RKR-64/2007

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKIK W KRAKOWIE 31-011 Kraków, Pl. Szczepa ń ski 5, Tel/fax (012) 421-75-79, 421-74-98, E-mail: krakow@uokik.gov.pl RKR-61-16/07/DN- 9 /07 Kraków, dn. 29 czerwca 2007 r. DECYZJA Nr RKR - 64/2007 Na podstawie art. 23e ust. 1 i 2 w zwi ą zku z art. 23a ust. 1 i 2 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080 ze zm.) oraz stosownie do art. 28 ust. 6 ww. tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172, ze zm.) , w zwi ą zku z art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331), po przeprowadzeniu – z urz ę du - post ę powania w sprawie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – uznaje si ę za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów praktyk ę stosowan ą przez Wy ż sz ą Szko łę Zarz ą dzania i Bankowo ś ci w Krakowie, polegaj ą c ą na stosowaniu we wzorcu umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych postanowie ń w brzmieniu: 1. „Ka ż dej ze stron przys ł uguje prawo do jej wypowiedzenia, z zachowaniem jednomiesi ę cznego terminu wypowiedzenia, ze skutkiem na koniec semestru(…)”, 2. „Wszelkie spory wynik ł e na tle niniejszej umowy b ę d ą rozwi ą zywane przez strony na drodze polubownej. W razie niemo ż no ś ci polubownego rozwi ą zanie danego sporu, strony poddadz ą go pod rozstrzygni ę cie s ą du powszechnego w ł a ś ciwego miejscowo dla siedziby Uczelni” , które s ą zbie ż ne z postanowieniami umownymi wpisanymi na podstawie art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone i stwierdza si ę zaniechanie ich stosowania z dniem 4 czerwca 2007 r. Uzasadnienie Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura Urz ę du w Krakowie (dalej „Prezes UOKiK”) przeprowadzi ł post ę powanie wyja ś niaj ą ce maj ą ce na celu ustalenie, czy zapisy zawarte we wzorach umów zawieranych ze studentami na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. z 2005 r. nr 164, poz. 1365 ze zm.) i w regulaminach studiów, stosowanych przez Wy ż sz ą Szko łę Zarz ą dzania i Bankowo ś ci w Krakowie (dalej te ż „Uczelnia”), nie stanowi ą niedozwolonych postanowie ń umownych okre ś lonych przepisami Kodeksu cywilnego oraz czy nie stanowi ą naruszenia uzasadniaj ą cego wszcz ę cie post ę powania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. W toku post ę powania wyja ś niaj ą cego Uczelnia poinformowa ł a, i ż kszta ł ci odp ł atnie 6661 studentów, z których z 1810 zawar ł a umowy, o których mowa w art. 160 ust. 3 Prawa o szkolnictwie wy ż szym. Ponadto Uczelnia przed ł o ż y ł a: - Regulamin studiów, - Zarz ą dzenie nr 5/2006 Rektora wy ż szej Szko ł y Zarz ą dzania i Bankowo ś ci w Krakowie z dnia 15.05.2006 r. w sprawie okre ś lenia wysoko ś ci, sposobów zap ł aty i terminów wymagalno ś ci wpisowego oraz czesnego, 2 - Zarz ą dzenie nr 6/2006 Rektora Wy ż szej Szko ł y Zarz ą dzania i Bankowo ś ci w Krakowie z dnia 15.05.2006 r. w sprawie okre ś lenia ś wiadcze ń podlegaj ą cych op ł atom dodatkowym, wysoko ś ci tych op ł at oraz sposobów ich wnoszenia, - wzór umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych – zawieranej z osobami zg ł aszaj ą cymi si ę do dnia rozpocz ę cia roku akademickiego (dalej „wzór umowy nr 1”), - wzór umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych – zawieranej z osobami zg ł aszaj ą cymi si ę po rozpocz ę ciu roku akademickiego (dalej wzór umowy nr 2”). - wzór umowy o przeprowadzenie post ę powania kwalifikacyjnego (wzór umowy nr 3). Przeprowadzona analiza przed ł o ż onych dokumentów wykaza ł a, ż e wzorce umów zawieraj ą postanowienie sprzeczne z obowi ą zuj ą cymi przepisami. Na etapie post ę powania wyja ś niaj ą cego Uczelnia dokona ł a stosownej zmiany kwestionowanego zapisu. W wyniku analizy ww. dokumentów Prezes UOKiK stwierdzi ł ponadto, i ż wzorce umów mog ą zawiera ć klauzule, które