RKR-31/2007

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA UOKIK W KRAKOWIE 31-011 Kraków, Pl. Szczepa ń ski 5, Tel/fax (012) 421-75-79, 421-74-98, E-mail: krakow@uokik.gov.pl RKR-61-24/07/DN-4/07 Kraków, dn. 11 kwietnia 2007 r. DECYZJA Nr RKR - 31/2007 Stosownie do art. 28 ust. 6 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. Nr 244, poz. 2080 ze zm.) i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002 r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172 ze zm.) , po przeprowadzeniu - z urz ę du - post ę powania w sprawie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów - w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – I. na podstawie art. 23c ust. 1 w zwi ą zku z art. 23a ust. 1 i 2 ww. ustawy uznaje si ę za naruszaj ą ce zbiorowe interesy konsumentów praktyki stosowane przez Wy ż sz ą Szko łę Handlow ą w Krakowie, polegaj ą ce na stosowaniu we wzorcu umowy o nauk ę postanowie ń w brzmieniu: 1. „Ze wzgl ę du na sposób organizacji procesu dydaktycznego wypowiedzenie umowy obie strony mog ą dokona ć ze skutkiem na koniec semestru (…)”, które jest zbie ż ne z postanowieniem umownym wpisanym na podstawie art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone; 2. „Student wyra ż a zgod ę na wykorzystanie danych osobowych – przetwarzanie danych osobowych w taki sposób, jaki jest konieczny do realizacji przedmiotu niniejszej umowy wg standardów (procedur) stosowanych przez Szko łę , w tym informacyjnych do kszta ł towania wizerunku Szko ł y jako instytucji funkcjonuj ą cej na forum publicznym. (…), które jest sprzeczne z art. 24 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm.) , i nakazuje zaniechanie ich stosowania; II. na podstawie art. 23e ust. 1 i 2 w zwi ą zku z art. 23a ust. 1 i 2 ww. ustawy uznaje si ę za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów praktyk ę stosowan ą przez Wy ż sz ą Szko łę Handlow ą w Krakowie, polegaj ą c ą na stosowaniu w Rozporz ą dzeniu Rady Za ł o ż ycielskiej Nr RRZ/1/09/01/2006, którego zapisy maj ą zastosowanie we wzorcu umowy o nauk ę na podstawie §3 tego wzorca umowy - postanowienia w brzmieniu: „Czesne za ka ż dy podj ę ty semestr studiów jest bezzwrotne. W realizacji ratalnej odp ł atno ś ci czesnego student jest zobowi ą zany do wp ł acenia brakuj ą cych rat, które pozosta ł y do zako ń czenia semestru w przypadku przerwania studiów lub innych przypadków losowych uniemo ż liwiaj ą cych kontynuowanie studiów”, które jest zbie ż ne z postanowieniem umownym wpisanym na podstawie art. 479 45 Kodeksu post ę powania cywilnego do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone i jednocze ś nie stwierdza si ę zaniechanie jej stosowania z dniem 26 lutego 2007 r. 2 Uzasadnienie W dniu 3 listopada 2006 r. Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatura Urz ę du w Krakowie (dalej „Prezes UOKiK”) wszcz ął post ę powanie wyja ś niaj ą ce maj ą ce na celu ustalenie, czy zapisy zawarte we wzorach umów zawieranych ze studentami na podstawie art. 160 ust. 3 ustawy z dnia z 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wy ż szym (Dz.U. z 2005 r. nr 164, poz. 1365 ze zm.) i w regulaminach studiów, stosowanych przez Wy ż sz ą Szko łę Handlow ą w Krakowie (dalej te ż „Uczelnia”), nie stanowi ą niedozwolonych postanowie ń umownych okre ś lonych przepisami Kodeksu cywilnego oraz czy nie stanowi ą naruszenia uzasadniaj ą cego wszcz ę cie post ę powania w sprawie zakazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. W toku post ę powania wyja ś niaj ą cego Uczelnia przed ł o ż y ł a: - Regulamin studiów, - wzór umowy o nauk ę , - Rozporz ą dzenie Rady Za ł o ż ycielskiej Nr: RRZ/1/09/01/2006 dotycz ą ce odp ł atno ś ci za studia na podstawie § 29 Regulaminu studiów obowi ą zuj ą cego w Wy ż szej Szkole Handlowej w Krakowie (zwane dalej „Rozporz ą dzeniem nr 1”), - Rozporz ą dzenie Rady Za ł o ż ycielskiej Nr: RRZ/2/09/01/2006 dotycz ą ce odp ł atno