postanowień: 1. „ Student zobowiązuje się do wnoszenia (…) opłat za kolejne lata studiów, które mogą ulec zmianom w przypadku zmiany kosztochłonności kształcenia (…) ” (§ 3 ust. 3 lit. b wzorca); 2. „ Wszelkie spory wynikające z niniejszej Umowy strony poddają rozstrzygnięciu sądów powszechnych właściwych dla siedziby Uczelni ” (§ 5 ust. 3 wzorca), co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, II. niedopełnieniu obowiązków wynikających z art. 160 ust. 3 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz. 1365 ze zm.) poprzez nieokreślenie w umowie zawieranej ze studentem w formie pisemnej warunków odpłatności za studia w zakresie zasad i terminów wnoszenia opłat przez studentów oraz wysokości opłat, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce oraz wysokości opłat, pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 listopada 2006 r. w sprawie dokumentacji przebiegu studiów (Dz. U. Nr 224, poz. 1364), za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, co może stanowić praktykę, określoną w art. 24 ust. 2 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Odpowiadając na zawiadomienie Prezesa Urzędu o wszczęciu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, Uczelnia pismem z dnia 7 października 2008 r. ustosunkowała się do postawionych jej zarzutów, wskazując na zmiany, 4 jakie zamierza wprowadzić do treści kwestionowanego wzorca umownego celem dostosowania go do obowiązujących przepisów prawnych. Uczelnia jednocześnie wskazała, iż wzór umowy „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Akademii Medycznej w Warszawie ” obowiązywał od dnia 27 maja 2007 r. do 28 lipca 2008 r. tj. do wprowadzenia uchwałą Senatu Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego z dnia 28 lipca 2008 r. wzoru umowy o nazwie „ Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym ” (22 marca 2008 r. Akademia Medyczna w Warszawie zmieniała nazwę na Warszawski Uniwersytet Medyczny w Warszawie). Uniwersytet wskazał, iż w oparciu o ww. wzór obowiązują 804 umowy zawarte ze studentami. Przekazany przez Uczelnię wzór umowy „ Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym ” poza zmianą nazwy z „ Akademia Medyczna ” na „ Warszawski Uniwersytet Medyczny ” zawierał identyczną treść jak wzór o nazwie „ Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Akademii Medycznej w Warszawie ”. Uczelnia wskazała, iż jego stosowanie w obrocie ze studentami zostało wstrzymane uchwałą Senatu Uczelni z dnia 20 października 2008 r. w związku ze wszczęciem niniejszego postępowania przez Prezesa UOKiK. Pismem z dnia 9 grudnia 2008 r. Uniwersytet przekazał projekt nowoopracowanego wzoru „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym ” wraz z projektem aneksu do „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym ”. Jednocześnie Uniwersytet poinformował, że w roku akademickim 2008/2009 zobowiązuje się zawierać ze studentami umowy według wzorca umownego przekazanego do Delegatury UOKiK w Warszawie pismem z dnia 9 grudnia 2008 r. oraz że zobowiązuje się dokonać stosownej zmiany treści warunków umownych ze studentami, którzy zawarli umowy w oparciu o zakwestionowany wzorzec poprzez aneksowanie tych umów. Pismem z dnia 8 stycznia 2009 r. Prezes Urzędu zawiadomił Uczelnię o zakończeniu postępowania dowodowego w przedmiotowej sprawie. Jednocześnie stronie został wyznaczony termin na zapoznanie się z aktami sprawy. Mimo stosownego zawiadomienia, Uczelnia nie skorzystała z uprawnienia do zapoznania się z całością akt sprawy. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił, co następuje: Warszawski Uniwersytet Medyczny w Warszawie jest uczelnią publiczną, działającą na podstawie ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym i przepisów wykonawczych wydanych do tej ustawy. Jednym z podstawowych zadań uczelni jest kształcenie studentów w celu ich przygotowania do pracy zawodowej. Kształcenie to odbywa się w formie nieodpłatnych studiów stacjonarnych i odpłatnych studiów niestacjonarnych. Stosownie bowiem do treści art. 99 ust. 1 pkt 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, uczelnia publiczna może pobierać opłaty za świadczone usługi edukacyjne m.in. związane z kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych. Uniwersytet zawiera ze studentami studiów niestacjonarnych umowy określające warunki odpłatności za studia w formie pisemnej. Przy zawieraniu takich umów Uczelnia posługuje się wzorcem umownym w rozumieniu art. 384 k.c. zatytułowanym „ Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym. ” 5 Prezes Urzędu ustalił, iż w § 3 ust. 3 lit. b „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym ” Uczelnia stosuje postanowienie o treści: „ Student zobowiązuje się do wnoszenia (…) opłat za kolejne lata studiów, które mogą ulec zmianom w przypadku zmiany kosztochłonności kształcenia (…) ” . Do rejestru niedozwolonych klauzul umownych zostały wpisane następujące postanowienia: 1. „ Wysokość czesnego może ulegać zmianom w zależności od inflacji i aktualnych kosztów kształcenia ” - postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem z dnia 5 października 2005 r. (sygn. akt XVII Amc 20/05) przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej także: SOKiK), wpisane do rejestru niedozwolonych postanowień umownych pod nr 643. 2. „ Wysokość odpłatności ustala dyrektor placówki w oparciu o kalkulację kosztów bieżących. Odpłatność może ulec zmianie w ciągu roku szkolnego ” - postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem SOKiK z 6 lipca 2006 r. (Sygn. akt XVII AmC 60/05), wpisane do ww. rejestru pod nr 848. W § 5 ust. 3 wzorca umowy stosowanego przez Uczelnię znajduje się natomiast postanowienie o treści: „ Wszelkie spory wynikające z niniejszej Umowy strony poddają rozstrzygnięciu sądów powszechnych właściwych dla siedziby Uczelni ”. W rejestrze niedozwolonych klazul umownych znajdują się postanowienia o treści: 1. „ W przypadku nie dojścia przez strony do porozumienia, sądem właściwym do rozstrzygnięcia wszelkich sporów będzie sąd właściwy dla siedziby Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego ” - postanowienie uznane za niedozwolone wyrokiem SOKiK z dnia 11 maja 2006 r. (sygn. akt XVII Amc 176/05) i wpisane do rejestru pod nr 801. 