zosta ł y wpisane do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. Uwzgl ę dniaj ą c powy ż sze, w dniu 31 stycznia 2007 r., postanowieniem Nr RKR- 80/2007, zosta ł o wszcz ę te post ę powanie w sprawie stosowania przez Wy ż sz ą Szko łę Zarz ą dzania i Bankowo ś ci w Krakowie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na stosowaniu we wzorcu umowy postanowie ń w brzmieniu: 1. „ Ka ż dej ze stron przys ł uguje prawo do jej wypowiedzenia, z zachowaniem jednomiesi ę cznego terminu wypowiedzenia, ze skutkiem na koniec semestru(…)” zdanie pierwsze § 11 ust. 1 wzoru umowy nr 1 oraz zdanie pierwsze § 12 ust. 1 wzoru umowy nr 2 , 2. „Wszelkie spory wynik ł e na tle niniejszej umowy b ę d ą rozwi ą zywane przez strony na drodze polubownej. W razie niemo ż no ś ci polubownego rozwi ą zanie danego sporu, strony poddadz ą go pod rozstrzygni ę cie s ą du powszechnego w ł a ś ciwego miejscowo dla siedziby Uczelni” zapis z § 14 ust. 1 wzoru umowy nr 1, § 15 ust. 1 wzoru umowy nr 2 oraz § 8 ust. 1 wzoru umowy nr 3, co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 23 a ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. nr 244, poz. 2080 ze zm.) – zwanej dalej „ustaw ą o ochronie konkurencji i konsumentów”. Odpowiadaj ą c na wezwanie Uczelnia – pismem z dnia 26 lutego 2007 r. – uzna ł a stanowisko Prezesa UOKiK. Poinformowa ł a równie ż , i ż w dniu 23 lutego 2007 r. wydane zosta ł o Zarz ą dzenie Rektora Wy ż szej Szko ł y Zarz ą dzania i Bankowo ś ci w Krakowie. Zgodnie z tym Zarz ą dzeniem – w miejsce dotychczas stosowanych - wprowadzone zosta ł y nowe wzorce umów. Wzorce te zawieraj ą zmiany postanowie ń zakwestionowanych przez Prezesa UOKiK. I tak, w nowych wzorcach, w miejsce cytowanej w pkt 1 klauzuli, zamieszczono zapis w brzmieniu: „Ka ż dej ze stron przys ł uguje prawo do jej wypowiedzenia, z zachowaniem jednomiesi ę cznego terminu wypowiedzenia, ze skutkiem na koniec miesi ą ca (…)” (zdanie pierwsze § 11 ust. 1 wzoru umowy nr 1 oraz zdanie pierwsze § 12 ust. 1 wzoru umowy nr 2). 3 W odniesieniu do kwestionowanego zapisu § 14 ust. 1 wzoru umowy nr 1, § 15 ust. 1 wzoru umowy nr 2 oraz § 8 ust. 1 wzoru umowy nr 3 Uczelnia poda ł a, i ż zapis ten nie by ł nigdy stosowany, z uwagi na brak sporów ze studentami, rozstrzyganych przez s ą d. Jednocze ś nie Uczelnia poinformowa ł a, i ż w celu dostosowania wzorców umów do obowi ą zuj ą cych przepisów – kwestionowany zapis, dotycz ą cy w ł a ś ciwo ś ci umownej s ą du, zosta ł usuni ę ty. Obok zmienionych wzorców umów za łą cznikiem do ww. Zarz ą dzenia Rektora Uczelni jest równie ż wzór aneksu do umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, uwzgl ę dniaj ą cy zmienione postanowienia. Ponadto, Uczelnia przed ł o ż y ł a kopi ę pisma Rektora z dnia 23 lutego 2007 r., nak ł adaj ą cego na w ł a ś ciwych pracowników przeprowadzenie akcji aneksowania umów zawartych ze studentami. Pocz ą tek tej procedury zosta ł ustalony na dzie ń 26 lutego 2007 r. Uczelnia poda ł a równie ż , i ż informacje o prowadzonej akcji aneksowania umów zosta ł y umieszczone zosta ł y na tablicach og ł osze ń w budynkach Uczelni oraz przes ł ane do ka ż dego studenta za pomoc ą uczelnianego intranetowego systemu elektronicznego. Dokumentuj ą c powy ż sze Uczelnia przed ł o ż y ł a fotografie og ł osze ń oraz tre ś ci wiadomo ś ci przes ł anych na indywidualne konta wszystkich studentów w systemie elektronicznym. Pismem z dnia 16 marca 2007 r. Uczelnia poinformowa ł a, i ż podpisanych zosta ł o 1752 aneksów do umów, co stanowi 80,9%. Z przed ł o ż onych danych statystycznych wynika, i ż w odniesieniu do studentów studiów stacjonarnych proces aneksowania umów jest niemal zako ń czony. Uczelnia poda ł a, i ż w przypadku studentów studiów niestacjonarnych ostatnia ich grupa podpisze aneksy do umów na najbli ż szych