ś ci za studia w Wy ż szej Szkole Handlowej w Krakowie w roku akademickim 2006/2007 (rozpoczynaj ą cym si ę w dniu 1 X 2006 roku) oraz 2007/2008 (rozpoczynaj ą cym si ę w drugiej po ł owie lutego 2007 roku). Przeprowadzona analiza przed ł o ż onych dokumentów wykaza ł a, ż e wzorzec umowy oraz Rozporz ą dzenie nr 1 mog ą zawiera ć postanowienia, które zosta ł y wpisane do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. Ponadto, w ocenie Prezesa UOKiK, jeden z zapisów umowy o nauk ę mo ż e by ć sprzeczny z art. 385 3 pkt 5 k.c. oraz art. 24 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm.). I tak, Prezes UOKiK uzna ł , i ż ” 1. zapis § 5 ust.2 wzorca umowy o nauk ę : „Ze wzgl ę du na sposób organizacji procesu dydaktycznego wypowiedzenie umowy obie strony mog ą dokona ć ze skutkiem na koniec semestru (…)” jest zbli ż ony tre ś ci ą do - wpisanej do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, w dniu 20 czerwca 2006 r. pod nr 759 - klauzuli w brzmieniu: „Student ma prawo do rozwi ą zania umowy z ko ń cem danego semestru tj. z dniem 28 lutego w semestrze zimowym i z dniem 30 wrze ś nia w semestrze letnim (…)”, 2. zapis pkt 10 Rozporz ą dzenia nr 1, w brzmieniu: „Czesne za ka ż dy podj ę ty semestr studiów jest bezzwrotne. W realizacji ratalnej odp ł atno ś ci czesnego student jest zobowi ą zany do wp ł acenia brakuj ą cych rat, które pozosta ł y do zako ń czenia semestru w przypadku przerwania studiów lub innych przypadków losowych uniemo ż liwiaj ą cych kontynuowanie studiów”, jest zbli ż ony tre ś ci ą do - wpisanej do Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone w dniu 25 sierpnia 2006 r. pod nr 835 - klauzuli w brzmieniu: „W przypadku przerwania studiów w trakcie semestru, student zobowi ą zany jest do zap ł acenia czesnego za ca ł y semestr, a czesne zap ł acone nie podlega zwrotowi”, 3 3. zapis z § 6 ust.2 zdanie pierwsze wzorca umowy, w brzmieniu: „Student wyra ż a zgod ę na wykorzystanie danych osobowych – przetwarzanie danych osobowych w taki sposób, jaki jest konieczny do realizacji przedmiotu niniejszej umowy wg standardów (procedur) stosowanych przez Szko łę , w tym informacyjnych do kszta ł towania wizerunku Szko ł y jako instytucji funkcjonuj ą cej na forum publicznym. (…)” - jest sprzeczny z art. 385 3 pkt 5 k.c. Uwzgl ę dniaj ą c powy ż sze, w dniu 12 lutego 2007 r., postanowieniem Nr RKR- 129/2007, zosta ł o wszcz ę te post ę powanie w sprawie stosowania przez Wy ż sz ą Szko łę Handlow ą w Krakowie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na stosowaniu we wzorcu umowy oraz w Rozporz ą dzeniu Rady Za ł o ż ycielskiej Nr RRZ/1/09/01/2006 cytowanych wy ż ej postanowie ń W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania – pismem z dnia 27 lutego 2007 r. - Uczelnia uzna ł a stanowisko Prezesa UOKiK i poinformowa ł a, i ż dokona ł a zmian kwestionowanych postanowie ń . Jednocze ś nie, Uczelnia przed ł o ż y ł a dokumenty w postaci: - wzorca umowy o nauk ę , uwzgl ę dniaj ą cego naniesione poprawki - Rozporz ą dzenia Rady Za ł o ż ycielskiej Nr RRZ/1/26/02/2007 dotycz ą cego odp ł atno ś ci za studia w Wy ż szej Szkole Handlowej w Krakowie, - Rozporz ą dzenia Rady Za ł o ż ycielskiej Nr RRZ/2/26/02/2007 dotycz ą cego odp ł atno ś ci za studia w Wy ż szej Szkole Handlowej w Krakowie, w roku akademickim 2007/2008 (rozpoczynaj ą cym si ę w dniu 1X 2007 roku) oraz 2008/2009 (rozpoczynaj ą cym si ę w drugiej po ł owie lutego 2008 r.). Zmiany dokonane przez Uczelni ę polegaj ą na: 1. usuni ę ciu zapisu § 5 ust. 1 oraz kwestionowanego fragmentu § 5 ust. 2 wzorca umowy i zast ą pieniu ich nowym w brzmieniu: „ Umowa zostaje zawarta na czas nieokre ś lony z mo ż liwo ś ci ą wypowiedzenia w formie pisemnej przez obie strony w ka ż dym czasie z zachowaniem 30 dniowego okresu wypowiedzenia” (§ 5 ust. 1 nowego wzoru umowy); 2. zast ą pieniu zdania pierwszego dotychczasowego zapisu z § 6 ust. 2 wzorca umowy