RŁO-28/2009

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA w ŁODZI ul. Piotrkowska 120 90-006 Łódź tel. (0 42) 636 36 89, fax (0 42) 636 07 12 e’mail: lodz@uokik.gov.pl RŁO-61- 23( )/09/AK Łódź, dnia 30 listopada 2009 r. DECYZJA Nr RŁO 28/2009 . I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 2 pkt 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), po przeprowadzeniu postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wszczętego z urzędu przeciwko Rafałowi Ryszelewskiemu, prowadzącemu działalność gospodarczą pod nazwą „RAFTUR” USŁUGI TURYSTYCZNE w Łodzi - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: uznaje się za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów : 1. o której mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 cytowanej na wstępie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, bezprawne działanie Rafała Ryszelewskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą „RAFTUR” USŁUGI TURYSTYCZNE w Łodzi, polegające na stosowaniu postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do „Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone”, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296 ze zm.), poprzez stosowanie we wzorcu umowy pod nazwą „OGÓLNE WARUNKI UCZESTNICTWA W IMPREZACH TURYSTYCZNYCH” postanowień o następującej treści: a) „Organizator nie zwraca należności za świadczenia niewykorzystane z winy uczestnika lub za świadczenia z których klient dobrowolnie zrezygnował albo których nie wykorzystał z przyczyn osobistych (np. przerwanie podróży, skrócenie pobytu, choroba, nieszczęśliwy wypadek) , b) „Nabywca ma prawo złożenia reklamacji wyłącznie w formie pisemnej w ciągu 14 dni po zakończeniu imprezy. Podstawę do rozpatrzenia reklamacji stanowi kopia pisemnego zgłoszenia reklamacji pilotowi lub kontrahentowi w trakcie trwania imprezy” , 2 2. o której mowa w art. 24 ust. 1 i 2 cytowanej na wstępie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, bezprawne działanie Rafała Ryszelewskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą „RAFTUR” USŁUGI TURYSTYCZNE w Łodzi, polegające na stosowaniu we wzorcu umowy pod nazwą „OGÓLNE WARUNKI UCZESTNICTWA W IMPREZACH TURYSTYCZNYCH”, postanowień sprzecznych: a) z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 223, poz. 2268 ze zm.) o treści: „Organizator może dokonać zmiany ceny imprezy, nie później jednak niż na 20 dni przed jej rozpoczęciem. Wzrost ceny imprezy może wynikać wyłącznie z czynników zewnętrznych np. wzrostu cen paliwa, wzrostu przeliczników dewizowych. Organizator ma obowiązek pisemnego powiadomienia uczestnika o fakcie zmiany ceny imprezy.”, b) z art. 11 a ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 223, poz. 2268 ze zm.) o treści: „Organizator nie ponosi odpowiedzialności za okoliczności i szkody, których niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest spowodowane: - działaniem lub zaniechaniem klienta, - działaniem lub zaniechaniem osób trzecich, nie uczestniczących w wykonaniu usług, -działaniem sił wyższych, decyzjami państwowymi, warunkami atmosferycznymi.”, i stwierdza zaniechanie jej stosowania z dniem 16 października 2009 r. II. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm.) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 2 pkt 4 i 5 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887), – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: 1. nakłada się na Rafała Ryszelewskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą „RAFTUR” USŁUGI TURYSTYCZNE w Łodzi, karę pieniężną w wysokości 591 zł (słownie: pięćset dziewięćdziesiąt jeden złoty), płatną do budżetu państwa, z tytułu naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 cytowanej na wstępie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w zakresie opisanym w pkt I.1 sentencji niniejszej decyzji; 2. nakłada się na Rafała Ryszelewskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą „RAFTUR” USŁUGI TURYSTYCZNE w Łodzi, karę pieniężną w wysokości 1.057 zł (słownie: tysiąc pięćdziesiąt siedem złotych) płatną do budżetu państwa, z tytułu naruszenia zakazu, o jakim mowa w art. 24 ust. 1 i 2 cytowanej na wstępie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, w zakresie opisanym w pkt I.2 sentencji niniejszej decyzji. III. Na podstawie art. 77 ust. 1 w związku z art. 80 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331 ze zm. ) i § 2 pkt 4 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107, poz. 887) 3 – działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: postanawia się obciążyć Rafała Ryszelewskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą „RAFTUR” USŁUGI TURYSTYCZNE w Łodzi, kosztami opisanego w punkcie I postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów na rzecz Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wysokości 11,45 zł (słownie: jedenaście złotych czterdzieści pięć groszy). Uzasadnienie Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwany dalej „Prezesem Urzędu”), postanowieniem z dnia 1 września 2009 r., wydanym na podstawie art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. z 2007 r. Nr 50, poz. 331 ze zm. – zwanej dalej „ustawą o ochronie konkurencji i konsumentów”) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy działając z urzędu, na podstawie informacji Wojewódzkiego Inspektora Inspekcji Handlowej w Łodzi, wszczął postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania, przez Rafała Ryszelewskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą „RAFTUR” USŁUGI TURYSTYCZNE w Łodzi, (zwanym dalej: „Rafałem Ryszelewskim” lub „Przedsiębiorcą”), praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów polegającej na godzącym w nie, bezprawnym stosowaniu we wzorcu umowy o nazwie pn.: „OGÓLNE WARUNKI UCZESTNICTWA W IMPREZACH TURYSTYCZNYCH”” (zwanego dalej: „Warunkami”): 1. postanowień, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego o następującej treści: - „Organizator nie zwraca należności za świadczenia niewykorzystane z winy uczestnika lub za świadczenia z których klient dobrowolnie zrezygnował albo których nie wykorzystał z przyczyn osobistych (np. przerwanie podróży, skrócenie pobytu, choroba, nieszczęśliwy wypadek) (pkt 8 Warunków), − „Nabywca ma prawo złożenia reklamacji wyłącznie w formie pisemnej w ciągu 14 dni po zakończeniu imprezy. Podstawę do rozpatrzenia reklamacji stanowi kopia pisemnego zgłoszenia reklamacji pilotowi lub kontrahentowi w trakcie trwania imprezy” (pkt 16 Warunków), 2. postanowień, które są sprzeczne z postanowieniami ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych (Dz. U z 2004 r. Nr 223, poz. 2268, ze zm.) o treści: − „Organizator może dokonać zmiany ceny imprezy, nie później jednak niż na 20 dni przed jej rozpoczęciem. Wzrost ceny imprezy może wynikać wyłącznie z czynników zewnętrznych np. wzrostu cen paliwa, wzrostu przeliczników dewizowych. Organizator ma obowiązek pisemnego powiadomienia uczestnika o fakcie zmiany ceny imprezy.” (pkt 5. Warunków), − „Organizator nie ponosi odpowiedzialności za okoliczności i szkody, których niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest spowodowane: a) działaniem lub zaniechaniem klienta, b) działaniem lub zaniechaniem osób trzecich, nie uczestniczących w wykonaniu usług, c) działaniem sił wyższych, decyzjami państwowymi, warunkami atmosferycznymi.” (pkt 13 Warunków), 4 co może stanowić naruszenie art. 24 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 cytowanej na wstępie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Podstawą wszczęcia przedmiotowego postępowania w sprawie stosowania przez Rafała Ryszelewskiego prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą „RAFTUR” USŁUGI TURYSTYCZNE w Łodzi praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów był materiał dowodowy zgromadzony w trakcie postępowania wyjaśniającego (sygnatur akt RŁO-405-22/09/AK) mającego na celu ustalenie, czy na rynku usług turystycznych w Łodzi nastąpiło naruszenie uzasadniające wszczęcie postępowania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W trakcie postępowania wyjaśniającego ustalono, że Przedsiębiorca stosuje we wzorcu pod nazwą „OGÓLNE WARUNKI UCZESTNICTWA W IMPREZACH TURYSTYCZNYCH” postanowienia umowne, których treść może być tożsama z treścią postanowień umownych wpisanych do Rejestru oraz bezprawnie umieścił postanowienia umowne, które mogą naruszać art. 17 ust. 1 ustawy o usługach turystycznych i art. 11 a ustawy o usługach turystycznych. W odpowiedzi na zawiadomienie o wszczęciu niniejszego postępowania Rafał Ryszelewski w piśmie z dnia 16 października 2009 r. wyjaśnił, co następuje: - zapis pkt 8 Warunków faktycznie jest podobny do zastrzeżonych a przyczyną zastrzeżenia jest zbyt ogólny jego charakter i brak sposobu wyliczenia kwoty, która faktycznie nie podlega zwrotowi, w związku z powyższym zostanie on zmieniony na zapis zgodnie z którym organizator obciąża uczestnika faktycznie poniesionymi kosztami powstałymi w związku z niewykorzystaniem świadczeń, - zapis pkt 16 Warunków zostanie zmieniony w ten sposób, że termin 14 dniowy na złożenie reklamacji zostanie przedłużony do 30 dni. - odnośnie naruszenia art. 17 ust. 1 i 2 ustawy o usługach turystycznych, zapis zamieszczony we wzorcu umowy w pkt 13 wymaga korekty i został zmieniony w ten sposób, ze dosłownie wprowadzono do wzorca umowy treść ustawową art. 17 ustawy o usługach turystycznych, - odnośnie naruszenia art. 11 a ustawy o usługach turystycznych, kwestionowany zapis został zastąpiony brzmieniem ww. artykuły z ustawy o usługach turystycznych. Ponadto Rafał Ryszelewski wyjaśnił, że wskazane przez Prezesa Urzędu zapisy wzorca umowy nigdy nie były przedmiotem sporów z konsumentami. Kontrolujące Przedsiębiorcę organy jak również ubezpieczyciele nigdy nie zgłaszali zastrzeżeń do stosowanych wzorców umów. Na dowód wprowadzonych zmian Rafał Ryszelewski przedstawił nowy wzorzec umowy obowiązujący od dnia 16 października 2009 r., nie zawierający kwestionowanych przez Prezesa Urzędu postanowień. Dodatkowo w piśmie z dnia 22 października 2009 r. oświadczył, że z uwagi na zrealizowanie przez niego wszystkich umów zawartych z konsumentami na świadczone przez niego usługi turystyczne, oraz z uwagi na upływ terminów na złożenie reklamacji nie zachodziła potrzeba aneksowania umów obowiązujących (dowód: karty Nr 14-16,27). Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ustalił, co następuje. Rafał Ryszelewski jest przedsiębiorcą wpisanym pod numerem 34572 do ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez Prezydenta Miasta Łodzi i prowadzi działalność gospodarczą pod nazwą „RAFTUR” USŁUGI TURYSTYCZNE. Zgodnie z przedstawionym aktualnym zaświadczeniem o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej przedmiotem 5 działalności ww. przedsiębiorcy jest działalność organizatorów turystyki, działalność pośredników turystycznych, działalność agentów turystycznych (dowód: karta Nr 12). Przedsiębiorca stosuje w obrocie z konsumentami wzorzec umowy o nazwie „OGÓLNE WARUNKI UCZESTNICTWA W IMPREZACH TURYSTYCZNYCH” (dowód: karty Nr 10-11). Dokument ten stanowi wzorzec umowy w rozumieniu art. 384 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 poz. 93, z późn. zm. zwanej dalej „kodeksem cywilnym” lub „k.c.”). Rafał Ryszelewski zawiera z konsumentami umowy o świadczenie usług turystycznych z wykorzystaniem wzorca umowy w rozumieniu art. 384 § 1 k.c., zawierającego następujące postanowienia umowne: − w pkt 8 Warunków „Organizator nie zwraca należności za świadczenia niewykorzystane z winy uczestnika lub za świadczenia z których klient dobrowolnie zrezygnował albo których nie wykorzystał z przyczyn osobistych (np. przerwanie podróży, skrócenie pobytu, choroba, nieszczęśliwy wypadek)”, − w pkt 16 Warunków „Nabywca ma prawo złożenia reklamacji wyłącznie w formie pisemnej w ciągu 14 dni po zakończeniu imprezy. Podstawę do rozpatrzenia reklamacji stanowi kopia pisemnego zgłoszenia reklamacji pilotowi lub kontrahentowi w trakcie trwania imprezy” , − w pkt 5 Warunków „Organizator może dokonać zmiany ceny imprezy, nie później jednak niż na 20 dni przed jej rozpoczęciem. Wzrost ceny imprezy może wynikać wyłącznie z czynników zewnętrznych np. wzrostu cen paliwa, wzrostu przeliczników dewizowych. Organizator ma obowiązek pisemnego powiadomienia uczestnika o fakcie zmiany ceny imprezy.”, − w pkt 13 Warunków „Organizator nie ponosi odpowiedzialności za okoliczności i szkody, których niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest spowodowane: − działaniem lub zaniechaniem klienta, − działaniem lub zaniechaniem osób trzecich, nie uczestniczących w wykonaniu usług, − działaniem sił wyższych, decyzjami państwowymi, warunkami atmosferycznymi.”. W Rejestrze, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Prezes Urzędu zamieścił postanowienia umowne o treści: − pod numerem 1042 - „Organizator nie dokonuje zwrotu świadczeń, które nie zostały wykorzystane w pełni z przyczyn leżących po stronie uczestnika np. skrócenie pobytu, rezygnacja z części lub całości programu, spóźnienie na miejsce zbiórki itp.” , które to postanowienie zostało wpisane do Rejestru w dniu 15 marca 2007 r., na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 28 grudnia 2006 r. (sygn. akt XVII AmC 161/05), − pod numerem 1086 - „Niewykorzystanie któregokolwiek ze świadczeń przez Uczestnika nie upoważnia do żądania zwrotu zapłaconej kwoty” , które to postanowienie zostało wpisane do Rejestru 27 marca 2007 r., na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 29 stycznia 2007 r. (sygn. akt XVII AmC 160/05), − pod numerem 1246 - „Uczestnik może zgłosić Organizatorowi reklamacje niezwłocznie po stwierdzeniu niewłaściwego wykonania usług w formie pisemnej, nie później niż 14 dni od dnia zakończenia imprezy i pod warunkiem ich wcześniejszego zgłoszenia pilotowi w 6 trakcie imprezy turystycznej", które zostało wpisane do Rejestru w dniu 3 września 2007 r., na podstawie wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z dnia 20 lutego 2007 r. (sygnatura akt XVII AmC 50/06), Art. 17 ust 1 ustawy o usługach turystycznych w określa przesłanki podwyższenia ceny imprezy turystycznej. Zgodnie z tym artykułem cena ustalona w umowie nie może być podwyższona, chyba że umowa wyraźnie przewiduje możliwość podwyższenia ceny, a organizator turystyki udokumentuje wpływ na podwyższenie ceny jednej z następujących okoliczności: 1) wzrostu kosztów transportu; 2) wzrostu opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych; 3) wzrostu kursów walut. Natomiast w oparciu o art. 11 a ust. 1 ustawy o usługach turystycznych Organizator turystyki odpowiada za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy o świadczenie usług turystycznych, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest spowodowane wyłącznie: 1) działaniem lub zaniechaniem klienta; 2) działaniem lub zaniechaniem osób trzecich, nieuczestniczących w wykonywaniu usług przewidzianych w umowie, jeżeli tych działań lub zaniechań nie można było przewidzieć ani uniknąć, albo 3) siłą wyższą. W 2008 r. przychód Rafała Ryszelewskiego z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wyniósł ( tajemnica przedsiębiorcy) (dowód: karty Nr 22). Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył, co następuje . Przepis art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, iż zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, stosownie zaś do art. 24 ust. 2 tej ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, przy czym zgodnie z art. 24 ust. 2 pkt 1 tej ustawy przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do Rejestru. Konsumentem w rozumieniu ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów jest osoba fizyczna dokonująca czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową (art. 4 pkt 12 ustawy w zw. art. 22 1 k.c.). W związku z powyższym, dla uznania działania przedsiębiorcy za niezgodne z zawartym w ustawie zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów niezbędne jest wykazanie, iż spełnione zostały kumulatywnie trzy następujące przesłanki: a) kwestionowane działanie jest działaniem przedsiębiorcy, b) działanie to jest bezprawne, c) działanie przedsiębiorcy godzi w zbiorowy interes konsumentów . Ad a) Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów zawiera definicję przedsiębiorcy. Zgodnie z art. 4 pkt 1 tej ustawy pod pojęciem tym należy rozumieć przedsiębiorcę 7 w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalności gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1905 ze zm. – zwanej dalej „ustawa o swobodzie działalności gospodarczej”) oraz: a) osobę fizyczną, osobę prawną, a także jednostkę organizacyjną nie mającą osobowości prawnej, której ustawa przyznaje zdolność prawną, organizującą lub świadczącą usługi o charakterze użyteczności publicznej, które nie są działalnością gospodarczą w rozumieniu przepisów o działalności gospodarczej, b) osobę fizyczną wykonującą zawód we własnym imieniu i na własny rachunek lub prowadzącą działalność w ramach wykonywania takiego zawodu, c) związek przedsiębiorców w rozumieniu pkt 2 – na potrzeby przepisów dotyczących (…) praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (trzeci człon definicji przedsiębiorcy zawartej w art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów [lit. c)] znajduje zastosowanie wyłącznie w postępowaniach w sprawach koncentracji). Natomiast w myśl art. 4 ust. 1 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej przedsiębiorcą w jej rozumieniu jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna nie będąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Właściwą dla przedsiębiorcy działalnością gospodarczą jest zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, a także działalność zawodowa, wykonywana w sposób zorganizowany i ciągły (art. 2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej). Rafał Ryszelewski jest przedsiębiorcą wpisanym pod numerem pod numerem 34572 do ewidencji działalności gospodarczej prowadzonej przez Prezydenta Miasta Łodzi i prowadzi działalność gospodarczą pod nazwą „RAFTUR” USŁUGI TURYSTYCZNE w Łodzi. Zgodnie z przedstawionym aktualnym zaświadczeniem o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej przedmiotem działalności ww. przedsiębiorcy jest działalność organizatorów turystyki, działalność agentów turystycznych. Nie ulega zatem wątpliwości, iż Rafał Ryszelewski jest przedsiębiorcą w rozumieniu powołanego wyżej art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Tym samym Rafał Ryszelewski przy wykonywaniu działalności gospodarczej podlega rygorom określonym w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów i jego działania mogą podlegać ocenie pod kątem naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W związku z powyższym, Prezes Urzędu stwierdził, że pierwsza przesłanka niezbędna dla uznania działań przedsiębiorcy za niezgodne z zawartym w ustawie zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów została spełniona. Ad b) Bezprawność tradycyjnie ujmowana jest jako sprzeczność z obowiązującym porządkiem prawnym. Porządek prawny obejmuje normy prawa powszechnie obowiązującego, a także nakazy i zakazy wynikające z zasad współżycia społecznego i dobrych obyczajów (m.in. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów z 13 listopada 2007 r., XVII AmA 45/07). Bezprawność jest kategorią obiektywną. Rozważenia przy ocenie bezprawności wymaga kwestia, czy zachowanie przedsiębiorcy było zgodne, czy też niezgodne z obowiązującymi zasadami porządku prawnego. O bezprawności działania decyduje w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego całokształt okoliczności konkretnego stanu faktycznego (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 maja 2002 r., I PKN 267/2001). Dla stwierdzenia bezprawności działania przedsiębiorcy bez znaczenia pozostaje strona podmiotowa czynu, a zatem wina sprawcy (w znaczeniu subiektywnym, oznaczającym wadliwość procesu decyzyjnego sprawcy) i stopień tej winy (umyślność bądź nieumyślność), a także świadomość istnienia naruszonych norm prawnych. 8 Przepisy ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów nie regulują konstrukcji bezprawności działań przedsiębiorcy. Zwrócił na to uwagę Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 23 czerwca 2006 r. (sygn. XVIII AmA 32/05) wskazując, iż art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, (którego odpowiednikiem w ustawie z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów jest art. 24 ust. 2), nie ma samodzielnego znaczenia prawnego, lecz powinien być interpretowany oraz stosowany w określonym kontekście normatywnym. W związku z tym, w celu konkretyzacji przesłanki bezprawności należy sięgnąć do przepisów innych ustaw, gdyż dopiero na ich podstawie możliwe jest dokonanie oceny działań przedsiębiorcy w aspekcie ich zgodności z prawem. Bezprawność działań przedsiębiorcy wynika zatem, co do zasady, z naruszenia powszechnie obowiązujących przepisów innych niż ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Niemniej jednak, ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów w jednym przypadku wprost identyfikuje działanie przedsiębiorcy jako bezprawne, mianowicie, działanie polegające na stosowaniu postanowień wzorców umownych uznanych za niedozwolone i wpisanych do Rejestru prowadzonego przez Prezesa Urzędu. Jak wskazał Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 25 marca 2004 r. (sygn. akt XVII AmA 51/03), w oparciu o art. 23a ust. 