RGD-31/2007

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA UOK I K W GDA Ń SKU 80-824 G DA Ń SK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL ./ FAX (058 PREFIKS ) 346-29-32, 346-29-33, 301-50-21 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD.61-23/07/MLM Gda ń sk, dnia 18 pa ź dziernika 2007r. D ECYZJA NR RGD. 31/2007 Na podstawie art. 27 w zwi ą zku z art. 24 ust. 1 i 2 oraz art. 33 ust. 6 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zmian ą ) i § 7 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007r. w sprawie w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rzeczowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 134, poz. 939), w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po prze- prowadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumen- tów, wszcz ę tego z urz ę du, przeciwko przedsi ę biorcy Samodzielne Ko ł o Terenowe nr 191 Spo ł ecznego Towarzystwa O ś wiatowego z siedzib ą w Gda ń sku UZNAJE SI Ę ZA PRAKTYK Ę NARUSZAJ Ą C Ą ZBIOROWE INTERESY KONSUMENTÓW , wskazan ą w art. 24 ust. 2 pkt 1 ww. ustawy, bezprawne, godz ą ce w interesy konsumentów dzia ł ania przedsi ę biorcy polegaj ą ce na stosowaniu we wzorcu umownym: - „Regulamin III Spo ł ecznej Szko ł y Podstawowej..” postanowienia, o tre ś ci: „Opó ź nienie we wnoszeniu w/w op ł at powoduje konieczno ść zap ł aty kary w wyso- ko ś ci 10% do ka ż dego 10-do dnia miesi ą ca, a po 10-tym dniu miesi ą ca 1% za ka ż dy dzie ń zw ł oki”, uznanego za niedozwolone i wpisanego do „Rejestru postanowie ń wzorców uznanych za niedozwolone” i stwierdza si ę zaniechanie jej stosowania. UZASADNIENIE W 2007r. Delegatura Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gda ń sku przeprowa- dzi ł a post ę powanie wyja ś niaj ą ce w sprawie wst ę pnego ustalenia, czy przy zawieraniu umów o ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, w niepublicznych szko ł ach podstawowych w Trójmie ś cie, nast ą pi ł o naruszenie uzasadniaj ą ce wszcz ę cie post ę powania w sprawie za- kazu stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. W ramach tego post ę powania uzyskano wzorce umowne, stosowane m.in. przez Samodzielne Ko ł o Tere- nowe nr 191 Spo ł ecznego Towarzystwa O ś wiatowego z siedzib ą w Gda ń sku (zwane dalej SKT). Wyniki dokonanej analizy wskaza ł y, ż e tre ść jednego z warunków zawartych w wzorcu umownym pn. „Regulamin III Spo ł ecznej Szko ł y Podstawowej..” zbie ż na jest z brzmieniem postanowienia wzorca umownego uznanego przez S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumen- tów (dalej zwany SOKiK) za niedozwolone i wpisanego do „Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone” (zwanego dalej Rejestrem). Maj ą c na uwadze te ustalenia, Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (zwany równie ż Prezesem Urz ę du lub organem antymonopolowym) postanowi ł o wszcz ę ciu, z dniem 18 lipca 2007r., post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na stosowaniu przez SKT we wzorcu umownym, tj.: - „Regulaminie III Spo ł ecznej szko ł y Podstawowej…” - zapisu zawartego w § 8 wzorca o tre ś ci: „ Opó ź nienie we wnoszeniu w/w op ł at powoduje konieczno ść za- p ł aty kary w wysoko ś ci 10% do ka ż dego 10-do dnia miesi ą ca, a po 10-tym dniu mie- si ą ca 1% za ka ż dy dzie ń zw ł oki”, który mo ż e zosta ć uznany za to ż samy np. z posta- nowieniem wpisanym do Rejestru, o którym mowa w art. 