tekstem: „ Student wyra ż a zgod ę na wykorzystanie danych osobowych – przetwarzanie danych osobowych w taki sposób, jaki jest to konieczne do realizacji przedmiotu niniejszej umowy”; 3. wydaniu – w dniu 26 lutego 2007 r. - Rozporz ą dzenia Rady Za ł o ż ycielskiej Nr RPZ/1/26/02/2007, zgodnie z którym dotychczasowy zapis o niezwracaniu czesnego za ka ż dy podj ę ty semestr zasta ł zast ą piony nowym, o nast ę puj ą cej tre ś ci: „ Czesne do dnia rozwi ą zania umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych jest bezzwrotne. W realizacji ratalnej odp ł atno ś ci czesnego student jest zobowi ą zany do wp ł acenia brakuj ą cych rat, które pozosta ł y do rozwi ą zania umowy o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych” (pkt 10 Rozporz ą dzenia Nr RRZ/1/26/02/2007). Prezes UOKiK ustali ł , co nast ę puje: Wy ż sza Szko ł a Handlowa w Krakowie jest uczelni ą niepubliczn ą , wpisan ą do Rejestru uczelni niepublicznych i zwi ą zku uczelni niepublicznych, prowadzonego przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wy ż szego pod nr 40. Jednym z podstawowych zada ń uczelni 4 jest kszta ł cenie studentów w celu ich przygotowania do pracy zawodowej. Kszta ł cenie odbywa si ę odp ł atnie w formie studiów stacjonarnych i niestacjonarnych. Zgodnie z art. 160 ust. 1 ustawy Prawo o szkolnictwie wy ż szym, organizacje i tok studiów oraz zwi ą zane z nimi prawa i obowi ą zki studenta okre ś la regulamin studiów. Natomiast, zgodnie z ust. 3 tego przepisu, warunki odp ł atno ś ci za studia okre ś la umowa zawarta mi ę dzy uczelni ą a studentem w formie pisemnej. Stosowany przez Uczelni ę wzór umowy o nauk ę jest wzorcem umownym w rozumieniu art. 384 k.c., którego postanowienia s ą bezpo ś rednio stosowane w umowach, jakie Uczelnia zawiera ze studentami. W przedmiotowej sprawie wzorcem umownym jest równie ż Rozporz ą dzenie rady Za ł o ż ycielskie Uczelni, które reguluje zasady odp ł atno ś ci za nauk ę , i którego zapisy maj ą zastosowanie w ww. wzorcu umowy na podstawie §3 tego wzorca. Odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych ma charakter umowy, do której stosuje si ę odpowiednio przepisy o umowie zlecenia, zgodnie z art. 750 k.c. Umowa ta jest umow ą wzajemn ą , w której ś wiadczeniem g ł ównym s ą us ł ugi edukacyjne, za które konsument uiszcza op ł aty. Wyst ę puj ą w niej zatem dwie strony: Uczelnia i student. Studenci, z którymi Uczelnia zawiera umowy o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, s ą konsumentami w rozumieniu art. 22 1 Kodeksu cywilnego, tj. osobami fizycznymi dokonuj ą cymi czynno ś ci prawnej niezwi ą zanej bezpo ś rednio z ich dzia ł alno ś ci ą zawodow ą lub gospodarcz ą . Natomiast Uczelnia jest traktowana jako przedsi ę biorca, tj. podmiot ś wiadcz ą cy odp ł atnie us ł ugi edukacyjne, którego dzia ł alno ść ma charakter gospodarczy. Stanowisko to potwierdza równie ż orzecznictwo S ą du Najwy ż szego (wyrok SN z 7.04.2004 r. sygn. akt III SK 22/2004) oraz orzecznictwo S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (wyrok z 28.09.2005 r. sygn. akt XVII AmC 18/05; wyrok z 12.12.2005 r. sygn. akt XVII Amc 80/2004). W ś wietle art. 385 1 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nie uzgodnione indywidualnie nie wi ążą go, je ż eli kszta ł tuj ą jego prawa i obowi ą zki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, ra żą co naruszaj ą c jego interesy (s ą to tzw. niedozwolone postanowienia umowne). Jak stanowi § 3 tego przepisu, nie uzgodnione indywidualnie s ą te postanowienia umowy, na których tre ść konsument nie mia ł rzeczywistego wp ł ywu; w szczególno ś ci odnosi si ę to do postanowie ń umowy przyj ę tych ze wzorca umowy zaproponowanego konsumentowi przez kontrahenta. Maj ą c powy ż sze na uwadze, Prezes UOKiK zwa ż y ł , co nast ę puje: Tre ść art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (t.j. Dz. U. z 2005 r. nr 244, poz. 2080 ze zm.) – zwanej