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jedn.: Dz. U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080 ze. zm. – obecnie art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów) można sformułować samoistną przesłankę bezprawności, jeżeli zostanie ustalone, że przedsiębiorca stosował we wzorcach umów postanowienia, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 k.p.c. Zatem wykazanie, że przedsiębiorca wprowadził do obrotu wzorzec umowy zawierający postanowienia o treści już wpisanej do Rejestru stanowi wystarczającą przesłankę do stwierdzenia bezprawności działania tego przedsiębiorcy. Mówiąc o wzorcach umowy w rozumieniu art. 384 k.c. należy mieć na uwadze wszelkie jednostronnie przygotowane przed zawarciem umowy gotowe postanowienia umowne, które w praktyce mogą przyjąć postać ogólnych warunków umów, wzorów umów lub regulaminów. Wzorzec umowy stosowany w obrocie z konsumentami może zostać poddany tzw. kontroli abstrakcyjnej na podstawie przepisów zawartych w art. 479 36 – 479 45 k.p.c., dokonywanej niezależnie od tego, czy wzorzec był, czy też nie był zastosowany w konkretnej umowie. Rejestr prowadzony jest przez Prezesa Urzędu na podstawie wydawanych przez Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów prawomocnych wyroków, uwzględniających powództwa o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone (art. 479 45 § 2 k.p.c.). Przepis art. 479 45 § 3 k.p.c. ustanawia zasadę jawności Rejestru. Oznacza to, że Rejestr jest dostępny dla każdego zainteresowanego, tzn. każdy ma do niego prawo wglądu. Skutkiem formalnej jawności Rejestru jest niemożność zasłaniania się nieznajomością dokonanych w nim wpisów. Stosowanie postanowienia wzorca umowy, które po uznaniu go przez Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone zostało wpisane do Rejestru jest prawnie zakazane. Zgodnie z art. 479 43 k.p.c., prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wydany po przeprowadzeniu kontroli abstrakcyjnej wzorca umowy, przytaczający treść postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone i zakazujący ich wykorzystywania, ma skutek wobec osób trzecich od dnia wpisania postanowień uznanych za niedozwolone do Rejestru. Przywołany przepis rozszerza zatem prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Jak podnosi się w piśmiennictwie, przepis ten „dotyczy rozszerzonej prawomocności materialno- 9 prawnej w znaczeniu podmiotowym. Chodzi o grupę przypadków takiej prawomocności, w których wyrok z powodu szczególnego charakteru przedmiotu procesu ma powagę rzeczy osądzonej dla wszystkich i przeciw wszystkim. Przepis ten wyraźnie stanowi, iż wyrok ma skutek wobec osób trzecich, od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do Rejestru, wywołuje więc skutek erga omnes ” 1 . Należy podkreślić również, że art. 479 43 k.p.c. stanowiąc, iż wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów ma skutek wobec osób trzecich, nie ogranicza w żaden sposób kategorii podmiotów nim objętych. Zatem zgodnie z regułą lege non distinguente , wyrok ma skutek wobec wszystkich, tzn. zarówno wobec przedsiębiorcy, który zakwestionowane postanowienie umowne wprowadził do swoich wzorców umowy, jak i do każdego innego przedsiębiorcy, stosującego własny wzorzec umowy. Oznacza to, że od dnia wpisania do Rejestru prowadzonego przez Prezesa Urzędu postanowienia uznanego wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone postanowienie umowne, żaden z uczestników obrotu prawnego nie może posługiwać się przedmiotowym postanowieniem. W uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06) Sąd Najwyższy jednoznacznie rozstrzygnął, że „stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów.”. Tym samym Sąd Najwyższy przesądził, iż stosowanie postanowienia tożsamego z postanowieniem wpisanym do Rejestru przez przedsiębiorcę, który nie był stroną lub uczestnikiem postępowania sądowego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, w wyniku którego dane postanowienie zostało wpisana do Rejestru, stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Należy również wskazać, że dla uznania, że postanowienie wzorca umowy stanowiące przedmiot postępowania przed Prezesem Urzędu oraz postanowienie wpisane do Rejestru są tożsame w treści, nie jest konieczna identyczność porównywanych postanowień. Zabiegi stylistyczne, polegające na przestawieniu szyku zdania, zmianie użytych wyrazów czy zastosowaniu synonimów, nie eliminują bowiem abuzywnego charakteru danego postanowienia. W celu uznania postanowień za tożsame wystarczy, że hipoteza postanowienia kwestionowanego w toku postępowania w sprawie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów mieści się w hipotezie postanowienia wpisanego do Rejestru. Pogląd powyższy należy uznać za ugruntowany również w orzecznictwie. W wyroku z dnia 25 maja 2005 r. (sygn. akt XVII AmA 46/04) Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wskazał, iż „nie jest konieczna literalna zgodność porównywanych klauzul”. Głównym czynnikiem przesądzającym powinien być, zdaniem Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, cel jakiemu ma służyć kwestionowane postanowienie. Jeśli jest on zgodny z celem utworzenia postanowienia uznanego za niedozwolone, można uznać, iż oba są tożsame. Stanowisko to znalazło także potwierdzenie w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06), w której Sąd Najwyższy podniósł, iż „stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru, która wywołuje takie same skutki, godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej co wpisana do rejestru”. W celu wykazania bezprawności działań przedsiębiorcy konieczne jest zatem ustalenie, że treść postanowień zawartych w stosowanym przez niego wzorcu umownym mieści się w hipotezach postanowień wpisanych do Rejestru. 1 H. Ciepła, [w:] K. Piasecki [red.], Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz . Tom II , Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2001, s. 249. 10 W sprawie o naruszenie art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów niezbędne jest każdorazowe uwzględnienie dwóch kryteriów tożsamości postanowień kwestionowanych z postanowieniami wpisanymi do Rejestru, a mianowicie kryterium tożsamości stosunków prawnych, których dotyczy postanowienie kwestionowane i postanowienie wpisane do Rejestru, a także kryterium tożsamości treści postanowienia kwestionowanego z treścią postanowienia uznanego przez Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone. Badanie tożsamości stosunków prawnych może odbywać się w oparciu o kryterium branży, w jakiej działa przedsiębiorca, który stosuje we wzorcach umów w obrocie konsumenckim kwestionowane postanowienie umowne oraz w jakiej działał przedsiębiorca, którego postanowienie umowne zostało wpisane do Rejestru. Przy badaniu zaś tożsamości treści postanowienia kwestionowanego z treścią postanowienia wpisanego do Rejestru należy brać pod uwagę kryterium celu, jakiemu służy kwestionowane postanowienie (konieczne jest tu stwierdzenie, iż analizowane postanowienie mieści się w hipotezie postanowienia wpisanego do Rejestru, przy czym nie jest konieczna literalna zgodność porównywalnych postanowień). Głównym czynnikiem przesądzającym o tożsamości badanych postanowień powinien być cel, jakiemu ma służyć kwestionowane postanowienie, kryterium kontekstu umieszczenia w Rejestrze, a także kryterium podobieństwa stanu faktycznego, będącego podstawą oceny abuzywności danego postanowienia. Analiza postanowień zawartych we wzorcu umowy stosowanym przez Rafała Ryszelewskiego wykazała, co następuje. Treść postanowienia umownego, które jest zawarte w pkt 8 Warunków: „Organizator nie zwraca należności za świadczenia niewykorzystane z winy uczestnika lub za świadczenia z których klient dobrowolnie zrezygnował albo których nie wykorzystał z przyczyn osobistych (np. przerwanie podróży, skrócenie pobytu, choroba, nieszczęśliwy wypadek)”, zdaniem Prezesa Urzędu jest tożsama z postanowieniem wpisanym do Rejestru pod pozycją 1086. Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone w wyroku z dnia 29 stycznia 2007 r. (sygn. akt XVII AmC 160/05), w którym uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „Niewykorzystanie któregokolwiek ze świadczeń przez Uczestnika nie upoważnia do żądania zwrotu zapłaconej kwoty” . W uzasadnieniu wyroku ww. Sąd stwierdził, iż ww. postanowienie narusza art. 385 1 § 1 k.c. i spełnia przesłanki niedozwolonych klauzul umownych określonych w art. 385 3 pkt. 12 k.c. zmierzając do wyłączenia obowiązku zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub części w przypadku rezygnacji konsumenta z zawarcia umowy lub jej wykonania. Cena imprezy turystycznej jest wynikiem zsumowania opłat za poszczególne świadczenia realizowane na rzecz klienta. Zapis ten nie różnicuje przyczyn nie wykorzystania świadczenia objętego umową, rażąco narusza interes konsumenta, gdyż prowadzi do obciążenia konsumenta całością umówionego świadczenia w sytuacji, gdy organizator turystyki nie realizując na jego rzecz świadczenia albo oszczędził z powodu niewykonywania świadczenia wpłaconą przez klienta kwotę, albo odzyskał jakąś część z kosztów, jakie planował ponieść na realizację tego świadczenia. Podobne stanowisko zajął Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 28 grudnia 2006r. (sygn. akt XVII AmC 161/05), w którym uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „Organizator nie dokonuje zwrotu świadczeń, które nie zostały wykorzystane w pełni z przyczyn leżących po stronie uczestnika np. skrócenie pobytu, rezygnacja z części lub całości programu, spóźnienie na miejsce zbiórki itp.” (wpisane do Rejestru pod pozycją 1042). Postanowienie kwestionowane przez Prezesa Urzędu oraz postanowienia wpisane do Rejestru pod pozycją 1086 i 1042 mogą zostać uznane za tożsame, ze względu na takim sam cel i skutek. Każde z wyżej wymienionych postanowień wyłącza obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub części, jeżeli konsument zrezygnuje z wykonania umowy lub jej części niezależnie od przyczyn rezygnacji. 11 Ponadto, należy zauważyć że zarówno Rafał Ryszelewski, któremu został postawiony zarzut w przedmiotowym postępowaniu, jak i przedsiębiorcy, którzy stosowali we wzorcu umowy postanowienie uznane za niedozwolone na mocy cytowanych wyżej wyroków Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadzili działalność gospodarczą na rynku usług turystycznych. Treść postanowienia umownego, które jest zawarte w pkt 16 Warunków: „Nabywca ma prawo złożenia reklamacji wyłącznie w formie pisemnej w ciągu 14 dni po zakończeniu imprezy. Podstawę do rozpatrzenia reklamacji stanowi kopia pisemnego zgłoszenia reklamacji pilotowi lub kontrahentowi w trakcie trwania imprezy” zdaniem Prezesa Urzędu jest tożsame z postanowieniem wpisanym do Rejestru pod pozycją 1246. W wyroku z dnia 20 lutego 2007 r. (sygn. akt: XVII AmC 50/06) Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie o treści: „Uczestnik może zgłosić Organizatorowi reklamacje niezwłocznie po stwierdzeniu niewłaściwego wykonania usług w formie pisemnej, nie później niż 14 dni od dnia zakończenia imprezy i pod warunkiem ich wcześniejszego zgłoszenia pilotowi w trakcie imprezy turystycznej"” . W wyroku tym , ww. Sąd podzielił stanowisko powoda, że ww. postanowienie narusza art. 385 1 § 1 k.c. gdyż 14 dniowy termin do składania reklamacji jest zbyt krótki i prowadzić może do sytuacji, w której konsument pozbawiony zostanie możliwości zgłoszenia reklamacji. Jednoznaczne i kategoryczne sformułowanie zakwestionowanego postanowienia nie zawiera żadnych odstępstw od przyjętej zasady, zatem nawet w przypadku zaistnienia obiektywnych i niezależnych od konsumenta okoliczności uniemożliwiających mu złożenia reklamacji, takich jak np. choroba uczestnika, czy inny wypadek losowy, po upływie określonego w zakwestionowanym postanowieniu terminu złożenia reklamacji staje się niedopuszczalne. Taki zapis zmierza do utrudnienia uczestnikowi imprezy turystycznej dochodzenia swoich praw a tym samym zmierza do ograniczenia odpowiedzialności względem konsumenta z tytułu nienależytego wykonania umowy. Postanowienie kwestionowane oraz postanowienie wpisane do Rejestru pod pozycją 1246 są tożsame, czego nie naruszają różnice w zakresie użytych sformułowań i wyrazów. Każde z wyżej wymienionych postanowień ustala taki sam termin na składanie reklamacji, który Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za zbyt krótki i tym samym uciążliwy dla konsumenta. Ponadto, należy zauważyć, że zarówno Rafał Ryszelewski, któremu został postawiony zarzut w przedmiotowym postępowaniu, jak i przedsiębiorcy, którzy stosowali we wzorcu umowy postanowienie uznane za niedozwolone na mocy cytowanych wyżej wyroków Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów prowadzili działalność gospodarczą na rynku usług turystycznych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o usługach turystycznych cena ustalona w umowie nie może być podwyższona, chyba że umowa wyraźnie przewiduje możliwość podwyższenia ceny, a organizator turystyki udokumentuje wpływ na podwyższenie ceny jednej z następujących okoliczności: 1) wzrostu kosztów transportu; 2) wzrostu opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych; 3) wzrostu kursów walut. Rafał Ryszelewski w Warunkach jednostronnie ustalił w pkt 5, że „Organizator może dokonać zmiany ceny imprezy, nie później jednak niż na 20 dni przed jej rozpoczęciem. Wzrost ceny imprezy może wynikać wyłącznie z czynników zewnętrznych np. wzrostu cen paliwa, wzrostu przeliczników dewizowych. Organizator ma obowiązek pisemnego 12 powiadomienia uczestnika o fakcie zmiany ceny imprezy.”. Porównanie treści wzorca umowy z zapisami art. 17 ust. 1 ustawy o usługach turystycznych wskazuje, że kształtuje on prawa konsumenta w sposób sprzeczny z obowiązującym prawem. Zapis ten umożliwia Przedsiębiorcy podwyższenie ceny usługi w innych przypadkach niż określone w ustawie o usługach turystycznych. Ustawowy zamknięty katalog podstaw do podniesienia ceny imprezy turystycznej Przedsiębiorca poprzez dodanie skrótu „np.” otworzył na inne przyczyny, które nie koniecznie będą związane ze wzrostem kosztów transportu, wzrostem opłat urzędowych, podatków lub opłat należnych za takie usługi, jak lotniskowe, załadunkowe lub przeładunkowe w portach morskich i lotniczych czy wzrostem kursów walut. Należy nadmienić, że w wyroku z dnia 22 czerwca 2005 r., sygnatura akt: XVII Amc 90/2004 Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów stwierdził, że „Biuro podróży nie ma prawa dowolnie wskazywać okoliczności, na skutek których cena wycieczki może zostać podwyższona (…).”