2. „ Za sąd właściwy do rozpoznania spraw spornych strony uznają Sąd miejscowo właściwy dla Impuls School ” - postanowienie uznane za niedozwolone postanowienie umowne orzeczeniem SOKiK z dnia 22 grudnia 2004 r., (sygn. akt XVII Amc 15/04) i wpisane do rejestru w dniu 2 maja 2005 r. Ponadto, Prezes Urzędu ustalił, iż stosowana przez Uczelnię „ Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym w Warszawie ” nie określa wysokości opłat, pobieranych od studenta w trakcie trwania studiów. Wzorzec umowy „ Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym w Warszawie ” zobowiązuje studenta do wnoszenia przez cały okres trwania studiów opłat na zasadach określonych w przepisach wewnętrznych Uczelni, w tym opłaty czesnego i opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce. Umowa ta wskazuje jedynie wysokość czesnego na danym kierunku studiów, nie reguluje natomiast wysokości pozostałych opłat ponoszonych przez studenta w trakcie studiów. Zdaniem Prezesa Urzędu, umowa ta powinna określać co najmniej wysokość opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce, (99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym) oraz wysokość opłat za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu oraz dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy (§ 20 ust. 1 rozporządzenia w sprawie dokumentacji przebiegu studiów).Wzorzec stosowany przez Uniwersytet nie określa także warunków odpłatności za studia w zakresie zasad i terminów wnoszenia opłat przez studentów. Postanowienie § 3 ust. 4 stanowi, że student zobowiązuje się do wnoszenia opłat w terminach i w sposób wskazany w przepisach wewnętrznych Uczelni. W konsekwencji, umowa nie zawiera jakichkolwiek regulacji w zakresie zasad i terminów wnoszenia jakichkolwiek opłat, odsyłając w tym zakresie do 6 aktów wewnętrznych Uczelni. W zakresie wysokości opłat za usługi edukacyjne umowa odsyła do zarządzenia rektora, a w zakresie szczegółowych zasad pobierania opłat do uchwały senatu. W toku postępowania Uniwersytet przekazał nowoopracowany wzór „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym w Warszawie ” , którego analiza pozwoliła na następujące ustalenia. Stosownie do pierwszego zarzutu naruszania zbiorowych interesów konsumentów poprzez stosowanie postanowień wzorców umowy wpisanych do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c.: - treść § 3 ust. 3 lit. b „ Student zobowiązuje się do wnoszenia (…) opłat za kolejne lata studiów, które mogą ulec zmianom w przypadku zmiany kosztochłonności kształcenia (…) ” została usunięta ze wzorca i zastąpiona postanowieniami w brzmieniu: § 3 ust. 6 „ Uczelnia zastrzega sobie prawo do podwyższenia wysokości opłaty, o której mowa w ust. 3 w przypadku wzrostu kosztów prowadzenia studiów określonych w § 2. Podwyższenie opłaty może nastąpić nie częściej niż raz w roku i nie może być wyższe niż wskaźnik inflacji za rok kalendarzowy poprzedzający rok wprowadzenia podwyższonej opłaty. Wprowadzenie podwyżki następuje zarządzeniem Rektora dostępnym na stronie internetowej wskazanej w ust. 1 i doręczonym Studentowi w terminie umożliwiającym realizację prawa określonego w ust. 7 przed rozpoczęciem roku akademickiego, począwszy od którego opłata została podwyższona ” i § 3 ust. 7: „ W przypadku, gdy Student nie wyraża zgody na podwyższenie opłaty w trybie określonym w ust. 6, ma prawo odstąpić od umowy w terminie 14 dni od dnia doręczenia mu zarządzenia Rektora wprowadzającego podwyższoną opłatę. (…) Odstąpienie wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności. ” - treść § 5 ust. 3 „ Wszelkie spory wynikające z niniejszej Umowy strony poddają rozstrzygnięciu sądów powszechnych właściwych dla siedziby Uczelni ” została w całości usunięta. Stosownie do drugiego zarzutu naruszania zbiorowych interesów konsumentów poprzez stosowanie wzorca, który wbrew dyspozycji art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym nie w pełni określa warunki odpłatności za studia, ww. wzór umowy został uzupełniony o następujące informacje: - w § 3 ust. 1 pkt 2 wzorca wskazano: „ Student oświadcza, że zapoznał się: zarządzeniem Nr … Rektora Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego w Warszawie w sprawie wysokości opłat za studia niestacjonarne oraz uchwałą Nr… Senatu w sprawie szczegółowych zasad pobierania opłat, trybu i warunków zwalania w całości lub części opłat w zakresie odpłatności: za studia niestacjonarne, za powtarzanie zajęć z powodu niezadowalających wyników w nauce, za studia i szkolenia dla cudzoziemców prowadzone w języku polskim, za prowadzenie kursów dokształcających; - stanowiących załącznik do niniejszej umowy – jako jej część integralna – (…) ”. - w § 3 ust. 3 pkt 2 wzorca wskazano: „ Student zobowiązuje się do wnoszenia przez cały czas trwania studiów (…) opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalającej wyników w nauce, w wysokości proporcjonalnej do liczby godzin objętych programem kształcenia w przedmiocie, który wymaga powtórzenia w stosunku do ogólnej godzin liczby dydaktycznych wynikających z programu dla jednego studenta i rocznej opłaty za studia. ” - w § 3 ust. 9 określona będzie każdorazowo przy zawieraniu umowy wysokość opłat za: wydanie legitymacji studenckiej, elektronicznej legitymacji studenckiej, indeksu, dyplomu 7 ukończenia studiów, dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy, duplikatów ww. dokumentów. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył, co następuje Uprawdopodobnienie stosowania praktyk, o których mowa w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Przepis art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, że jeżeli w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów zostanie uprawdopodobnione – na podstawie okoliczności sprawy, informacji zawartych w zawiadomieniu lub innych informacji będących podstawą wszczęcia postępowania – że przedsiębiorca stosuje praktykę, o której mowa w art. 24, a przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie tego przepisu, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia tym naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, nałożyć obowiązek wykonania tych zobowiązań. W związku z powyższym, dla zastosowania art. 28 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zachodzi w przedmiotowej sprawie konieczność uprawdopodobnienia naruszenia przez Uniwersytet przepisu art. 24 ww. ustawy. Zgodnie z treścią art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, przez które stosownie do definicji zawartej w ust. 2 tego przepisu rozumie się godzące w zbiorowe interesy konsumentów bezprawne działania przedsiębiorcy. Przepis ten zawiera także przykładowe wyliczenie zachowań przedsiębiorców uważanych za naruszające zbiorowe interesów konsumentów. W otwartym