dalej „ustaw ą o ochronie konkurencji i konsumentów” – wskazuje, ż e jej przepisy maj ą zastosowanie wy łą cznie do ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów, podejmowanej w interesie publicznym. Zatem warunkiem koniecznym do uruchomienia instrumentów okre ś lonych w tej ustawie jest zaistnienie takiego stanu faktycznego, w którym dzia ł ania przedsi ę biorców naruszaj ą jej przepisy i jednocze ś nie stanowi ą zagro ż enie dla interesu publicznego b ą d ź te ż naruszaj ą ten interes. Niniejsze post ę powanie dotyczy stosowanych przez Uczelni ę wzorców umów. Wzorce te maj ą zastosowanie przy zawieraniu – wymaganych prawem – umów ze studentami. Dotycz ą one zatem obecnych i wszystkich potencjalnych studentów Szko ł y, co oznacza, ż e mog ą mie ć zastosowanie do nieokre ś lonego z góry kr ę gu adresatów. Zatem niniejsze post ę powanie prowadzone by ł o w interesie publicznym. 5 Art. 23a ust. 1 zd. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów stanowi, ż e przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. Zgodnie z ust. 2 tego przepisu, za praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci stosowanie postanowie ń wzorców umów, które zosta ł y wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umownych uznanych za niedozwolone, o których mowa w art. 479 45 k.p.c., naruszenie obowi ą zku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji, nieuczciw ą lub wprowadzaj ą c ą w b łą d reklam ę i inne czyny nieuczciwej konkurencji godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Art. 23a ust. 2 precyzuje zatem klauzul ę generaln ą zawart ą w ust. 1, poprzez egzemplifikacj ę najcz ęś ciej wyst ę puj ą cych form zjawiskowych praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Jednak, w jednym przypadku, przepis z ust. 2 wprost uznaje za jedn ą z praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów stosowanie postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone. Aby by ł o mo ż liwe stwierdzenie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, niezb ę dne jest łą czne spe ł nienie dwóch przes ł anek, tj.: - dzia ł ania przedsi ę biorcy musz ą nosi ć znamiona bezprawno ś ci, - dzia ł ania te musz ą narusza ć zbiorowe interesy konsumentów. Przes ł anka bezprawno ś ci Poj ę cie bezprawno ś ci nie jest poj ę ciem prawnie zdefiniowanym. Nale ż y zatem przyj ąć , zgodnie z jego literalnym brzmieniem, ż e „dzia ł anie bezprawne” to zachowanie sprzeczne z nakazem lub zakazem zawartym w ustawie, rozporz ą dzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umow ą mi ę dzynarodow ą maj ą c ą bezpo ś rednie zastosowanie w stosunkach wewn ę trznych oraz z zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego. Bezprawno ść jest czynnikiem o charakterze obiektywnym, tj. niezale ż nym od wyst ą pienia szkody czy te ż zamiaru po stronie przedsi ę biorcy dopuszczaj ą cego si ę dzia ł a ń bezprawnych. Zakwestionowanym dzia ł aniem Uczelni w niniejszej sprawie jest pos ł ugiwanie si ę w stosunku do konsumentów – studentów zapisami we wzorcu umowy, których tre ść jest to ż sama z tre ś ci ą postanowie ń uznanych przez S ą d Okr ę gowy w Warszawie – S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone i które zosta ł y wpisane do Rejestru niedozwolonych klauzul umownych. Zgodnie z art. 479 42 k.p.c. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w razie uwzgl ę dnienia powództwa o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolone w sentencji wyroku przytacza tre ść postanowie ń wzorca uznanych za niedozwolone i zakazuje ich stosowania. Z brzmienia art.479 43 k.p.c. wynika równie ż , ż e wyrok prawomocny ma skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanego za niedozwolone postanowienia wzorca umowy do rejestru, o którym mowa w art.479 45 §2 k.p.c. Kwestia rozszerzonej prawomocno ś ci wyroku SOKiK na podstawie którego dokonany jest wpis postanowienia do rejestru, o którym mowa w