. Natomiast zgodnie z tym 11a ustawy o usługach turystycznych podstawa prawna odpowiedzialności kontraktowej organizatora imprezy turystycznej wynika z tego artykułu. Wskazany w tym przepisie zakres odpowiedzialności organizatora imprezy turystycznej jest szerszy aniżeli wynikający z zasad ogólnych określonych w kodeksie cywilnym. Ustawodawca przewiduje tylko trzy przypadki, których wystąpienie zwalnia organizatora turystyki od odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy z klientem. Są to : − wyłączne działanie lub zaniechanie klienta, − wyłączne działanie lub zaniechanie osób trzecich, nie biorących udziału w wykonaniu usług, jeżeli działań i zaniechań tych osób nie można było przewidzieć ani uniknąć, − wyłącznie siła wyższa. Rafał Ryszelewski w Warunkach jednostronnie ustalił w pkt 13, że „Organizator nie ponosi odpowiedzialności za okoliczności i szkody, których niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest spowodowane: a) działaniem lub zaniechaniem klienta, b) działaniem lub zaniechaniem osób trzecich, nie uczestniczących w wykonaniu usług, c) działaniem sił wyższych, decyzjami państwowymi, warunkami atmosferycznymi.” Z treści art. 11 a ustawy o usługach turystycznych wynika, że jest to katalog zamknięty przesłanek egzoneracyjnych i nie ma możliwości rozszerzenia tego katalogu o inne przesłanki, które by zwolniły organizatora usług turystycznych z odpowiedzialności z tytułu niewykonania lub nienależytego wykonania umowy. Tym samym Przedsiębiorca nie ma podstaw do wyłączenia swojej odpowiedzialności, Poprzez pominięcie w ww. postanowieniu słowa „wyłącznie” Przedsiębiorca wyłącza swoją odpowiedzialność za niewykonanie umowy lub nienależyte wykonanie umowy w sytuacjach, w których przyczyni się do zachowań konsumenta i osób trzecich, skutkujących powstaniem szkody, czy też zwielokrotnienia skutków siły wyższej. Ponadto rozszerzył on ww. katalog o takie przyczyny niewykonania lub nienależytego wykonania umowy jak decyzje państwowe, czy warunki atmosferyczne, które nie konieczne można uznać za siłę wyższą. Należy nadmienić, że zgodnie z art. 11b ust. 1 cyt. ustawy nie można w drodze umowy wyłączyć lub ograniczyć odpowiedzialności określonej w art. 11a z zastrzeżeniem ust. 2 i 3. W tej sytuacji uznać należy, że kwestionowane postanowienie jest sprzeczne z treścią wskazanego wyżej przepisu, a zatem ma charakter bezprawny. 13 W związku z powyższym, Prezes Urzędu stwierdził, że druga przesłanka niezbędna dla uznania działań przedsiębiorcy za niezgodne z zawartym w ustawie zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów została spełniona. Ad c) Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie podaje definicji „zbiorowego interesu konsumentów”, przepis art. 24 ust. 3 wskazuje jednak, że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów oznacza zatem narażenie na uszczerbek interesów znacznej grupy lub wszystkich konsumentów, poprzez stosowaną przez przedsiębiorcę praktykę, obejmującą tak działania, jak i zaniechania. Ponadto, godzenie w zbiorowe interesy konsumentów może polegać zarówno na ich naruszeniu, jak i na zagrożeniu ich naruszenia. Nie ulega wątpliwości, że działanie przedsiębiorcy godzi w interesy konsumentów wtedy, gdy wywołuje negatywne skutki w sferze ich praw i obowiązków. Natomiast przez interes zbiorowy należy rozumieć interes dotyczący konsumentów jako określonej zbiorowości. Dla stwierdzenia naruszenia zbiorowych interesów konsumentów istotne jest zatem ustalenie, że konkretne działanie przedsiębiorcy nie ma ściśle określonego adresata, lecz jest kierowane do nieoznaczonego z góry kręgu podmiotów lub gdy negatywnymi skutkami działań przedsiębiorcy dotknięty jest szerszy krąg uczestników rynku. Oznacza to, że nie ilość faktycznych, potwierdzonych naruszeń, ale przede wszystkim ich charakter, a w związku z tym możliwość, chociażby tylko potencjalna, wywołania negatywnych skutków wobec określonej zbiorowości przesądza o naruszeniu zbiorowego interesu konsumentów. W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z naruszeniem lub zagrożeniem naruszenia praw znacznej, potencjalnie nieograniczonej liczby konsumentów – potencjalnych klientów Rafała Ryszelewskiego. W omawianym przypadku naruszenie lub zagrożenie naruszenia praw znacznej, potencjalnie nieograniczonej grupy konsumentów przejawia się w możliwości zawarcia przez konsumentów umowy o świadczenie usługi turystycznej przez Rafała Ryszelewskiego na podstawie stosowanych wzorców umów. Jak wykazano w niniejszej decyzji, wzorzec umowy stosowany przez Przedsiębiorcę w obrocie konsumenckim zawiera postanowienia umowne tożsame z postanowieniami uznanymi przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone i wpisanymi do Rejestru oraz postanowienia sprzeczne z normą zawartą w art. 17 ust. 1 i art. 11 a ust. 1 ustawy o usługach turystycznych. Zbiorowy interes realizuje się natomiast poprzez fakt, iż potencjalnie wszyscy zainteresowani ofertą Przedsiębiorcy konsumenci lub też konsumenci, którzy korzystają z usług świadczonych przez Rafała Ryszelewskiego na podstawie zawartych z nim umów, są narażeni na niebezpieczeństwo związania wzorcem umowy, który zawiera postanowienia umowne tożsame z niedozwolonymi postanowieniami umownymi, a zatem postanowienia bezprawnie godzące w zbiorowe interesy konsumentów oraz sprzeczne z ustawą o usługach turystycznych. Należy podkreślić, że w rozpatrywanym stanie faktycznym bezprawne zachowanie Przedsiębiorcy nie dotyczyło interesów poszczególnych konsumentów, których sprawy mają charakter jednostkowy, indywidualny i niedający się porównać z innymi, lecz mieliśmy do czynienia z naruszonymi uprawnieniami szerokiego kręgu usługobiorców, których sytuacja jest identyczna i wspólna dla całej, licznej grupy obecnych i przyszłych jej kontrahentów. Interes konsumentów należy rozumieć jako interes prawny a nie faktyczny, zatem uznany przez ustawodawcę na zasługujący na ochronę i zabezpieczenie. W literaturze przedmiotu zwraca się uwagę, iż określenie stałego, czy zamkniętego katalogu interesów konsumentów nie jest możliwe, ani też zasadne. 2 Naruszenie zbiorowego interesu konsumentów powiązane jest z naruszaniem interesów gospodarczych konsumentów. 