zjazdach. Wraz z ww. pismem Uczelnia przed ł o ż y ł a kopie trzech aneksów podpisanych 26 lutego 2007 r. W uzupe ł nieniu powy ż szego Uczelnia, pismem UOKiK dnia 4 czerwca 2007 r., poda ł a, i ż wed ł ug stanu na ten dzie ń , jedynie 19 studentów (tj. 1% ogó ł u) nie podpisa ł o aneksów do umów, pomimo stosownych informacji kierowanych indywidualnie do osób zainteresowanych. S ą to studenci studiów niestacjonarnych, którzy w najbli ż szym czasie zg ł osz ą si ę w zwi ą zku z konieczno ś ci ą pobrania kart egzaminacyjnych, b ą d ź te ż nie przyst ą pi ą do sesji i tym samym przestan ą by ć studentami Uczelni. Prezes UOKiK ustali ł , co nast ę puje: Wy ż sza Szko ł a Zarz ą dzania i Bankowo ś ci w Krakowie jest uczelni ą niepubliczn ą , wpisan ą do Rejestru uczelni niepublicznych i zwi ą zku uczelni niepublicznych, prowadzonego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy ż szego pod nr 55. Uczelnia dzia ł a na podstawie ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. nr 164 poz.1365) i przepisów wykonawczych oraz statutu zatwierdzonego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy ż szego. Jednym z podstawowych zada ń uczelni jest kszta ł cenie studentów w celu ich przygotowania do pracy zawodowej. Kszta ł cenie odbywa si ę odp ł atnie w formie studiów stacjonarnych i niestacjonarnych. Zgodnie z art. 160 ust. 1 Prawa o szkolnictwie wy ż szym, organizacje i tok studiów oraz zwi ą zane z nimi prawa i obowi ą zki studenta okre ś la regulamin studiów. Natomiast, zgodnie z ust. 3 tego przepisu, warunki odp ł atno ś ci za studia okre ś la umowa zawarta mi ę dzy uczelni ą a studentem w formie pisemnej. Stosowany przez Uczelni ę wzory umów s ą wzorcami umownymi w rozumieniu art. 384 k.c., których postanowienia s ą bezpo ś rednio stosowane w umowach, jakie Uczelnia zawiera ze studentami. Odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych ma charakter umowy, do której stosuje si ę odpowiednio przepisy o umowie zlecenia, zgodnie z art. 750 k.c. Umowa 4 ta jest umow ą wzajemn ą , w której ś wiadczeniem g ł ównym s ą us ł ugi edukacyjne, za które konsument uiszcza op ł aty. Wyst ę puj ą w niej zatem dwie strony: Uczelnia i student. Studenci, z którymi Uczelnia zawiera umowy o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, s ą konsumentami w rozumieniu art. 22 1 Kodeksu cywilnego, tj. osobami fizycznymi dokonuj ą cymi czynno ś ci prawnej niezwi ą zanej bezpo ś rednio z ich dzia ł alno ś ci ą zawodow ą lub gospodarcz ą . Natomiast Uczelnia jest traktowana jako przedsi ę biorca w rozumieniu art. 4 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, tj. podmiot ś wiadcz ą cy odp ł atnie us ł ugi edukacyjne, którego dzia ł alno ść ma charakter gospodarczy. Stanowisko to potwierdza równie ż orzecznictwo S ą du Najwy ż szego (wyrok SN z 7.04.2004 r. sygn. akt III SK 22/2004) oraz orzecznictwo S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (wyrok z 28.09.2005 r. sygn. akt XVII AmC 18/05; wyrok z 12.12.2005 r. sygn. akt XVII Amc 80/2004). W ś wietle art. 385 1 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wi ążą go, je ż eli kszta ł tuj ą jego prawa i obowi ą zki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra żą co naruszaj ą c jego interesy (s ą to tzw. niedozwolone postanowienia umowne). Jak stanowi § 3 tego przepisu, nie uzgodnione indywidualnie s ą te postanowienia umowy, na których tre ść konsument nie mia ł rzeczywistego wp ł ywu; w szczególno ś ci odnosi si ę to do postanowie ń umowy przyj ę tych ze wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Maj ą c powy ż sze na uwadze, Prezes UOKiK zwa ż y ł , co nast ę puje: Na wst ę pie nale ż y zwróci ć uwag ę , i ż w dniu dnia 21 kwietnia 2007 r. wesz ł a w ż ycie ustawa z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331) . Stosownie do art. 131 tej ustawy – do post ę powa ń wszcz ę tych na podstawie dotychczas obowi ą zuj ą cej ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów i niezako ń czonych do dnia wej ś cia w ż ycie ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. stosuje si ę przepisy ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. Bior ą c zatem pod uwag ę , i ż przedmiotowe post ę powanie zosta ł o wszcz ę te na podstawie ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. i nie zosta ł o zako ń czone - w niniejszej sprawie zastosowane zosta ł y przepisy ustawy dotychczasowej. Tre ść art. 1 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów wskazuje, ż e jej przepisy maj ą zastosowanie wy łą cznie do ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów, podejmowanej w interesie publicznym. Zatem warunkiem koniecznym do uruchomienia instrumentów okre ś lonych w tej ustawie jest zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym dzia ł ania przedsi ę biorców naruszaj ą jej przepisy i jednocze ś nie stanowi ą zagro ż enie dla interesu publicznego b ą d ź te ż naruszaj ą ten interes. Niniejsze post ę powanie dotyczy stosowanych przez Uczelni ę wzorców umów. Wzorce te maj ą zastosowanie przy zawieraniu – wymaganych prawem – umów ze studentami. Dotycz ą one zatem obecnych i wszystkich potencjalnych studentów Uczelni, co oznacza, ż e mog ą mie ć zastosowanie do nieokre ś lonego z góry kr ę gu adresatów. Zatem, niniejsze post ę powanie prowadzone by ł o w interesie publicznym. Art. 23a ust. 1 zd. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, ż e przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu, za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców 5 umownych uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 k.p.c., naruszenie obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Art. 23a ust. 2 precyzuje zatem klauzul ę generaln ą zawart ą w ust. 1, poprzez egzemplifikacj ę najcz ęś ciej wyst ę puj ą cych form zjawiskowych praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Jednak, w jednym przypadku, przepis z ust. 2 wprost uznaje za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów stosowanie postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone. Aby by ł o mo ż liwe stwierdzenie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, niezb ę dne jest łą czne spe ł nienie dwóch przes ł anek, tj.: - dzia ł ania przedsi ę biorcy musz ą nosi ć znamiona bezprawno ś ci, - dzia ł ania te musz ą narusza ć zbiorowe interesy konsumentów. Przes ł anka bezprawno ś ci Poj ę cie bezprawno ś ci nie jest poj ę ciem prawnie zdefiniowanym. Nale ż y zatem przyj ąć , zgodnie z jego literalnym brzmieniem, ż e „dzia ł anie bezprawne” to zachowanie sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporz ą dzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umow ą mi ę dzynarodow ą maj ą c ą bezpo ś rednie zastosowanie w stosunkach wewn ę trznych oraz z zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego. Bezprawno ść jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. niezale ż nym od wyst ą pienia szkody czy te ż zamiaru po stronie przedsi ę biorcy dopuszczaj ą cego si ę dzia ł a ń bezprawnych. Zakwestionowanym dzia ł aniem Uczelni w niniejszej sprawie jest pos ł ugiwanie si ę w stosunku do konsumentów – studentów - zapisami we wzorcach umów, których tre ść jest to ż sama z tre ś ci ą postanowie ń uznanych przez S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone i które zosta ł y wpisane do Rejestru niedozwolonych klauzul umownych. Zgodnie z art. 479 42 k.p.c. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w razie uwzgl ę dnienia powództwa o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone w sentencji wyroku przytacza tre ść postanowie ń wzorca uznanych za niedozwolone i zakazuje ich stosowania. Z brzmienia art.479 43 k.p.c. wynika równie ż , ż e wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art.479 45 §2 k.p.c. Kwestia rozszerzonej prawomocno ś ci wyroku SOKiK, na podstawie którego dokonany jest wpis postanowienia do rejestru, o którym mowa w art.479 45 k.p.c. zosta ł a rozstrzygni ę ta w uchwale S ą du Najwy ż szego z dnia 13 lipca 2006r. w sprawie o sygn. akt. III SZP 3/06. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, ż e orzeczenie s ą du w danej sprawie ma skutek równie ż wobec osób trzecich, tj. zakaz stosowania klauzuli wpisanej do Rejestru dotyczy wszystkich przedsi ę biorców, a nie tylko tych, których dotyczy ł wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Przy czym, jak podniós ł S ą d, zakazane jest wykorzystywanie nie tylko klauzuli w identycznym brzmieniu, ale tak ż e klauzuli o zbli ż onej tre ś ci, która wywo ł uje takie same skutki, jak klauzula ju ż wpisana. 6 W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, ż e Uczelnia, w zakresie odp ł atnego kszta ł cenia jest przedsi ę biorc ą i ż e stosuje we wzorcach umów zawieranych ze studentami nast ę puj ą ce postanowienia: 1. „Ka ż dej ze stron przys ł uguje prawo do jej wypowiedzenia, z zachowaniem jednomiesi ę cznego terminu wypowiedzenia, ze skutkiem na koniec semestru(…)” zdanie pierwsze § 11 ust. 1 wzoru umowy nr 1 oraz zdanie pierwsze § 12 ust. 1 wzoru umowy nr 2 , 2. „Wszelkie spory wynik ł e na tle niniejszej umowy b ę d ą rozwi ą zywane przez strony na drodze polubownej. W razie niemo ż no ś ci polubownego rozwi ą zanie danego sporu, strony poddadz ą go pod rozstrzygni ę cie s ą du powszechnego w ł a ś ciwego miejscowo dla siedziby Uczelni” zapis z § 14 ust. 1 wzoru umowy nr 1, § 15 ust. 1 wzoru umowy nr 2 oraz § 8 ust. 1 wzoru umowy nr 3. Zatem, w celu udowodnienia bezprawno ś ci dzia ł a ń Uczelni nale ż y wykaza ć , ż e ww. zapisy s ą to ż same z zapisami umieszczonymi w Rejestrze postanowie ń umownych uznanych za niedozwolone. ad 1 Jak ju ż wy ż ej wskazano, umowa o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych ma charakter umowy zlecenia. Zgodnie z art. 746 § 1 k.c. daj ą cy zlecenie mo ż e je wypowiedzie ć w ka ż dym czasie, licz ą c si ę oczywi ś cie z konsekwencjami, jakie si ę z tym wi ążą . Nie mo ż na te ż – zgodnie z § 3 tego przepisu – zrzec si ę z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z wa ż nych powodów. Wypowiedzenie umowy wi ąż e si ę z okre ś lonymi skutkami, które s ą zró ż nicowane w zale ż no ś ci od tego, kto wypowiada umow ę . Je ż eli uczyni ł to daj ą cy zlecenie, to powinien przyjmuj ą cemu zlecenie: zwróci ć uzasadnione wydatki, a przy odp ł atnym zleceniu ui ś ci ć ponadto odpowiedni ą cz ęść umówionego wynagrodzenia oraz je ż eli wypowiedzenie nast ą pi ł o bez wa ż nego powodu, powinien naprawi ć tak ż e ewentualn ą szkod ę . Je ż eli umow ę zlecenia wypowiedzia ł przyjmuj ą cy je, to powinien rozliczy ć si ę z otrzymanych zaliczek, a je ż eli to uczyni ł bez wa ż nego powodu – jest tak ż e odpowiedzialny za ewentualn ą szkod ę powsta łą z tego tytu ł u. Jak wynika z powy ż szego, nie mo ż na ogranicza ć - stronom umowy zlecenia - prawa do wypowiedzenia jej w ka ż dym czasie, co ma miejsce w rozpatrywanym przypadku. Kwestionowane postanowienie prawo wypowiedzenia umowy, jednak wy łą cznie ze skutkiem na koniec semestru. W efekcie student do ko ń ca semestru, w którym zosta ł a wypowiedziana umowa, zwi ą zany jest jej postanowieniami, co oznacza m.in. uiszczanie wszelkich ś wiadcze ń z niej wynikaj ą cych, czyli przede wszystkim czesnego. Nale ż y zwróci ć uwag ę , i ż skutek wypowiedzenia umowy na koniec semestru jest równie ż przewidziany dla Uczelni. A jak wskazuj ą dalsze zapisy umowne, Uczelnia mo ż e wypowiedzie ć umow ę w przypadku: uprawomocnienia si ę decyzji o skre ś leniu studenta z listy studentów. Zatem i w tym przypadku student obowi ą zany jest uiszcza ć czesne do ko ń ca semestru, w którym nast ą pi ł o wypowiedzenie. Jak uzna ł S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w uzasadnieniu wyroku z dnia 28.09.2005 r. (sygn. akt XVII AmC 18/05), zapis taki „narusza dobre obyczaje, jak rzetelno ść i uczciwo ść kupieck ą i ra żą co narusza interesy konsumenta/studenta, który jest zmuszony do poniesienia dodatkowych kosztów w postaci naliczenia czesnego za semestr nauki, z której nie korzysta, w sytuacji, gdy z wa ż nych powodów wypowiedzia ł umow ę ” . 