art.479 45 k.p.c. zosta ł a rozstrzygni ę ta w uchwale S ą du Najwy ż szego z dnia 13 lipca 2006r. w sprawie o sygn. akt. III SZP 3/06. W uzasadnieniu tego wyroku wskazano, ż e orzeczenie s ą du w danej sprawie ma skutek równie ż wobec osób trzecich, tj. zakaz stosowania klauzuli wpisanej do Rejestru dotyczy wszystkich przedsi ę biorców, a nie tylko tych, których dotyczy ł wyrok S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów. Przy czym, jak podniós ł S ą d, zakazane jest 6 wykorzystywanie nie tylko klauzuli w identycznym brzmieniu, ale tak ż e klauzuli o zbli ż onej tre ś ci, która wywo ł uje takie same skutki, jak klauzula ju ż wpisana. W przedmiotowej sprawie bezspornym jest, ż e Uczelnia, w zakresie odp ł atnego kszta ł cenia w formie studiów niestacjonarnych, jest przedsi ę biorc ą i ż e stosuje we wzorcu umowy zawieranej ze studentami oraz w Rozporz ą dzeniu Rady Za ł o ż ycielskiej reguluj ą cym zasady odp ł atno ś ci za studia nast ę puj ą ce postanowienia: 1. Ze wzgl ę du na sposób organizacji procesu dydaktycznego wypowiedzenie umowy obie strony mog ą dokona ć ze skutkiem na koniec semestru (…)”, 2. „Student wyra ż a zgod ę na wykorzystanie danych osobowych – przetwarzanie danych osobowych w taki sposób, jaki jest konieczny do realizacji przedmiotu niniejszej umowy wg standardów (procedur) stosowanych przez Szko łę , w tym informacyjnych do kszta ł towania wizerunku Szko ł y jako instytucji funkcjonuj ą cej na forum publicznym. (…) 3. „Czesne za ka ż dy podj ę ty semestr studiów jest bezzwrotne. W realizacji ratalnej odp ł atno ś ci czesnego student jest zobowi ą zany do wp ł acenia brakuj ą cych rat, które pozosta ł y do zako ń czenia semestru w przypadku przerwania studiów lub innych przypadków losowych uniemo ż liwiaj ą cych kontynuowanie studiów” Zatem, w celu udowodnienia bezprawno ś ci dzia ł a ń Uczelni nale ż y wykaza ć , ż e ww. zapisy z pkt 1 i 3 s ą to ż same z zapisami umieszczonymi w Rejestrze postanowie ń umownych uznanych za niedozwolone, natomiast zapis cytowany wy ż ej w pkt 2 jest sprzeczny z art. 24 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (t.j. Dz.U. z 2002 r. Nr 101, poz. 926 ze zm.) . ad 1 Jak ju ż wy ż ej wskazano, umowa o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych ma charakter umowy zlecenia. Zgodnie z art. 746 § 1 k.c. daj ą cy zlecenie mo ż e je wypowiedzie ć w ka ż dym czasie, licz ą c si ę oczywi ś cie z konsekwencjami, jakie si ę z tym wi ążą . Nie mo ż na te ż – zgodnie z § 3 tego przepisu – zrzec si ę z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z wa ż nych powodów. Wypowiedzenie umowy wi ąż e si ę z okre ś lonymi skutkami, które s ą zró ż nicowane w zale ż no ś ci od tego, kto wypowiada umow ę . Je ż eli uczyni ł to daj ą cy zlecenie, to powinien przyjmuj ą cemu zlecenie: zwróci ć uzasadnione wydatki, a przy odp ł atnym zleceniu ui ś ci ć ponadto odpowiedni ą cz ęść umówionego wynagrodzenia oraz je ż eli wypowiedzenie nast ą pi ł o bez wa ż nego powodu, powinien naprawi ć tak ż e ewentualn ą szkod ę . Je ż eli umow ę zlecenia wypowiedzia ł przyjmuj ą cy je, to powinien rozliczy ć si ę z otrzymanych zaliczek, a je ż eli to uczyni ł bez wa ż nego powodu – jest tak ż e odpowiedzialny za ewentualn ą szkod ę powsta łą z tego tytu ł u. Jak wynika z powy ż szego, nie mo ż na ogranicza ć - stronom umowy zlecenia - prawa do wypowiedzenia jej w ka ż dym czasie, co ma miejsce w rozpatrywanym przypadku. Postanowienie z § 8 ust. 1 wzorca umowy przewiduje prawo wypowiedzenia umowy, jednak wy łą cznie ze skutkiem na koniec semestru. W efekcie student do ko ń ca semestru, w którym zosta ł a wypowiedziana umowa, zwi ą zany jest jej postanowieniami, co oznacza m.in. uiszczanie wszelkich ś wiadcze ń z niej wynikaj ą cych, czyli przede wszystkim czesnego. Nale ż y zwróci ć uwag ę , i ż skutek wypowiedzenia umowy na koniec semestru jest równie ż przewidziany dla Uczelni. Ponadto, jak wskazuje