katalogu zakazanych praktyk ustawodawca umieścił (1) stosowanie postanowień wzorów umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, (2) naruszenie przez przedsiębiorcę obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji, (3) nieuczciwe praktyki rynkowe lub czyny nieuczciwej konkurencji. Aby określone zachowanie mogło zostać uznane za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów konieczne jest łączne spełnienie trzech przesłanek, mianowicie zaistnieć musi - po pierwsze - działanie przedsiębiorcy, które - po drugie – jest bezprawne i - po trzecie - narusza zbiorowe interesy konsumentów. Przedsiębiorca Uczelnia jako podmiot świadczący odpłatnie usługi edukacyjne spełnia przesłanki uznania jej za przedsiębiorcę. Przez „przedsiębiorcę” rozumie się (1) przedsiębiorcę w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, a także (2) osobę fizyczną, osobę prawną a także jednostkę organizacyjną niemającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, jak również (3) osobę fizyczną wykonującą zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadzącą działalność w ramach wykonywania takiego zawodu, (4) osobę fizyczną, która posiada kontrolę nad co najmniej jednym przedsiębiorcą, choćby nie prowadziła działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej, jeżeli podejmie dalsze działania podlegające kontroli koncentracji 8 (5) związek przedsiębiorców (art. 4 ust. 1 lit a, b c i d ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów). W ocenie Prezesa Urzędu, Uczelnia w zakresie, w jakim świadczy odpłatnie usługi edukacyjne na rzecz studentów studiów niestacjonarnych, ma status przedsiębiorcy na gruncie ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm.). Stosownie do przepisu art. 4 pkt 1 w zw. z art. 2 ww. ustawy, przedsiębiorcą w rozumieniu tej ustawy jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną - wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą tj. zarobkową działalność wytwórczą, budowlaną, handlową, usługową oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodową, wykonywaną w sposób zorganizowany i ciągły. Zawarte w przepisach ustawy o swobodzie działalności gospodarczej pojęcie przedsiębiorcy opiera się na dwóch kryteriach: podmiotowym i funkcjonalnym. Pierwsze z przywołanych kryteriów tj. kryterium podmiotowe ogranicza zakres tego pojęcia do trzech kategorii podmiotów: osób fizycznych, osób prawnych i jednostek organizacyjnych niebędących osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną. Uczelnia ma osobowość prawną, o czym stanowi art. 12 Prawa o szkolnictwie wyższym, nie budzi zatem wątpliwości, iż spełnia kryterium podmiotowe uznania jej za przedsiębiorcę na gruncie przywołanej definicji. Drugie kryterium pojęcia przedsiębiorcy tj. element funkcjonalny łączy się z prowadzeniem działalności gospodarczej, do zakresu której zalicza się także działalność zawodową. Dla uznania określonej działalności za działalność gospodarczą, konieczne jest łączne spełnienie trzech warunków. Po pierwsze, dana działalność musi być działalnością zarobkową, po drugie, działalnością wykonywaną w sposób zorganizowany oraz, po trzecie, w sposób ciągły. Odnosząc się do pierwszego ze wskazanych warunków uznania danej działalności za działalność gospodarczą, wskazać należy, że niewątpliwie uczelnie publiczne nie są podmiotami tworzonymi w celach komercyjnych, a ich działalność nie jest nastawiona na osiąganie zysku. Działalność podstawowa uczelni publicznej finansowana jest ze środków budżetowych. Zgodnie z art. 98 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, przychodami uczelni publicznej są w szczególności: 1) dotacje z budżetu państwa, 2) uzyskane z budżetu państwa środki na naukę, 3) odpłatności za świadczone usługi edukacyjne, w szczególności za kształcenie na studiach i studiach doktoranckich, prowadzonych w formach niestacjonarnych, oraz za świadczone przez uczelnie artystyczne usługi artystyczne; 4) opłaty za postępowanie związane z przyjęciem na studia; 5) jednorazowe opłaty za wydanie dyplomu, świadectwa oraz innego dokumentu związanego z tokiem studiów; 6) odpłatności za usługi badawcze i specjalistyczne, specjalistyczne i wysokospecjalistyczne usługi diagnostyczne, rehabilitacyjne lub lecznicze, a także opłaty licencyjne i przychody z działalności kulturalnej; 7) przychody z działalności gospodarczej; 8) przychody z udziałów i odsetek; 9) przychody ze sprzedaży składników własnego mienia oraz z odpłatności za korzystanie z tych składników przez osoby trzecie na podstawie umowy najmu, dzierżawy albo innej umowy; 10) przychody z tytułu darowizn, dziedziczenia, zapisów oraz ofiarności publicznej. Stosownie natomiast do treści art. 99 ust. 2 Prawa o szkolnictwie wyższym, opłaty pobierane przez uczelnię za świadczone usługi edukacyjne związane z kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych oraz uczestników niestacjonarnych studiów doktoranckich oraz powtarzaniem określonych zajęć na studiach stacjonarnych oraz stacjonarnych studiach doktoranckich z powodu niezadowalających wyników w nauce nie 9 mogą przekraczać kosztów ponoszonych przez Uczelnię w zakresie niezbędnym do uruchomienia i prowadzenia tych studiów oraz zajęć na studiach z uwzględnieniem kosztów amortyzacji i remontów. Wysokość opłat za te usługi edukacyjne nie powinna zatem uwzględniać jakiegokolwiek zysku uczelni publicznej. Niemniej okoliczność, czy Uczelnia z prowadzonej działalności dydaktycznej na rzecz studentów studiów niestacjonarnych generuje zysk, nie ma przesądzającego znaczenia dla uznania, czy prowadzona przez nią działalność ma charakter działalności gospodarczej. Powyższe znajduje potwierdzenie w orzecznictwie i piśmiennictwie. W doktrynie wypracowanej na gruncie przepisów o działalności gospodarczej rozróżnia się pojęcie zysku od zarobku, wskazując, iż wyłącznie z tym drugim mamy do czynienia w przypadku działalności non for profit . Jest to działalność podmiotu, z której zarobek w całości jest przeznaczany na pokrycie kosztów jego funkcjonowania oraz/lub realizacje celów statutowych (W. J. Katner „Prawo działalności gospodarczej. Komentarz. Orzecznictwo. Piśmiennictwo” Warszawa 2003, s. 25). Zarazem w literaturze stwierdzono, że działanie podejmowane bez zamiaru osiągnięcia zysku nie pozbawia automatycznie tej działalności charakteru działalności gospodarczej (por. W. Kubala: Prawo działalności gospodarczej. Komentarz, Warszawa 2000, s. 45; S. Czarnow: Działalność gospodarcza jednostek samorządu terytorialnego jako element