7 Prezes UOKiK uzna ł zatem, ż e zdanie pierwsze § 11 ust. 1 wzoru umowy nr 1 oraz zdanie pierwsze § 12 ust. 1 wzoru umowy nr 2 wzorca umowy jest zbie ż ny w swej tre ś ci i skutkach z nast ę puj ą cym zapisem umieszczonym ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 20.06.2006 r. pod nr 759: „Student ma prawo do rozwi ą zania umowy z ko ń cem danego semestru, tj. z dniem 28 lutego w semestrze zimowym i z dniem 30 wrze ś nia w semestrze letnim(…)” ; Powy ż ej wskazana klauzula równie ż ogranicza uprawnienie studenta do rozwi ą zania umowy, w tym przypadku do ś ci ś le okre ś lonych dwóch terminów (na koniec semestru zimowego i letniego), a tym samym pozbawia go wypowiedzenia umowy w ka ż dym czasie. Zbie ż no ść obu postanowie ń , tj. wpisanego do Rejestru i stosowanego przez Uczelni ę , jest wi ę c oczywista. Uczelnia, stosuj ą c przedmiotowy zapis z § 11 ust. 1 wzoru umowy nr 1 oraz zdanie pierwsze § 12 ust. 1 wzoru umowy nr 2 , dopu ś ci ł a si ę tym samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23 a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. ad 2 Zgodnie z Kodeksem post ę powania cywilnego mówi ą c o w ł a ś ciwo ś ci miejscowej s ą dów mo ż na wyró ż ni ć w ł a ś ciwo ść : ogóln ą , przemienn ą i wy łą czn ą . Podstawowa zasada – dotycz ą ca w ł a ś ciwo ś ci ogólnej – wyra ż ona zosta ł a w art. 27 § 1 k.p.c. Zgodnie z tym przepisem powództwo wytacza si ę przed s ą d pierwszej instancji, w którego okr ę gu pozwany ma miejsce zamieszkania. Przepisy dotycz ą ce w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przewiduj ą mo ż liwo ść wytoczenia powództwa o ustalenie istnienia umowy, jej wykonanie, rozwi ą zanie lub uniewa ż nienie, jak te ż odszkodowanie z powodu niewykonania lub nienale ż ytego wykonania umowy, przed s ą d miejsca jej wykonania. W razie w ą tpliwo ś ci, miejsce to powinno by ć stwierdzone dokumentem. Przepisy te (art. 31 i nast ę pne k.p.c.) umo ż liwiaj ą powodowi dokonanie wyboru pomi ę dzy s ą dem w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, a innym s ą dem oznaczonym w tych przepisach. Nie jest zatem dopuszczalne narzucenie w ł a ś ciwo ś ci przemiennej przez jedn ą ze stron stosunku prawnego, a jedynie nast ę pczy jej wybór w chwili powstania roszczenia wynikaj ą cego z umowy. Artyku ł 46 k.p.c. przewiduje mo ż liwo ść zawarcia tzw. umowy prorogacyjnej. Zgodnie z jego tre ś ci ą , strony mog ą umówi ć si ę na pi ś mie o poddanie s ą dowi pierwszej instancji, który wed ł ug ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy, sporu ju ż wynik ł ego lub sporów mog ą cych wynikn ąć w przysz ł o ś ci z oznaczonego stosunku prawnego. S ą d ten, je ż eli strony nie postanowi ł y inaczej, b ę dzie wówczas wy łą cznie w ł a ś ciwy. W ś wietle przytoczonego przepisu mo ż liwe jest odej ś cie od generalnego modelu w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, jednak tylko wtedy, gdy jest to przedmiotem indywidualnego uzgodnienia umownego. Skuteczno ść takiej umowy zale ż y zatem od zgodnego wyra ż enia woli stron, poprzez zawarcie stosownej umowy prorogacyjnej, okre ś lonej w art. 46 k.p.c. Wzorzec umowny stosowany przez Uczelni ę ju ż z samej istoty wzorca umownego nie mo ż e by ć poczytywany za uzgodniony indywidualnie w my ś l art. 46 k.p.c. Zawiera on bowiem zbiór gotowych i opracowanych przez Uczelni ę postanowie ń , na których brzmienie student nie ma wp ł ywu. Powy ż sze wskazuje zatem, ż e w rozpatrywanym przypadku, w sytuacji konieczno ś ci rozwi ą zywania sporu na drodze s ą dowej w gr ę wchodz ą tylko dwie w ł a ś ciwo ś ci, tj. ogólna i przemienna. 