479 45 K.p.c., na mocy wy- roku SOKiK z dnia 6 marca 2006r. w sprawie o sygn. akt AmC XVII 21/05, w dniu 3 stycznia 2007r. pod nr 970, co mo ż e stanowi ć naruszenie art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zmian ą ) zwanej dalej ustaw ą antymonopolow ą . W odpowiedzi na zawiadomienie o wszcz ę ciu post ę powania SKT, pismem z dnia 8 sierpnia 2007r., wyja ś ni ł o, m.in., ż e w dniu 3 lipca 2007r. Zarz ą d Samodzielnego Ko ł a Terenowego Nr 191 STO w Gda ń sku podj ął uchwa łę nr 21/2007 i zatwierdzi ł w pkt. 1 Statut i Regula- min III Spo ł ecznej Szko ł y Podstawowej STO w Gda ń sku ul. Wary ń skiego 36. Nowy Regu- lamin, zgodnie z brzmieniem § 23 tego wzorca, wszed ł w ż ycie z dniem 03 lipca 2007r. i nie zawiera ww. postanowienia, uznanego za niedozwolone. ORGAN ANTYMONOPOLOWY USTALI Ł I ZWA Ż Y Ł CO NAST Ę PUJE : Samodzielnie Ko ł o Terenowe Nr 191 Spo ł ecznego Towarzystwa O ś wiatowego zosta ł o wpi- sane do Krajowego Rejestru S ą dowego pod numerem KRS: 0000089489. SKT prowadzi III Spo ł eczn ą Szko łę Podstawow ą Spo ł ecznego Towarzystwa O ś wiatowego w Gda ń sku, wpi- san ą do ewidencji szkó ł niepublicznych, prowadzonej przez Gmin ę Miasta Gda ń ska, pod nr 43/92. Zgodnie z brzmieniem art. 4 ust. 1 a ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkuren- cji i konsumentów (Dz.U. Nr 50, poz. 331 ze zmian ą ) przez przedsi ę biorc ę rozumie si ę „osob ę fizyczn ą , osob ę prawn ą a tak ż e jednostk ę organizacyjn ą niemaj ą c ą osobowo ś ci prawnej, której ustawa przyznaje zdolno ść prawn ą , organizuj ą c ą lub ś wiadcz ą c ą us ł ugi o charakterze u ż yteczno ś ci publicznej, które nie s ą dzia ł alno ś ci ą gospodarcz ą w rozumie- niu przepisów o swobodzie dzielno ś ci gospodarczej”. SKT w ramach dzia ł alno ś ci dydaktyczno-wychowawczej ś wiadczy us ł ugi edukacyjne, które s ą us ł ugami o charakterze u ż yteczno ś ci publicznej. Przedstawione okoliczno ś ci jednoznacznie wskazuj ą , ż e SKT jest przedsi ę biorc ą w rozu- mieniu ww. przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i mo ż e by ć stron ą post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie (…) stanowi, ż e przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe in- teresy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł anie przedsi ę biorcy. Z kolei, zgodnie z tre ś ci ą pkt 1 tego przepisu, za praktyk ę naruszaj ą ca zbiorowe interesy konsumentów uwa ż a si ę w szczególno ś ci „stosowanie postanowie ń wzorców umowy, które zosta ł wpisane do rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 [45] ustawy z dnia 17 listopada 1964r. -Kodeksu post ę powania 2 cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296, z pó ź n. zm.)”. Tak wiec, zachowanie przedsi ę biorcy w kontaktach z konsumentami stanowi przejaw praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, je ś li dzia ł aniu temu mo ż na przypisa ć nast ę puj ą ce atrybuty: 9 ujawnia si ę w obrocie konsumenckim, 9 jest bezprawne, 9 godzi w interes konsumentów, który nie jest sum ą indywidualnych interesów konsumentów. Stosownie do przepisu art. 4 pkt 11 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów, ilekro ć w ustawie jest mowa o konsumencie, nale ż y przez to rozumie ć „konsumenta w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, z pó ź n. zm.)”