gospodarki komunalnej, Rejent nr 2-3/2002, s. 48) . Przychody uzyskiwane przez uczelnię publiczną zarówno z prowadzonej działalności dydaktycznej, badawczej, jak z wyodrębnionej działalności gospodarczej mogą służyć jedynie realizacji celów, dla których uczelnia została powołana. Takie ustawowe ograniczenie możliwości dysponowania przychodem uzyskiwanym przez uczelnię zbliża ją do działalności gospodarczej prowadzonej przez fundacje i stowarzyszenia, w przypadku których ustawa również ogranicza możliwości w zakresie dysponowania dochodem uzyskanym z prowadzonej działalności. Powyższe pozwala przyjąć, iż uczelnia ma charakter instytucji non for profit . W stosunkach zewnętrznych wspomniana działalność w zasadzie niczym nie będzie odbiegać od działalności innych podmiotów prowadzących ją w celu osiągnięcia zysku (a nie "tylko" zarobku). Wspomniane rozróżnienie na pojęcia „zarobku” oraz „zysku” ma zatem znaczenie jedynie w stosunkach "wewnętrznych" danego podmiotu, jako że przesądza o celach przeznaczenia wypracowanego dochodu (zarobku). Również w orzecznictwie Sądu Najwyższego za utrwalone należy uznać stanowisko, zgodnie z którym o gospodarczym charakterze działalności nie decyduje ukierunkowanie na osiąganie zysku (tak m.in. w uchwale SN z dnia 14 maja 1998 r., sygn. akt III CZP 12/98, opubl. w OSNC 1998, nr 10, poz. 151, uchwale SN z dnia 26 kwietnia 2002 r., sygn. akt III CZP 21/02 opubl. OSNC 1002, nr 12, poz. 149, wyroku SN z 6 grudnia 2007 r., III SK 16/07 opubl. W Dz. Urz. UOKiK 2008 nr 2 poz. 21). Każda bowiem działalność gospodarcza zmierza do realizacji konkretnego celu i podlega określonym regułom ekonomicznym. Podstawową zasadą, której podporządkowana powinna być wszelka działalność gospodarcza, jest zasada racjonalnego gospodarowania, nazywana w skrócie zasadą gospodarności. Zawsze więc działalność powinna być prowadzona racjonalnie, ale nie zawsze jej celem jest osiągnięcie zysku. Prowadzący tę działalność może jedynie zmierzać do pokrywania wydatków związanych z dążeniem do osiągnięcia celu swojej działalności z przychodów z niej osiąganych. Z tego względu za podmiot prowadzący działalność gospodarczą uznano spółdzielnie mieszkaniowe, których podstawowym celem jest zaspokajanie potrzeb mieszkaniowych członków i ich rodzin, a prowadzona przez nie działalność gospodarcza nie jest nastawiona na osiągnięcie zysku (tak SN w uchwale z dnia 6 grudnia 1991 r., sygn. akt III CZP 117/91, opubl. W OSNCP 1992, nr 5, poz. 65 i uchwale z dnia 26 kwietnia 2002 r., sygn. akt III CZP 21/02, opubl. W OSNC 2002, nr 12, poz. 149). Kwestię, czy działalność gospodarcza powinna zawsze być nastawiona na zysk SN rozważał również w uchwale 10 z dnia 11 maja 2005 r. (III CZP 11/05, OSNC 2006/3/48) w odniesieniu do działalności prowadzonej przez samodzielne publiczne zakłady opieki zdrowotnej. SN uznał, iż chociaż motywem działalności takich zakładów nie jest osiąganie zysku, lecz zaspokajanie potrzeb ludności w dziedzinie zdrowia, niewątpliwie jednak działalność leczniczą zakładów charakteryzuje dążenie do jej racjonalizacji według rachunku ekonomicznego. Jest to zatem – a przynajmniej w założeniu powinna być – działalność prowadzona według zasad racjonalnego gospodarowania, co – jak uznał SN – jest wystarczającym kryterium dla uznania jej za działalność gospodarczą (podobnie R. Trzaskowski „Działalność gospodarcza w rozumienie przepisów prawa cywilnego na tle orzecznictwa” Glosa 2006 nr 2, s. 29). Zbieżne stanowisko przyjął NSA, uznając, że działalność gospodarcza powinna być prowadzona racjonalnie, ale nie zawsze jej celem jest osiągnięcie zysku (por. wyrok NSA z 15 września 2005 r., FSK 2643/04, LEX nr 1538810). Stosownie do art. 100 ust. 2 Prawa o szkolnictwie wyższym, uczelnia publiczna prowadzi samodzielną gospodarkę finansową na podstawie opracowywanego planu rzeczowo-finansowego, zgodnie z przepisami o finansach publicznych i o rachunkowości, co pozwala stwierdzić, że jej działalność podporządkowana jest zasadzie racjonalnego gospodarowania. Uczelnia spełnia także drugi z warunków uznania prowadzonej przez nią działalności jako działalności gospodarczej tj. warunek prowadzenia jej w sposób zorganizowany. W literaturze zorganizowanie działalności utożsamia się z dokonaniem wyboru formy organizacyjno-prawnej. Uczelnia ma osobowość prawną z mocy prawa, a przepisy ustawy – Prawo o szkolnictwie wyższym w sposób szczegółowy określają ustrój i sposób funkcjonowania Uczelni. Działalność ta ma zatem charakter zorganizowany. Nie ulega również wątpliwości, że działalność Uczelni realizuje także trzecią przesłankę konieczną dla zakwalifikowania danej działalności jako działalności gospodarczej tj. przesłankę ciągłości działania. Przesłankę tę powszechnie rozumie się jako istnienie zamiaru powtarzalności określonych czynności celem osiągnięcia dochodu. Funkcjonowanie uczelni zakłada podejmowanie określonych czynności w ramach ustalonych z góry cyklów – lat i semestrów akademickich, co przesądza o zamiarze powtarzalności tych działań i dowodzi istnienia cechy ciągłości działania. Mając na względzie wskazane powyżej cechy działalności gospodarczej, uznać należy, że uczelnia publiczna świadcząc odpłatne usługi edukacyjne, taką działalność gospodarczą prowadzi. Należy również zauważyć, iż przymiotu przedsiębiorcy nie odbiera uczelni przepis art. 106 Prawa o szkolnictwie wyższym, zgodnie z którym prowadzenie przez uczelnię działalności dydaktycznej, naukowej, badawczej, doświadczalnej, artystycznej, sportowej, diagnostycznej, rehabilitacyjnej lub leczniczej nie stanowi działalności gospodarczej w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej. Przepis ten ma bowiem tylko to znaczenie, że wskazuje, iż do tej kategorii podmiotów nie stosuje się wynikających z ustawy o swobodzie działalności gospodarczej rygorów regulujących zasady prowadzenia działalności gospodarczej (uczelnie nie podlegają wpisowi do rejestru przedsiębiorców). Z ostrożności procesowej wskazać też należy, że nawet gdyby uznać, że Uniwersytet nie spełnia przesłanek uznania go za przedsiębiorcę w rozumieniu art. 4 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów tj. nie wypełnia definicji przedsiębiorcy w rozumieniu przepisów ustawy o swobodzie działalności gospodarczej, to niewątpliwie można przyjąć, iż spełnia on kryteria definicji przedsiębiorcy z art. 4 pkt 1 a ustawy o ochronie konkurencji 11 i konsumentów. Stosownie do przywołanego przepisu ustawy, przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna, a także jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o swobodzie działalności gospodarczej. Niewątpliwym jest bowiem, iż Uniwersytet świadcząc usługi edukacyjne, prowadzi działalność w sferze użyteczności publicznej. W prawie polskim brak jest definicji „użyteczności publicznej”, dla wyjaśnienia tego zjawiska powszechnie przyjmuje się jednak za punkt wyjścia pojęcie „dóbr lub usług zbiorowych”. Ze względu na rolę społeczną, jaką dobra takie i usługi odgrywają, gwarantem ich dostępności jest państwo, które świadczy je lub organizuje, stwarzając specyficzne warunki funkcjonowania ich dostarczycieli, m.in. poprzez udzielanie im wsparcia finansowego (por. E. Modzelewska – Wąchal „Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz” Twigger, Warszawa 2002, str. 32-33). Zadania mające charakter użyteczności publicznej należy rozumieć możliwie najszerzej. Do zadań użyteczności publicznej Trybunał zaliczył między innymi rozwój nauki oraz zapewnienie oświaty. Zważyć należy, że zapewnienie edukacji należy do władz publicznych. Na poziomie szkolnictwa wyższego zadanie to realizują publiczne oraz niepubliczne szkoły wyższe. Stosownie do treści art. 15 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, władze publiczne, na zasadach określonych w tej ustawie, zapewniają uczelniom publicznym środki finansowe niezbędne do wykonywania ich zadań oraz udzielają pomocy uczelniom niepublicznym w zakresie i formach określonych w ustawie. W tym miejscu należy nadmienić, że w wyroku z dnia 7 kwietnia 2004 r. (sygn. akt SK 22/04) Sąd Najwyższy jednoznacznie orzekł, iż świadczenie usług edukacyjnych jest działalnością w sferze użyteczności publicznej. Wyrok wprawdzie dotyczył szkół niepublicznych, mając jednak na względzie, że takie same zadania władzy publicznej w zakresie zapewnienia edukacji jak niepubliczne szkoły wyższe realizują uczelnie publiczne, przywołane powyżej stanowisko Sądu należy także odnosić do tej kategorii podmiotów. Mając na względzie powyższe, stwierdzić należy, że również Uniwersytet w zakresie swojej działalności świadczy usługi o charakterze użyteczności publicznej, co oznacza, że posiada status przedsiębiorcy na gruncie art. 4 pkt 1 a ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Reasumując, uznać należy, że Uniwersytet podlega podmiotowemu zakresowi ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów co najmniej według definicji przedsiębiorcy z art. 4 pkt 1 a ustawy. Uprawdopodobnienie bezprawności działania Zbiorowe interesy konsumentów podlegają ochronie przed wymierzonymi w nie bezprawnymi działaniami przedsiębiorców. Same przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów co do zasady nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Przepisy regulujące postępowanie w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów w większości mają charakter procesowy. Materialnoprawne przesłanki, istotne z punktu widzenia wydania decyzji, znajdują się w innych niż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów aktach prawa powszechnie obowiązującego. Prezes Urzędu oceniając zachowanie przedsiębiorcy pod kątem ewentualnego naruszenia przepisów zakazujących stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, co do zasady musi zatem stosować inne akty prawa powszechnie obowiązującego i na ich podstawie stwierdzić, czy działanie przedsiębiorcy jest bezprawne. Zgodnie z art. 87 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483) źródłami powszechnie 12 obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. Źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są na obszarze działania organów, które je ustanowiły, akty prawa miejscowego. Podnieść przy tym należy, że bezprawność w rozumieniu przepisów z zakresu ochrony konkurencji i konsumentów jest taką cechą działania, która polega nie tylko na jego sprzeczności z normami prawa, ale także z zasadami współżycia społecznego bądź dobrych obyczajów bez względu na winę, a nawet świadomość sprawcy. Dla ustalenia bezprawności działania wystarczy zatem ustalenie, że określone zachowanie koliduje z przepisami prawa, zasadami współżycia społecznego czy dobrymi obyczajami. Bezprawność działań przedsiębiorcy co do zasady wynika z naruszenia innych niż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów przepisów powszechnie obowiązujących, niemniej należy wskazać, iż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w jednym przypadku identyfikuje wprost jako bezprawne działanie przedsiębiorcy, a mianowicie działanie polegające na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do rejestru prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Jak wynika z wyroku SOKiK z dnia 25 marca 2004 r. (sygn. akt XVII Ama 51/03), w oparciu o art. 24 ust. 2 można sformułować samoistną przesłankę bezprawności, jeżeli ustali się, że przedsiębiorca stosował postanowienia wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. A zatem wykazanie, że przedsiębiorca wprowadził do obrotu wzorzec umowny zawierający postanowienia o treści już wpisanej do rejestru klauzul abuzywnych stanowi wystarczającą przesłankę do uznania bezprawności działania tego przedsiębiorcy. Należy bowiem podnieść, że stosowanie postanowienia, które po uznaniu go przez Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone zostało wpisane do rejestru niedozwolonych postanowień umownych, jest prawnie zakazane. Prawomocny wyrok SOKiK, wydany po przeprowadzeniu kontroli abstrakcyjnej wzorca umowy, wskazujący treść postanowień wzorca umowy uznanych za niedozwolone i zakazujący ich wykorzystywania ma od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru klauzul abuzywnych skutek wobec osób trzecich (art. 479 43 k.p.c.). Przepis tego artykułu rozszerza zatem prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Przepis art. 479 43 k.p.c. stanowiąc, iż wyrok ma skutek wobec osób trzecich, nie ogranicza w żaden sposób kategorii tych podmiotów. Lege non distinguente, wyrok ma skutek wobec wszystkich, tzn. zarówno wobec przedsiębiorcy, który klauzulę wprowadził do swoich wzorców umów, jak i do każdego innego przedsiębiorcy, stosującego własne warunki umów. Należy zatem przyjąć, że wyrok SOKiK od chwili wpisania klauzuli do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK wywiera skutek względem wszystkich uczestników obrotu, co oznacza, że żaden z podmiotów uczestniczących w obrocie prawnym nie może posługiwać się przedmiotowym postanowieniem. Należy przy tym podkreślić, że dla uznania, iż klauzula wpisana do rejestru i klauzula z