2 M. Szydło, Publicznoprawna ochrona zbiorowych interesów konsumentów , Monitor Prawniczy 2004/17/791 14 Pod tym pojęciem należy rozumieć zarówno naruszenie interesów stricte ekonomicznych (o wymiarze majątkowym), jak również prawo konsumentów do uczestniczenia w przejrzystych i niezakłóconych przez przedsiębiorcę warunkach rynkowych, zapewniających konsumentom dokonywanie transakcji handlowych z przedsiębiorcami przy całkowitym zrozumieniu rzeczywistego sensu ekonomicznego i prawnego warunków dokonywanych czynności na etapie przedkontraktowym oraz w czasie wykonywania umowy. Z przedstawionych powyżej rozważań znajdujących potwierdzenie zarówno w orzecznictwie, jak i literaturze przedmiotu wynika, że okoliczność faktycznego naruszenia dokonana w indywidualnych przypadkach nie jest czynnikiem decydującym dla oceny, czy dane działanie godzi w zbiorowy interes konsumentów. Działanie podejmowane w ramach niniejszego postępowania w ramach realizacji interesu publicznego nie dotyczy sytuacji pojedynczych konsumentów, lecz zaburzeń na rynku, w rozumieniu negatywnych zjawisk charakteryzujących jego funkcjonowanie (wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, sygn. VI ACa 196/06). Podejmowane przez Prezesa Urzędu działania mają przeciwdziałać tak rozumianym dysfunkcjom rynkowym także poprzez kształtowanie właściwych postaw rynkowych, wyznaczając wymagane i oczekiwane standardy zachowań uczestników rynku. Bezprawna praktyka, której dopuścił się Rafał Ryszelewski godzi w pojmowane w ten abstrakcyjny sposób interesy konsumentów. W związku z powyższym, Prezes Urzędu stwierdził, że trzecia przesłanka niezbędna dla uznania działań przedsiębiorcy za niezgodne z zawartym w ustawie zakazem stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów została spełniona. Z ustaleń dokonanych w niniejszej decyzji wynika, że Przedsiębiorca zaprzestał stosowania kwestionowanych przez Prezesa Urzędu postanowień Umowy poprzez zastąpienie ich nowym wzorcem umowy, który nie zawierał spornych postanowień. Poprawiny wzorzec umowy został wprowadzony do obrotu gospodarczego w dniu 16 października 2009 r. Ponadto nie zachodziły przesłanki do aneksowania zawartych już z konsumentami umów gdyż umowy te zostały zrealizowane a nowych z umów konsumentami na własne imprezy w ostatnich miesiącach Przedsiębiorca nie zawierał. . W związku z powyższym Prezes Urzędu uznał, iż nastąpiło zaniechanie stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów przez Spółkę w dniu 16 października 2009 r. Zgodnie z art. 27 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującą zaniechanie jej stosowania, jeżeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24 tej ustawy. W takim przypadku, Prezes Urzędu wydaje decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania, przy czym ciężar udowodnienia okoliczności zaniechania stosowania zarzucanej praktyki spoczywa na przedsiębiorcy. Wobec spełnienia przesłanek koniecznych do stwierdzenia praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów określonej w art. 24 ust. 1 i 2 pkt. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz przesłanek wydania decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzającą zaniechanie jej stosowania wskazanych w art. 27 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu orzekł jak w punkcie I sentencji niniejszej decyzji. Nałożenie kary pieniężnej. 15 Zgodnie z art. 106 ust 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu może nałożyć na przedsiębiorcę, w swojej decyzji, karę pieniężną w wysokości nie większej niż 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, jeżeli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów w rozumieniu art. 24 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Z treści powyższego przepisu wynika, iż ww. kara ma charakter fakultatywny, a zatem do Prezesa Urzędu zależy - w ramach uznania administracyjnego – uznanie w decyzji zasadności nałożenia kary pieniężnej wraz z określeniem jej wysokości. Wprawdzie ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów, nie zawiera katalogu przesłanek, od których uzależniona jest decyzja o nałożeniu kary, jednakże art. 111 wskazuje, że ustalając wysokość kary Prezes Urzędu winien wziąć pod uwagę okres, stopień oraz okoliczności uprzedniego naruszenia przepisów ustawy. Ustalając wysokość kary pieniężnej w decyzjach stwierdzających naruszenie zakazów określonych w ustawie o ochronie konkurencji i konsumentów, należy zatem uwzględnić wagę tego naruszenia, rozmiar skutków stosowanej praktyki ograniczającej konkurencję, bądź praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, jak również zaistniałe okoliczności obciążające i łagodzące. W niniejszej sprawie Prezes Urzędu uznał za zasadne nałożenie na Przedsiębiorcę kary pieniężnej za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów opisane w punktach I.1 i I.2 sentencji decyzji. Ustalając wymiar kary za poszczególne praktyki Prezes Urzędu dokonał w pierwszej kolejności oceny wagi naruszenia, na podstawie której ustalono kwotę bazową, stanowiącą podstawę do dalszej kalkulacji kary, a następnie uwzględniając wszystkie okoliczności łagodzące i obciążające odpowiednio modyfikował ustaloną wysokość kwoty bazowej. Podkreślić należy, iż nakładana przez Prezesa Urzędu kara finansowa pełnić powinna funkcje: represyjną, prewencyjną i edukacyjną. Ustalając wymiar kary Prezes Urzędu wziął przede wszystkim pod uwagę funkcję prewencyjną kar, w tym prewencję ogólną. Kara bowiem winna być ustalona tak, aby powstrzymywać przedsiębiorcę stosującego praktykę oraz innych przedsiębiorców przed stosowaniem w przyszłości tego typu praktyk w obrocie z konsumentami. Zważyć należy na dużą skalę naruszeń zbiorowych interesów konsumentów przez przedsiębiorców prowadzących działalność w zakresie organizowania usług turystycznych. Zachodzi zatem konieczność wymierzenia kary o takiej wysokości, która zniechęci innych organizatorów turystyki do stosowania niedozwolonych postanowień umownych, a tym samym zobliguje ich do bieżącego monitorowania Rejestru niedozwolonych postanowień umownych i uaktualniania, zgodnie z prawem, stosowanych przez siebie wzorców umów. Podkreślić należy, iż rynek usług turystycznych był już kilkakrotnie kompleksowo badany przez Prezesa Urzędu, a w jawnym Rejestrze postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone znajduje się wiele klauzul dotyczących tego rynku. Wyliczenie kary wskazanej w pkt II. 1 sentencji decyzji. W punkcie I.1 sentencji decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez Rafała Ryszelewskiego praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, polegającej na stosowaniu postanowień wzorców umów, wpisanych do rejestru, co stanowi naruszenie art. 24 ust. 2 w zw. z art. 24 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i daje podstawę do nałożenia na Przedsiębiorcę kary pieniężnej określonej w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. W punkcie tym sentencji decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez Rafała Ryszelewskiego dwóch niedozwolonych postanowień umownych. Każde z postanowień stosowanych przez Przedsiębiorcę w istotny sposób wpływa na sytuację prawną konsumentów bowiem stanowi przejaw nierównomiernego rozłożenia praw i obowiązków 16 stron umowy. Postanowienia te realizują się na etapie wykonywania kontraktu. Na tym etapie konsument nie miał już możliwości swobodnego podejmowania decyzji w zakresie istniejącej umowy. Zmierzały one w istocie do wprowadzenia w błąd konsumentów co do zasad i zakresu uprawnień konsumenckich w zakresie rozliczeń