. Zgodnie z przepisem art. 22 1 K.c. „za konsumenta uwa ż a si ę osob ę fizyczn ą dokonuj ą c ą czynno ś ci prawnej nie zwi ą zanej bezpo ś rednio z jej dzia ł alno ś ci ą gospodarcz ą lub zawodow ą ”. Nie budzi wi ę c w ą tpliwo ś ci, ż e rodzice/opiekunowie dzieci, korzystaj ą cy z us ł ug edukacyjnych ś wiadczonych przez przedsi ę biorc ę , s ą konsumentami. W przedmiotowej sprawie postawiono przedsi ę biorcy zarzut podejmowania dzia ł a ń nosz ą - cych znamiona praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumentów. Ź ród ł em tego ro- dzaju praktyk nie jest zazwyczaj si ł a ekonomiczna, czy w ł adza rynkowa profesjonalisty, ale jego przewaga nad nieprofesjonalnymi uczestnikami obrotu (konsumentami). Nie ulega w ą tpliwo ś ci, ż e zakwestionowane przez organ antymonopolowy dzia ł ania przed- si ę biorcy obowi ą zywa ł y w obrocie konsumenckim, na etapie wykonania ś wiadczonych, przez profesjonalist ę , us ł ug kszta ł cenia, na rzecz zleceniodawców (konsumentów). Bezprawno ść jest tak ą cech ą dzia ł ania, która polega na jego sprzeczno ś ci z normami pra- wa lub zasadami wspó łż ycia spo ł ecznego, czy dobrymi obyczajami, bez wzgl ę du na win ę , a nawet ś wiadomo ść sprawcy. Jako „sprzeczne z prawem” nale ż y kwalifikowa ć zachowania niezgodne z nakazem zawartym w ustawie, rozporz ą dzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umow ą mi ę dzynarodow ą maj ą c ą bezpo ś rednie zastosowanie w sto- sunkach wewn ę trznych. „Sprzeczne z prawem” s ą czyny: zabronione i zagro ż one sankcj ą karn ą , czyny zabronione pod sankcjami dyscyplinarnymi, czyny zakazane przepisami ad- ministracyjnymi lub przepisami prawa gospodarczego publicznego, czyny zabronione prze- pisami o charakterze cywilnym, sprzeczne z nakazami zawartymi w prawie cywilnym lub prawie administracyjnym. Dla ustalenia bezprawno ś ci dzia ł ania przedsi ę biorcy wystarczy ustalenie, ż e jego okre ś lone zachowanie koliduje z przepisami prawa ( por. Ustawa o zwal- czaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz pod redakcj ą Janusza Szwaji, Urz ą d Antymo- nopolowy, Warszawa 1994, s.38-39). O ile, generalnie, przepis art. 24 ust. 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów wskazuje na przyk ł adowy katalog dzia ł a ń bezprawnych, które mog ą przybiera ć ró ż ne for- my i postaci (reklama wprowadzaj ą ca w b łą d, czyny nieuczciwej konkurencji itd.), o tyle w jednym przypadku norma ta wprost uznaje za bezprawne okre ś lony typ zachowa ń przedsi ę biorcy, jakim jest stosowanie postanowie ń wzorców umów uznanych za niedozwo- lone i wpisanych do „Rejestru postanowie ń wzorców umowy uznanych za niedozwolone” (zwanego dalej Rejestrem). Dla bytu tej praktyki niezb ę dnym jest łą czne wyst ą pienie na- st ę puj ą cych przes ł anek: 9 przedsi ę biorca musi stosowa ć wzorzec umowy, 9 okre ś lone postanowienia wzorca umowy musz ą zosta ć uznane, wyrokiem S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, za niedozwolone, 3 9 postanowienia niedozwolone musz ą zosta ć wpisane do w ł a ś ciwego rejestru, przez organ do tego uprawniony. Stosowane przez SKT wzorce umowne (w tym Regulamin), w oparciu o tre ść których na- st ę puje ś wiadczenie us ł ug edukacyjnych, zawieraj ą ce zbiór opracowanych (gotowych) i obowi ą zuj ą cych przepisów (klauzul), opracowanych przez przedsi ę biorc ę bez wspó ł udzia- ł u, czy woli jego kontrahentów, nale ż y uzna ć za wzorce umowne. Wzorzec taki definiowa- ny jest w literaturze przedmiotu jako doktrynalne okre ś lenie