nią porównywana są tożsame nie jest konieczna dokładna literalna identyczność tych postanowień. Rozbieżność użytych wyrażeń, zmiana szyku zdania czy zastosowanie synonimów nie eliminuje abuzywnego charakteru ocenianego postanowienia. By zaistniała możliwość uznania dwóch postanowień za tożsame wystarczy, by hipoteza postanowienia kwestionowanego w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów mieściła się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru. „Nie jest konieczna literalna zgodność porównywalnych klauzul. Głównym czynnikiem przesądzającym powinien być, zdaniem Sądu, zamiar, cel jakiemu ma służyć kwestionowana klauzula. Jeśli jest on 13 zgodny z celem utworzenia klauzuli uznanej za niedozwoloną, można uznać, iż obie są tożsame” (wyrok SOKiK z dnia 25 maja 2005 r. sygn. akt XVII Ama 46/04). Stanowisko to znalazło również potwierdzenie w uchwale SN z dnia 13 lipca 2006 r., sygn. akt III SZP 3/06, w której Sąd ten argumentował, iż „stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki, godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru” . Uprawdopodobnienie naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Dla stwierdzenia przez Prezesa Urzędu stosowania przez przedsiębiorcę praktyki określonej w art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów konieczne jest także wykazanie, że w wyniku jej stosowania przez przedsiębiorcę naruszony został zbiorowy interes konsumentów. Zbiorowy interes konsumentów oznacza interes dotyczący ogółu, a naruszenie tego interesu może mieć miejsce, gdy skutkami działań sprzecznych z ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku, jak i wtedy, gdy działania te wywołują inne niekorzystne zjawiska. Do naruszenia zbiorowych interesów konsumentów konieczne jest, by działanie przedsiębiorcy zostało skierowane nie do konkretnego adresata, lecz do adresata, którego nie da się z góry oznaczyć indywidualnie. Wobec tego działanie to jest w stanie wywołać niekorzystne następstwa w odniesieniu do każdego z konsumentów (a nie jedynie wobec określonego konsumenta) i zagraża ono, przynajmniej potencjalnie, interesom każdego z członków zbiorowości konsumentów. Prezes Urzędu odniósł ww. przesłanki stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów do poszczególnych zachować Uczelni kwestionowanych w toku niniejszego postępowania, oceniając odrębnie stosowany przez nią wzorzec umowny „ Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym w Warszawie ” w odniesieniu do zamieszczonych w treści tego wzorca postanowień wpisanych do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone (ad. I.1 sentencji decyzji) i w odniesieniu do opłat ponoszonych w toku studiów niestacjonarnych (ad. I.2 sentencji decyzji). Ad. I. 1 sentencji decyzji – stosowanie we wzorcu umownym postanowień wpisanych do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. W § 3 ust. 3 lit. b „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym ” Uczelnia zawarła postanowienie zgodnie, z którym: „ Student zobowiązuje się do wnoszenia (…) opłat za kolejne lata studiów, które mogą ulec zmianom w przypadku zmiany kosztochłonności kształcenia (…) ” . Z analizy rejestru klauzul abuzywnych wynika, że zostało do niego wpisanych co najmniej kilka klauzul dotyczących możliwości podniesienia ceny przez przedsiębiorcę po zawarciu umowy z konsumentem. Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem z dnia 5 października 2006 r. (sygn. akt XVII Amc 20/05) uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „ Wysokość czesnego może ulegać zmianom w zależności od inflacji i aktualnych kosztów kształcenia ” (wpisane do rejestru niedozwolonych postanowień umownych pod nr 643). W uzasadnieniu przedmiotowego wyroku Sąd uznał, iż postanowienie to wypełnia znamiona abuzywnej klauzuli określonej w art. 385 3 pkt 20 k.c. Przepis art. 385 3 pkt 20 k.c. stanowi, iż za niedozwolone postanowienia umowne uważa się te postanowienia, które przewidują uprawnienie kontrahenta konsumenta do określania lub podwyższania ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy bez przyznania konsumentowi prawa odstąpienia od 14 umowy. W uzasadnieniu przedmiotowego wyroku Sąd zważył, że „ O ile pozwana szkoła ma pełne prawo do podwyższenia wysokości czesnego w zależności od inflacji i aktualnych kosztów kształcenia, o tyle studentowi (konsumentowi) powinno być zagwarantowane prawo do odstąpienia od zawartej umowy, gdy nie jest on w stanie ponieść kosztów podwyżki. Wzorzec, którym posługuje się pozwana takiego uprawnienia dla studenta nie przewiduje. Nie można uznać za słuszny argument pozwanej, że problem ten rozwiązuje prawo studenta do rozwiązania umowy w każdym czasie zgodnie z § 9 wzorca umowy. W takim przypadku student do momentu rozwiązania umowy zmuszony byłby do ponoszenia opłaty w podwyższonej wysokości. ” Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem z dnia 6 lipca 2006 r. (Sygn. akt XVII AmC 60/05) uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „ Wysokość odpłatności ustala dyrektor placówki w oparciu o kalkulację kosztów bieżących. Odpłatność może ulec zmianie w ciągu roku szkolnego ” (wpisane pod nr 848 do rejestru). Sąd uznał, iż postanowienie to narusza art. 385 3 pkt 20 k.c., gdyż przewidując możliwość podniesienia ceny Szkoła nie przewidziała możliwości odstąpienia od umowy przez konsumenta. Jak wskazano powyżej, dla uznania tożsamości postanowień umownych nie jest konieczna dokładna literalna identyczność porównywanych postanowień, istotnym jest natomiast, czy postanowienia te rodzą jednakowe skutki dla konsumenta będącego kontrahentem przedsiębiorcy stosującego wzorzec. W opinii Prezesa Urzędu, tożsamość porównywalnych klauzul tj. klauzuli stosowanej przez Uczelnię i powyżej wymienionych klauzul wpisanych do rejestru jest oczywista. Wszystkie przewidują możliwość zmiany przedsiębiorcę wysokości ceny świadczenia bez przyznania z tego tyłu konsumentowi możliwość odstąpienia od umowy. Tym samym przyznając prawo przedsiębiorcy do podwyższenia ceny bez przyznania konsumentowi prawa do wypowiedzenia umowy naruszają art. 385 3 pkt 20. Nie ulega zatem wątpliwości, iż postanowienie stosowane przez Uczelnię zawiera się w treści przywołanych powyżej postanowień wpisanych do rejestru. W § 5 ust. 3 wzorca umowy „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym ” Uczelnia stosuje postanowienie o treści: „ Wszelkie spory wynikające z niniejszej Umowy strony poddają rozstrzygnięciu sądów powszechnych właściwych dla siedziby Uczelni ”. W rejestrze niedozwolonych postanowień umownych znajduje się szereg klauzul wskazujących, iż jedynym sądem właściwym do rozstrzygnięcia spraw spornych, które mogą wyniknąć z łączącego strony stosunku prawnego, jest sąd miejscowo właściwy dla siedziby przedsiębiorcy. Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wielokrotnie już stwierdzał (por. wyroki SOKiK o sygn. akt XVII Amc 50/01, XVII Amc 162/05, XVII Amc 156/05, XVII Amc 60/02, XVII Amc 59/03, XVII Amc 35/01, XVII Amc 78/03, XVII Amc 119/03, XVII Amc 94/03, XVII Amc 80/03) abuzywność postanowień umownych zawierających klauzule prorogacyjne, wskazując, iż narzucanie konsumentowi we wzorcu umownym sądu właściwego do rozstrzygania spraw, które mogą w przyszłości wyniknąć z łączącego strony stosunku prawnego, godzi w interesy konsumenta, gdyż utrudnia mu znacznie drogę sądową. Postanowienie takie niejednokrotnie zmusza bowiem konsumenta do prowadzenia sporu sądowego w odległej od jego miejsca zamieszkania miejscowości. Takie postanowienia stanowią klauzule abuzywne określone w art. 385 3 pkt 23 k.c., gdyż narzucają rozpoznanie sprawy przez sąd, który wedle ustawy nie jest miejscowo właściwy. Przykładowo, w wyroku SOKiK z dnia 11 maja 2006 r. (sygn. akt XVII Amc 176/05) za niedozwolone zostało uznane postanowienie: „ W przypadku nie dojścia przez strony do porozumienia, sądem właściwym do rozstrzygnięcia wszelkich sporów będzie sąd właściwy dla siedziby Uniwersyteckiej Szkoły Kształcenia Indywidualnego ” . Postanowienie to zostało 15 wpisane do rejestru prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w dniu 3 sierpnia 2006 r. pod pozycją nr 801. W związku z tym, że obie analizowane klauzule wskazują jako sąd właściwy do rozstrzygania kwestii spornych pomiędzy stronami umowy sąd miejscowo właściwy dla siedziby przedsiębiorcy, należy uznać, iż wywołują one dla konsumenta identyczne konsekwencje prawne. Zasadne jest zatem twierdzenie, że postanowienie § 5 ust. 3 „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym ” jest tożsame z ww. postanowieniem umownym wpisanym do rejestru klauzul abuzywnych pod numerem 801. Wzorzec umowny zawierający wskazane powyżej postanowienia kierowany jest do nieoznaczonego kręgu osób tj. faktycznych i potencjalnych studentów Warszawskiego Uniwersytetu Medycznego. Tym samym bezprawne działanie Uczelni, polegające na wykorzystywaniu postanowień wpisanych do rejestru klauzul abuzywnych, może godzić w interesy konsumentów o charakterze zbiorowym. Mając powyższe na względzie, za uprawdopodobnione należy uznać, iż posługiwanie się przez Uczelnię ww. postanowieniami umownymi, które są analogiczne do postanowień wpisanych do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone wypełnia znamiona praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, o której mowa w art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Ad. I. 2 sentencji decyzji - naruszenie art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym. Zgodnie z art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym, warunki odpłatności za studia określa umowa zawarta między uczelnią a studentem w formie pisemnej. Przepisy ustawy nie precyzują zakresu uregulowania, jaki winien zostać zawarty w treści umowy zawieranej ze studentem. Przywołany przepis ustawy wskazuje jedynie, iż umowa ta ma „określać warunki odpłatności za studia”. Skoro ustawa posługuje się szerokim pojęciem „warunków odpłatności za studia”, to zakresu znaczeniowego tego pojęcia nie można dowolnie ograniczać. Tym samym uznać należy, że fragmentaryczne uregulowanie tych kwestii w umowie ze studentem nie jest wystarczające. Zgodnie z art. 99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, Uczelnia publiczna może pobierać opłaty za świadczone usługi edukacyjne związane z: 1) kształceniem studentów na studiach niestacjonarnych oraz uczestników niestacjonarnych studiów doktoranckich; 2) powtarzaniem określonych zajęć na studiach stacjonarnych oraz stacjonarnych studiach doktoranckich z powodu niezadowalających wyników w nauce; 3) prowadzeniem studiów w języku obcym; 4) prowadzeniem zajęć nieobjętych planem studiów; 5) prowadzeniem studiów podyplomowych oraz kursów dokształcających. Na podstawie § 20 ust. 1 rozporządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w sprawie dokumentacji przebiegu studiów, Uczelnia pobiera opłaty za wydanie: 1) legitymacji studenckiej i jej duplikatu; 2) indeksu i jego duplikatu; 3) dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy; 4) dokumentu stwierdzającego ukończenie studiów podyplomowych i jego duplikatu. 16 Analiza postanowień wzorca umownego „ Umowa o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym w Warszawie ” wykazała, że ww. wzorzec umowy zobowiązuje studenta do wnoszenia przez cały okres trwania studiów opłat na zasadach określonych w przepisach wewnętrznych Uczelni, w tym opłaty czesnego i opłat za powtarzanie roku z powodu niezadowalających wyników w nauce. Umowa ta wskazuje wysokość czesnego na danym kierunku studiów, nie reguluje natomiast wysokości pozostałych opłat ponoszonych przez studenta w trakcie studiów. Wzorzec stosowany przez Uniwersytet nie określa także warunków odpłatności za studia w zakresie zasad i terminów wnoszenia opłat przez studentów. Postanowienie § 3 ust. 4 stanowi, że student zobowiązuje się do wnoszenia opłat w terminach i w sposób wskazany w przepisach wewnętrznych Uczelni. W konsekwencji, umowa nie zawiera jakichkolwiek regulacji w zakresie zasad i terminów wnoszenia jakichkolwiek opłat, odsyłając w tym zakresie do aktów wewnętrznych Uczelni. Statut Akademii Medycznej w Warszawie w § 100 ust. 1 ustala zakres pobierania opłat za świadczone usługi edukacyjne. W zakresie wysokości opłat za usługi edukacyjne Statut odsyła do zarządzeń rektora, a w zakresie szczegółowych zasad pobierania opłat do uchwał senatu. Sposób ustalenia wysokości opłat i zasad ich pobierania jest zgodny z Prawem o szkolnictwie wyższym, ale zaniechanie umieszczenia informacji o tych warunkach odpłatności w umowie zawieranej w formie pisemnej ze studentem należy ocenić negatywnie. Przepis art. 99 ust. 2 i 3 Prawa o szkolnictwie wyższym, wprowadzający uprawnienia dla rektora uczelni i senatu do określenia wysokości i zasad pobierania opłat nie wyłącza bowiem obowiązku uczelni określonego w art. 160 ust. 3 tej ustawy. W ocenie Prezesa Urzędu, zawarcie w treści umowy zobowiązania studenta do uiszczania wymienionych w tej umowie opłat, jak również innych opłat określonych w przepisach wewnętrznych