8 Wed ł ug w ł a ś ciwo ś ci ogólnej, w przypadku, gdy powodem jest student, to powództwo powinno zosta ć wniesione do s ą du w ł a ś ciwego dla siedziby szko ł y wy ż szej (art. 30 k.p.c.). W przypadku, gdy powodem jest szko ł a wy ż sza, to s ą dem w ł a ś ciwym jest s ą d, w którego okr ę gu student ma miejsce zamieszkania (art. 27 § 1 k.p.c.). W przypadku w ł a ś ciwo ś ci przemiennej dotycz ą cej roszcze ń wynikaj ą cych z zawartej umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d miejsca wykonania tej umowy – czyli zazwyczaj s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby szko ł y wy ż szej (art. 34 k.p.c.). Jak wynika z powy ż szego, nie w ka ż dym przypadku s ą dem w ł a ś ciwym b ę dzie s ą d w ł a ś ciwy dla siedziby Uczelni. Wskaza ć równie ż nale ż y, i ż zapis taki stanowi niedozwolone postanowienie umowne. Zgodnie z art. 385 1 pkt 23 Kodeksu cywilnego, niedozwolonym postanowieniem umownym jest w szczególno ś ci to, które wy łą cza jurysdykcj ę s ą dów polskich lub poddaje spraw ę pod rozstrzygni ę cie s ą du polubownego polskiego lub zagranicznego albo innego organu, a tak ż e narzuca rozpoznanie sprawy przez s ą d, który wedle ustawy nie jest miejscowo w ł a ś ciwy. Prezes UOKiK uzna ł zatem, i ż zapis z § 8 ust. 2 wzorca umowy narzucaj ą cy rozpoznanie sporów wynik ł ych z zawartej umowy w s ą dzie w ł a ś ciwym dla Uczelni, jest zbie ż ny z nast ę puj ą cymi zapisami umieszczonymi ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 6.01.2005 r. pod nr 210: „Spory mog ą ce wynikn ąć z realizacji niniejszej umowy rozstrzygane b ę d ą przez s ą d w ł a ś ciwy miejscowo dla siedziby Po ś rednika” ; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 5.05.2005 r. pod nr 388: „Za s ą d w ł a ś ciwy do rozpoznania spraw spornych strony uznaj ą S ą d miejscowo w ł a ś ciwym dla Impuls School”. - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 11.07.2005 r. pod. nr 493: „Spory mog ą ce wynikn ąć w zwi ą zku z wykonaniem umowy Strony poddaj ą rozstrzygni ę ciu s ą du powszechnego w ł a ś ciwego dla siedziby pozwanego” ; Powy ż ej wskazane klauzule dotycz ą narzucania w ł a ś ciwo ś ci miejscowej s ą du w przypadku powstania sporu z umowy. Zatem Uczelnia, stosuj ą c przedmiotowy zapis z § 8 ust. 2 wzorca umowy, dopu ś ci ł a si ę tym samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23 a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przes ł anka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje poj ę cia zbiorowego interesu konsumentów, stwierdzaj ą c jedynie w art. 23a ust. 1 zd. 2, ż e nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. W ś wietle art. 1 ust. 1 ustawy – powo ł anego na wst ę pie uzasadnienia prawnego niniejszej decyzji - nale ż y przyj ąć , ż e ze zbiorowymi interesami konsumentów mamy do czynienia wówczas, gdy dzia ł ania przedsi ę biorcy s ą powszechne i mog ą dotkn ąć ka ż dego potencjalnego konsumenta b ę d ą cego kontrahentem przedsi ę biorcy. W orzecznictwie S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów utrwali ł si ę pogl ą d, i ż naruszenie interesu publicznoprawnego ma miejsce wówczas, gdy skutkami dzia ł a ń sprzecznych z przepisami prawa antymonopolowego dotkni ę ty jest szerszy kr ą g uczestników rynku, wzgl ę dnie, gdy dzia ł ania te wywo ł uj ą na rynku inne niekorzystne 9 zjawiska (wyrok SA z 24.01.1991 r., XV Amr 8/90; 4.07.2001 r. XVII Ama 108/00; 23.20.2002 r. XVII Ama 133/2001). Stanowisko to potwierdzone zosta ł o równie ż w