dalsza tre ść § 5 ust. 3, Uczelnia mo ż e wypowiedzie ć umow ę w ka ż dym czasie i bez okresu wypowiedzenia w przypadku: zalegania z p ł atno ś ciami wobec Uczelni, dzia ł ania na szkod ę Uczelni, 7 niezgodnego z prawem dzia ł ania studentów dzia ł ania studenta w sposób niegodny studenta uczelni wy ż szej oraz rozpocz ę cia post ę powania likwidacyjnego lub upad ł o ś ciowego wobec Uczelni. Jak uzna ł S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w uzasadnieniu wyroku z dnia 28.09.2005 r. (sygn. akt XVII AmC 18/05), zapis taki „narusza dobre obyczaje, jak rzetelno ść i uczciwo ść kupieck ą i ra żą co narusza interesy konsumenta/studenta, który jest zmuszony do poniesienia dodatkowych kosztów w postaci naliczenia czesnego za semestr nauki, z której nie korzysta, w sytuacji, gdy z wa ż nych powodów wypowiedzia ł umow ę ” . Prezes UOKiK uzna ł zatem, ż e zapis z § 5 ust. 2 wzorca umowy jest zbie ż ny w swej tre ś ci i skutkach z nast ę puj ą cym zapisem umieszczonym ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 20.06.2006 r. pod nr 759: „Student ma prawo do rozwi ą zania umowy z ko ń cem danego semestru, tj. z dniem 28 lutego w semestrze zimowym i z dniem 30 wrze ś nia w semestrze letnim(…)” ; Powy ż ej wskazana klauzula równie ż ogranicza uprawnienie studenta do rozwi ą zania umowy, w tym przypadku do ś ci ś le okre ś lonych dwóch terminów (na koniec semestru zimowego i letniego), a tym samym pozbawia go mo ż liwo ś ci wypowiedzenia umowy w ka ż dym czasie. Zbie ż no ść obu postanowie ń , tj. wpisanego do Rejestru i stosowanego przez Uczelni ę , jest wi ę c oczywista. Uczelnia, stosuj ą c przedmiotowy zapis z § 5 ust. 2 wzorca umowy, dopu ś ci ł a si ę tym samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23 a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. ad 2 Jak wy ż ej wskazano – zgodnie z art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów praktyk ą naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów jest godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. W ocenie Prezesa UOKiK pod k ą tem bezprawno ś ci nale ż a ł o oceni ć stosowanie we wzorcu umowy o nauk ę (zapis z § 6 ust.2 zdanie pierwsze), postanowienia w brzmieniu: „Student wyra ż a zgod ę na wykorzystanie danych osobowych – przetwarzanie danych osobowych w taki sposób, jaki jest konieczny do realizacji przedmiotu niniejszej umowy wg standardów (procedur) stosowanych przez Szko łę , w tym informacyjnych do kszta ł towania wizerunku Szko ł y jako instytucji funkcjonuj ą cej na forum publicznym. (…)” Postanowienie w takim kszta ł cie przyznaje Uczelni szczególne uprawnienie do przetwarzania danych osobowych swoich klientów (studentów) w celach marketingowych. W ocenie Urz ę du, nie powinno si ę zobowi ą zywa ć konsumentów do udzielania zgody na wykorzystanie ich danych osobowych w sposób, jaki ma miejsce w rozpatrywanym przypadku, tj w umowie nauk ę . Kwestionowane postanowienie nie przyznaje bowiem konsumentowi mo ż liwo ś ci wyboru, czy chce aby jego dane osobowe poddane by ł y obróbce marketingowej („… do kszta ł towania wizerunku Szko ł y jako instytucji funkcjonuj ą cej na forum publicznym…”), czy te ż sobie tego nie ż yczy - np. poprzez wprowadzenie mo ż liwo ś ci wykre ś lenia odpowiedniej cz ęś ci klauzuli. Nie mo ż na wykluczy ć , i ż Uczelnia b ę dzie mia ł a studentów, którzy nie b ę d ą mieli woli wyra ż enia zgody na wykorzystanie swoich danych osobowych w celach marketingowych, a jedynie na potrzeby realizacji zawartej ze Uczelni ą umowy. Postanowienie umowy w powy ż szym kszta ł cie, ustanawiaj ą ce w istocie przymus udzielenia zgody na dokonywanie operacji marketingowych danymi osobowymi studentów. Tymczasem, zgodnie z tre ś ci ą art. 24 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych , w przypadku 8 zbierania danych osobowych od osoby, której dotycz ą , administrator danych (Uczelnia) jest obowi ą zany poinformowa ć t ę