z tytułu realizacji umowy, jak i ograniczenia praw konsumenta do składania reklamacji prowadzącego w efekcie do zniechęcenia konsumenta do dochodzenia roszczeń odszkodowawczych, W związku z powyższym Prezes Urzędu uznał, iż natura naruszenia i kumulacja naruszeń polegających na stosowaniu niedozwolonych postanowień umownych, które dotyczą uzasadnia ustalenie wyjściowego poziomu wymiaru kary pieniężnej na poziomie ( tajemnica przedsiębiorcy) przychodu uzyskanego przez Przedsiębiorcę w 2008 r., co jest równe kwocie 805,32 zł. Z drugiej strony na zmiarkowanie wysokości nałożonej kary wpłynęło to, że Przedsiębiorca zaniechał stosowania zarzucanych mu praktyk już w początkowym stadium prowadzonego postępowania. Uznano to za okoliczność łagodzącą dającą podstawę do obniżenia kary o 30%, to jest do kwoty 590,73 zł. Biorąc powyższe pod uwagę, Prezes Urzędu postanowił nałożyć na Rafała Ryszelewskiego karę w wysokości 591 zł (słownie: pięćset dziewięćdziesiąt jeden złoty), co odpowiada około ( tajemnica przedsiębiorcy) przychodu przedsiębiorcy osiągniętemu w 2008 r. i równocześnie stanowi około ( tajemnica przedsiębiorcy) kary maksymalnej. Wyliczenie kary wskazanej w pkt II 2 sentencji decyzji. W punkcie I.2 sentencji decyzji Prezes Urzędu stwierdził stosowanie przez Rafała Ryszelewskiego praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, polegającej na stosowaniu postanowień wzorców umów, niezgodnych z przepisem art. 17 ust. 1 i 11a ustawy o usługach turystycznych, co stanowi naruszenie art. 24 ust. 2 w zw. z art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, co daje podstawę do nałożenia na Przedsiębiorcę kary pieniężnej określonej w art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Każde z dwóch postanowień stosowanych przez Przedsiębiorcę w istotny sposób wpływa na sytuację prawną konsumentów bowiem stanowi przejaw ograniczenia praw konsumenckich przyznanych na podstawie przepisów ww. ustawy. Stosowanie postanowienia sprzecznego z ustawą o usługach turystycznych negatywnie wpływa na sytuację ekonomiczną i prawną konsumentów. W ocenie Prezesa Urzędu, posługiwanie się (pkt I. 2a sentencji decyzji) postanowieniem, które w sposób naruszający prawo kształtuje przyczyny zmiany ceny jest przejawem nierównorzędnego i nierzetelnego traktowania konsumentów, bezpośrednio naruszając ich interesy. Treść postanowienia wskazuje, że wprawdzie naruszenie nastąpiło na etapie zawierania kontraktu, jednak ma wpływ na wykonywanie kontraktu. Natomiast postanowienie wskazane w pkt I. 2b sentencji decyzji, które ma wpływ na wykonanie kontraktu, ogranicza odpowiedzialność Przedsiębiorcy za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy. Takie zachowanie jest szczególnie dotkliwe dla konsumenta. W związku z powyższym Prezes Urzędu uznał, iż natura naruszenia i kumulacja naruszeń polegających na stosowaniu niedozwolonych postanowień umownych, które dotyczą ustalenie wyjściowego poziomu wymiaru kary pieniężnej na poziomie około ( tajemnica przedsiębiorcy) przychodu uzyskanego przez Przedsiębiorcę w 2008 r., co jest równe kwocie 1.509,98 zł. Z drugiej strony na zmiarkowanie wysokości nałożonej kary wpłynęło to, że Przedsiębiorca zaniechał stosowania zarzucanych mu praktyk już w początkowym stadium 17 prowadzonego postępowania. Uznano to za okoliczność łagodzącą dającą podstawę do obniżenia kary o 30%, to jest do kwoty 1.057,01 zł. Biorąc powyższe pod uwagę, Prezes Urzędu postanowił nałożyć na Rafała Ryszelewskiego karę w wysokości 1.057 zł (słownie: tysiąc pięćdziesiąt siedem złotych), co odpowiada około ( tajemnica przedsiębiorcy) przychodu przedsiębiorcy osiągniętemu w 2008 r. i równocześnie stanowi około ( tajemnica przedsiębiorcy) % kary maksymalnej. Zdaniem Prezesa Urzędu tak określone kary za stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów wskazane w pkt I 1 i I 2 sentencji niniejszej decyzji spełnią zarówno rolę represyjną jako sankcja i dolegliwość za naruszenie przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, jak i prewencyjną, zapobiegającą ponownemu ich naruszeniu. Nie bez znaczenia jest też jej walor wychowawczy, w tym wymiar ogólny, odstraszający dla innych przedsiębiorców prowadzących działalność organizatora turystyki przed stosowaniem w przyszłości tego typu praktyk w obrocie z konsumentami. Biorąc powyższe pod uwagę należy uznać, że kary pieniężne nałożone na Rafała Ryszelewskiego są adekwatne do stopnia oraz okoliczności naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz możliwości finansowych Przedsiębiorcy. W związku z powyższym Prezes Urzędu orzekł jak w pkt II sentencji niniejszej decyzji. Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania. Zgodnie z art. 80 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, Prezes Urzędu rozstrzyga o kosztach w drodze postanowienia, które może być zamieszczone w decyzji kończącej postępowanie. W myśl art. 77 tej ustawy, jeżeli postępowanie zostało wszczęte z urzędu i w jego wyniku Prezes Urzędu stwierdził naruszenie przepisów tejże ustawy, przedsiębiorca lub związek przedsiębiorców, który dopuścił się tego naruszenia, zobowiązany jest ponieść koszty postępowania. Niniejsze postępowanie zostało wszczęte z urzędu. W jego wyniku Prezes Urzędu w punkcie I sentencji przedmiotowej decyzji stwierdził naruszenie przez Rafała Ryszelewskiego art. 24 ust. 1 i 2 oraz pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Kosztami niniejszego postępowania są wydatki związane z prowadzoną w toku tego postępowania korespondencją. W związku z powyższym Prezes Urzędu postanowił obciążyć Rafała Ryszelewskiego kwotą kosztów w wysokości 11,45 zł (słownie: jedenaście złotych czterdzieści pięć groszy). W związku z powyższym Prezes Urzędu postanowił jak w pkt III sentencji niniejszej decyzji. Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów karę pieniężną Przedsiębiorca jest zobowiązany do wpłaty w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Warszawie: NBP O/O Warszawa 51101010100078782231000000 . Koszty niniejszego postępowania Przedsiębiorca jest obowiązany wpłacić na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: NBP o/o Warszawa Nr 51101010100078782231 000000 w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji. 18 Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z art. 479 28 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego – od niniejszej decyzji przysługuje odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Łodzi. Jednak w przypadku kwestionowania wyłącznie postanowienia o kosztach zawartego w pkt III sentencji niniejszej decyzji, stosownie do art. 81 ust. 5 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów w związku z 479 32 § 1 pkt 2 Kodeksu postępowania cywilnego, przysługuje zażalenie do Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie tygodniowym od dnia doręczenia niniejszej decyzji, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Delegatura Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Łodzi. Z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury Barbara Romańczak-Graca Otrzymuje: Rafał Ryszelewski ul. Ignacego Paderewskiego 33 m. 16 93-523 Łódź