Uczelni, w żaden sposób nie stanowi wypełnienia obowiązku „określenia” w umowie warunków odpłatności za studia. Zasadne jest zatem twierdzenie, że Uniwersytet, wbrew ciążącemu na nim obowiązkowi nie uregulował w umowie warunków odpłatności za studia w zakresie opłat, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, za powtarzanie zajęć, semestru lub roku na studiach niestacjonarnych z powodu niezadowalających wyników w nauce i prowadzenie zajęć nieobjętych planem studiów, oraz opłat pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia Ministra Nauki i szkolnictwa Wyższego w sprawie dokumentacji przebiegu studiów, za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów i jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy. Takie działanie Uczelni narusza dyspozycję art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wyższym, co uzasadnia zarzut bezprawności. W przedmiotowej sprawie opisane zachowanie Uczelni dotyczy zbiorowego interesu konsumentów, gdyż skierowane jest do nieokreślonego kręgu konsumentów, których nie sposób jednoznacznie zidentyfikować. Antykonsumenckie ostrze stosowanych praktyk wymierzone jest bowiem we wszystkich studentów, z którymi Uniwersytet zawarł umowę o naukę na studiach niestacjonarnych o treści zakwestionowanej w toku niniejszego postępowania, jak również w jego potencjalnych studentów, będących konsumentami w rozumieniu przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Powyższe wskazuje na naruszenie w przedmiotowej sprawie zbiorowego interesu konsumentów, przez który należy rozumieć prawo wszystkich studentów (konsumentów) do ukształtowania umowy o naukę na studiach niestacjonarnych zgodnie z przepisami prawa powszechnie obowiązującego. 17 Mając powyższe na względzie, za uprawdopodobnione należy uznać, iż niezamieszczenie w umowach zawieranych ze studentami postanowień określających warunki odpłatności za studia w zakresie opłat, pobieranych na podstawie art. 99 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wyższym, za powtarzanie zajęć, semestru lub roku z powodu niezadowalających wyników w nauce, za zajęcia nieobjęte planem studiów oraz opłat, pobieranych na podstawie § 20 rozporządzenia w sprawie dokumentacji przebiegu studiów, za wydanie legitymacji studenckiej i jej duplikatu, indeksu i jego duplikatu, dyplomu ukończenia studiów, jego duplikatu oraz dodatkowego odpisu dyplomu w tłumaczeniu na język obcy jest bezprawne i godzi w zbiorowy interes konsumentów. Zobowiązanie przedsiębiorcy do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia naruszeniom art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Jeżeli, stosownie do przepisu art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, przedsiębiorca, któremu jest zarzucane naruszenie przepisu art. 24 ww. ustawy, zobowiąże się do podjęcia lub zaniechania określonych działań zmierzających do zapobieżenia ww. naruszeniom, Prezes Urzędu może, w drodze decyzji, zobowiązać przedsiębiorcę do wykonania tych zobowiązań. W toku postępowania Prezes UOKiK ustalił, iż wzorzec „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym w Warszawie ” został zmodyfikowany w ten sposób, iż nie narusza już art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Nowy wzór umów spełnia bowiem standardy określone w ustawie – Prawo o szkolnictwie wyższym i nie zawiera postanowień o treści tożsamej z postanowieniami wpisanymi do rejestru klauzul abuzywnych . Jednocześnie Uniwersytet, zobowiązał się, iż przy zawieraniu nowych umów ze studentami będzie stosować nowy wzorzec „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym w Warszawie ” , który został przekazany Prezesowi Urzędu wraz z pismem z dnia 9 grudnia 2008 r. oraz, że w drodze aneksów dokona zmian we wszystkich dotychczas zawartych umowach stosownie do treści ww. nowego wzorca umownego. Należy uznać, że przyjęte przez Uniwersytet rozwiązania są równoznaczne z podjęciem działań zmierzających do zapobieżenia uprawdopodobnionym w toku niniejszego postępowania naruszeniom art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Z uwagi na powyższe, istnieje możliwość skorzystania z instrumentu prawnego przewidzianego art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Jako że Uniwersytet - niezwłocznie po zawiadomieniu o wszczęciu postępowania przez Prezesa UOKiK - przejawił inicjatywę mającą na celu eliminację działań powodujących naruszenie prawa, celowa i uzasadniona jest akceptacja propozycji Uczelni, z której wynika zamiar stosowania przy zawieraniu umów ze studentami nowych wzorców umownych, jak również zamiar zmiany wszystkich umów zawartych na podstawie wzorów umownych kontrolowanych w niniejszym postępowaniu. Stosownie do przepisu art. 28 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów „ w decyzji (…) Prezes Urzędu może określić termin wykonania zobowiązań. ” Mając powyższe na uwadze, Prezes Urzędu zobowiązał Uczelnię do wykonania przyjętego przez nią zobowiązania do dnia 15 maja 2009 r. Wyznaczając powyższy termin Prezes Urzędu wziął pod uwagę liczbę umów (804), do których aneksowania zobowiązana jest Uczelnia. 18 Stąd należało orzec jak w punktach I.1. i I.2. sentencji niniejszej decyzji. Zobowiązanie do złożenia sprawozdania o stopniu realizacji zobowiązań. Stosownie do art. 28 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów „ w decyzji (…) Prezes Urzędu nakłada na przedsiębiorcę obowiązek składania w wyznaczonym terminie informacji o stopniu realizacji zobowiązań. ” Zgodnie z tym przepisem Uniwersytet został zobowiązany do złożenia do dnia 29 maja 2009 r. sprawozdania o realizacji przyjętego zobowiązania, które ma zawierać: - informację dotyczącą liczby umów, których treść została zmieniona do dnia 15 maja 2009 r., stosownie do wzoru „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym w Warszawie ”, załączonego do pisma Uniwersytetu z dnia 9 grudnia 2008 r., - informację dotyczącą liczby nowych umów, zawartych do dnia 15 maja 2009 r. na podstawie wzoru „ Umowy o warunkach odpłatności za studia niestacjonarne w Warszawskim Uniwersytecie Medycznym w Warszawie ”, załączonego do pisma Uniwersytetu z dnia 9 grudnia 2008 r. Stąd należało orzec jak w punkcie II. sentencji decyzji. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów o ochronie konkurencji i konsumentów w zw. z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od daty jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury w Warszawie. Otrzymuje: Warszawski Uniwersytet Medyczny ul. Żwirki i Wigury 61 02 - 091 Warszawa