osob ę m.in. o dobrowolno ś ci albo obowi ą zku podania danych, a je ż eli taki obowi ą zek istnieje, o jego podstawie prawnej. W rozpatrywanym przypadku, Uczelnia nie dope ł ni ł a wskazanego wy ż ej obowi ą zku. W ś wietle powy ż szego, Prezes Urz ę du uzna ł , i ż stosowanie przez Uczelni ę zapisu z § 6 ust.2 wzorca umowy o nauk ę jest sprzeczne z art. 24 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie danych osobowych. ad 3 Zapis z pkt 10 Rozporz ą dzenia nr 1 zwi ą zany jest z § 5 ust 2 wzorca umowy stanowi ą c, ż e wypowiedzenie umowy jest skuteczne wy łą cznie na koniec semestru, a Uczelnia nie zwraca op ł at wniesionych za czas studiów, do ko ń ca tego semestru. W pkt ad 1 (powy ż ej) wskazano ju ż , jakie konsekwencje przewiduje Kodeks cywilny w zwi ą zku z wypowiedzeniem umowy zlecenia. I takie te ż konsekwencje powinny mie ć tu miejsce. Autorytarne stwierdzenie, ż e Uczelnia nie zwraca studentowi op ł at za studia, pomimo wypowiedzenia umowy i faktycznego niekorzystania ze ś wiadczonych przez ni ą us ł ug, nie mie ś ci si ę zatem w dyspozycji art. 746 § 1 k.c. Skoro bowiem umowa o odp ł atne ś wiadczenie us ł ug zosta ł a wypowiedziana i student nie korzysta ju ż z tych us ł ug, odpada konieczno ść dalszego uiszczania wynagrodzenia przyjmuj ą cemu zlecenie, tj. Uczelni. Stosowane przez Uczelni ę postanowienie stanowi zatem naruszenie istoty umowy wzajemnej, w której ś wiadczenie jednej strony jest odpowiednikiem ś wiadczenia drugiej. Postanowienie takie uznane ju ż zosta ł o kilkakrotnie przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów za niedozwolone, gdy ż zgodnie z art. 385 3 pkt 13 k.c. niedozwolonym postanowieniem umownym jest postanowienie, które przewiduje utrat ę prawa żą dania zwrotu ś wiadczenia konsumenta spe ł nionego wcze ś niej ni ż ś wiadczenie kontrahenta, gdy strony wypowiadaj ą , rozwi ą zuj ą lub odst ę puj ą od umowy. Prezes UOKiK uzna ł , ż e ww. zapis jest zbie ż ny z nast ę puj ą cymi klauzulami umieszczonymi ju ż w Rejestrze postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwolone: - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 3.04.2006 r. pod nr 625: „W przypadku rezygnacji w trakcie semestru, wp ł acone w ca ł o ś ci czesne za ca ł y semestr nie podlega zwrotowi” ; - klauzula wpisana do Rejestru w dniu 25.08.2006 r. pod nr 833: „Czesne nie podlega zwrotowi, je ż eli student w trakcie semestru przerwa ł studia” . Powy ż sze postanowienia umowne wskazuj ą , ż e nie zwraca si ę op ł at uiszczonych przez studenta za ca ł y semestr, w przypadku, gdy rezygnuje on w trakcie trwania tego semestru z dalszej nauki. Zatem Uczelnia, stosuj ą c przedmiotowy zapis z pkt 10 Rozporz ą dzenia Rady Za ł o ż ycielskiej Nr RRZ/1/09/2006, dopu ś ci ł a si ę tym samym stosowania klauzuli wpisanej ju ż do Rejestru, co oznacza, i ż naruszy ł a przepis art. 23 a ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów. Przes ł anka naruszenia zbiorowych interesów konsumentów Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie definiuje poj ę cia zbiorowego interesu konsumentów, stwierdzaj ą c jedynie w art. 23a ust. 1 zd. 2, ż e nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. W ś wietle art. 1 ust. 1 ustawy – powo ł anego na wst ę pie uzasadnienia prawnego niniejszej decyzji - nale ż y przyj ąć , ż e ze zbiorowymi 9 interesami konsumentów mamy do czynienia wówczas, gdy dzia ł ania przedsi ę biorcy s ą powszechne i mog ą dotkn ąć ka ż dego potencjalnego konsumenta b ę d ą cego kontrahentem przedsi ę biorcy. W orzecznictwie S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów utrwali ł si ę pogl ą d, i ż naruszenie interesu publicznoprawnego ma miejsce wówczas, gdy skutkami dzia ł a ń sprzecznych z przepisami prawa antymonopolowego dotkni ę ty jest szerszy kr ą g uczestników rynku, wzgl ę dnie, gdy dzia ł ania te wywo ł uj ą na rynku inne niekorzystne zjawiska (wyrok SA z 24.01.1991 r., XV Amr 