orzecznictwie S ą du Najwy ż szego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 wrze ś nia 2003 r. (sygn. akt: I CKN 504/01) stwierdzi ł , i ż : „nie jest zasadne uznawanie, ż e post ę powanie z tytu ł u naruszenia ustawy antymonopolowej mo ż na wszczyna ć tylko wtedy, gdy zagro ż one s ą interesy wielu odbiorców, a nie jest to mo ż liwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pe ł ni tak ż e funkcj ę prewencyjn ą , s ł u ż y bowiem ochronie tak ż e nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów” . Stosowane przez Uczelni ę wzorce umowy wykorzystywane s ą przy zawieraniu umów ze studentami. Stron ą takiej umowy s ą zarówno wszyscy aktualni studenci Uczelni, jak i wszyscy przyszli (potencjalni). Zatem kr ą g adresatów takiego wzorca nie jest z góry okre ś lony. Bior ą c pod uwag ę , ż e student podejmuj ą cy odp ł atn ą nauk ę na Uczelni nie ma wp ł ywu na zapisy zawieranej z nim umowy, gdy ż nie jest ona z nim indywidualnie negocjowana, nale ż y uzna ć , ż e wszelkie zawarte w niej bezprawne zapisy, godz ą w jego interes. Wobec powy ż szego nale ż y stwierdzi ć , ż e obie przes ł anki zasta ł y spe ł nione, co oznacza, i ż Uczelnia dopu ś ci ł a si ę stosowania praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów. W przedmiotowej sprawie Uczelnia uwzgl ę dni ł a stanowisko Prezesa UOKiK i podj ęł a dzia ł ania zmierzaj ą ce do wycofania kwestionowanych postanowie ń oraz do eliminacji ewentualnych skutków ich obowi ą zywania – poprzez wprowadzenie w ż ycie od dnia 26 lutego 2007 r. Zarz ą dzenia Rektora Uczelni z dnia 23 lutego 2007 r. Na mocy tego Zarz ą dzenia Uczelnia zmieni ł a - ze stosowanych dotychczas wzorców umów – klauzul ę ograniczaj ą c ą studentom prawo do wypowiedzenia umowy oraz usun ęł a niedozwolone postanowienie o w ł a ś ciwo ś ci umownej s ą du. Podkre ś lenia wymaga, i ż od momentu uznania stanowiska Prezesa UOKiK Uczelnia, w toku niniejszego post ę powania, uruchomi ł a szybk ą – i co istotne - skuteczn ą procedur ę informacyjn ą i aneksowania umów, w wyniku której do dnia 4 czerwca b.r. zawartych zosta ł o 99% aneksów. Powy ż sze Uczelnia udokumentowa ł a kopiami podpisanych aneksów oraz fotografiami stosownych komunikatów z tablic og ł osze ń oraz strony internetowej Uczelni, a tak ż e informacjami przekazanych imiennie do wszystkich studentów w ramach sieci intranetowej. Powy ż sze wskazuje, i ż Uczelnia – w celu zmiany zawartych umów w zakresie kwestionowanym przez Prezesa UOKiK - wykorzysta ł a wszystkie dost ę pne ś rodki i podj ęł a wszelkie mo ż liwe dzia ł ania. Natomiast podpisanie pozosta ł ych 19 aneksów (1%) zale ż y ju ż wy łą cznie od samych zainteresowanych. Uwzgl ę dniaj ą c powy ż sze, nale ż y uzna ć , i ż w dniu zako ń czenia procedury informacyjnej i aneksowania umów oraz zawiadomienia o tym fakcie Prezesa UOKiK tj. w dniu 4 czerwca 2007 r. – Uczelnia zaniecha ł a stosowania zarzucanej jej praktyki. Zgodnie z art. 23e ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (…) Prezes Urz ę du nie wydaje decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuj ą cej jej zaniechanie, je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł stosowania praktyki, o której mowa w art. 23a. W tym przypadku Prezes Urz ę du wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania. Maj ą c powy ż sze na uwadze, orzeczono jak w sentencji. 10 Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie (...) w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje stronie odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury UOKiK w Krakowie - 31 – 011 Kraków, Pl. Szczepa ń ski 5. Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Leszek Piekarz Zast ę pca Dyrektora Delegatury UOKiK w Krakowie Otrzymuje: 1. Wy ż sza Szko ł a Zarz ą dzania i Bankowo ś ci ul. Armii Krajowej 4 30-150 Kraków 2. RKR a/a.