8/90; 4.07.2001 r. XVII Ama 108/00; 23.20.2002 r. XVII Ama 133/2001). Stanowisko to potwierdzone zosta ł o równie ż w orzecznictwie S ą du Najwy ż szego, który w uzasadnieniu wyroku z dnia 12 wrze ś nia 2003 r. (sygn. akt: I CKN 504/01) stwierdzi ł , i ż : „nie jest zasadne uznawanie, ż e post ę powanie z tytu ł u naruszenia ustawy antymonopolowej mo ż na wszczyna ć tylko wtedy, gdy zagro ż one s ą interesy wielu odbiorców, a nie jest to mo ż liwe w sytuacji, gdy pokrzywdzonym jest tylko jeden konsument. Wydawane orzeczenie ma bowiem wymiar znacznie szerszy, pe ł ni tak ż e funkcj ę prewencyjn ą , s ł u ż y bowiem ochronie tak ż e nieograniczonej liczby potencjalnych konsumentów” . Stosowany przez Uczelni ę wzorzec umowy wykorzystywany jest przy zawieraniu umów ze studentami. Stron ą takiej umowy s ą zarówno wszyscy aktualni studenci Uczelni, jak i wszyscy przyszli (potencjalni). Zatem kr ą g adresatów takiego wzorca nie jest z góry okre ś lony. Bior ą c pod uwag ę , ż e student podejmuj ą cy odp ł atn ą nauk ę na Uczelni nie ma wp ł ywu na zapisy zawieranej z nim umowy, gdy ż nie jest ona z nim indywidualnie negocjowana, nale ż y uzna ć , ż e wszelkie zawarte w niej bezprawne zapisy, godz ą w jego interes. Wobec powy ż szego nale ż y stwierdzi ć , ż e obie przes ł anki zasta ł y spe ł nione, co oznacza, i ż Uczelnia dopu ś ci ł a si ę stosowania praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów. W tym miejscu Prezes UOKiK uwzgl ę dni ł , i ż Uczelnia uzna ł a jego stanowisko, co skutkowa ł o zmian ą kwestionowanych zapisów we wzorcu umowy. Jednak ż e, do daty wydania niniejszej decyzji, nie zosta ł o udokumentowane praktyczne odst ą pienie od stosowania w umowach kwestionowanego postanowienia np. poprzez rozpocz ę cie akcji aneksowania dotychczasowych umów. W ocenie Prezesa UOKiK samo o ś wiadczenie o dokonaniu zmian we wzorcu umownym niej jest wystarczaj ą cym dowodem do stwierdzenia zaniechania zarzucanej praktyki. Zgodnie z art. 23c ust. 1 ustawy o ochronie (…) Prezes UOKiK w decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów nakazuje jej zaniechania. Maj ą c powy ż sze na uwadze, postanowiono, jak w pkt I sentencji. Prezes UOKiK Uwzgl ę dni ł ponadto, i ż Rada Za ł o ż ycielska Uczelni wyda ł a Rozporz ą dzenie nr RRZ/1/26/02/2007, zmieniaj ą ce – w zakresie wskazanym przez Prezesa UOKiK - dotychczas obowi ą zuj ą ce Rozporz ą dzenie Nr 1. Podkre ś lenia wymaga, i ż w my ś l § 2 ust 3 wzoru umowy zasady uiszczania op ł at reguluj ą stosowne rozporz ą dzenia Rady Za ł o ż ycielskiej Uczelni. Oznacza to, ż e aktualne zapisy tych rozporz ą dze ń maj ą bezpo ś rednie zastosowanie do umów zawieranych przez Uczelni ę ze studentami. Nale ż a ł o zatem uzna ć , ż e dzie ń wej ś cia w ż ycie Rozporz ą dzenia, w którym zmieniony zosta ł kwestionowany zapis, tj 26 lutego 2007 r., jest dniem zaniechania stosowania zarzucanej Uczelni praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów. 10 Zgodnie z art. 23e ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (…) Prezes UOKiK nie wydaje decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i nakazuj ą cej jej zaniechanie, je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł stosowania praktyki, o której mowa w art. 23a. W tym przypadku Prezes Urz ę du wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania. Maj ą c powy ż sze na uwadze, orzeczono jak w pkt II sentencji. Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy o ochronie (...) w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 k.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje stronie odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów – Delegatury UOKiK w Krakowie - 31 – 011 Kraków, Pl. Szczepa ń ski 5. Z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Leszek Piekarz Zast ę pca Dyrektora Delegatury UOKiK w Krakowie Otrzymuje: 1. Wy ż sza szko ł a Handlowa w Krakowie ul. Smole ń sk 14 31-112 Kraków