wszelkich jednostronnie przy- gotowanych z góry, przed zawarciem umowy, gotowych klauzul, w postaci warunków umów, ich wzorów, regulaminów itp 1 . Zgodnie z art. 479 36 K.p.c., sprawy o uznanie postanowie ń wzorca umowy za niedozwolo- ne nale żą do wy łą cznej w ł a ś ciwo ś ci S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Kon- kurencji i Konsumentów. Uznanie przez S ą d ra żą cego naruszenia interesów konsumentów poprzez stosowanie danej (konkretnej) klauzuli umownej skutkuje wpisaniem takiego postanowienia do Rejestru. Organem wyznaczonym do prowadzenia Rejestru i dokonywania w nim wpisów klauzul abuzywnych jest, zgodnie z art. 479 45 K.p.c., Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i Kon- sumentów. Maj ą c na uwadze tre ść art. 479 43 K.p.c. oraz uchwa łę S ą du Najwy ż szego z dnia 13 lipca 2006r., sygn. III SZP 3/2006, zgodnie z któr ą „ Zakaz stosowania postanowienie wpisanego do rejestru niedozwolonych klauzul umownych obejmuje wszystkie firmy stosuj ą ce wzorce umowne w obrocie z konsumentami, a nie tylko te których dotyczy ł wyrok b ę d ą cy pod- stawa wpisu do rejestru”, uzna ć nale ż y, ż e zakazane s ą tak ż e i postanowienia umowne, stosowane lub obowi ą zuj ą ce u innych przedsi ę biorców, je ż eli tylko ich tre ść wskazuje na identyczny zamiar, czy skutek prawny, co klauzul wpisanych do Rejestru. Warunkiem koniecznym i wystarczaj ą cym dla uznania danego zachowania przedsi ę biorcy za bezprawne i godz ą ce w interesy konsumentów nie jest wi ę c, aby zachowana by ł a lite- ralna identyczno ść obu porównywanych postanowie ń . W dniu 6 marca 2006r. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów rozpatruj ą c spraw ę z powództwa Prezesa Urz ę du, sygn. akt AmC 21/05, uzna ł za niedozwolone, postanowie- nie zawarte we wzorcu umownym, stosowanym przez Krajow ą Fundacj ę O ś wiatow ą z/s w Warszawie. W dniu 3 stycznia 2007r. postanowienie to zosta ł o wpisane do Rejestru pod pozycja 970. Porównanie tre ś ci klauzuli umieszczonej w Rejestrze z postanowieniem zawartym we wzorcu umownym SKT zawiera tablica 1. Tablica 1 P OSTANOWIENIE UMIESZCZONE W REJESTRZE POSTANO- WIE Ń NIEDOZWOLONYCH P OSTANOWIENIE UMIESZCZONE WE WZORCU SKT P OZYCJA W REJE- STRZE T RE ŚĆ POSTANOWIENIA T RE ŚĆ POSTANOWIENIA P RZEPIS WZORCA 970 (…) W przypadku zw ł oki w zap ł acie II raty naliczane b ę d ą odsetki w wysoko- ś ci 1% za ka ż dy dzie ń zw ł oki. Opó ź nienie we wnoszeniu w/w op ł at powoduje konieczno ść zap ł aty kary w wysoko ś ci 10% do ka ż dego 10-do dnia miesi ą ca, a po 10-tym dniu miesi ą ca 1% za ka ż dy dzie ń zw ł oki. § 8 R EGULA- MINU 1 E. Łę towska, Ochrona niektórych praw konsumentów. Komentarz, 3. Wydanie, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2001, s. 75. 4 Wyniki analizy porównawczej postanowienia zawartego we wzorcu stosowanym przez przedsi ę biorc ę z klauzul ą umieszczon ą w Rejestrze pozwalaj ą na stwierdzenie, ż e - pomi- mo braku identyczno ś ci literalnej – stosowanie jego wywo ł uje to ż same skutki, bowiem w przypadku obu cytowanych wy ż ej postanowie ń okre ś lono umownie, w identycznej wy- soko ś ci, kary za opó ź nienie w spe ł nieniu ś wiadczenia pieni ęż nego. S ą d Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 27 kwietnia 2005r., sygn. akt XVII AmC 103/04 nie kwestionowa ł prawa wynikaj ą cego z art. 481 § 1 kc, zgodnie z któ- rym, je ż eli d ł u ż nik opó ź nia si ę ze spe ł nieniem ś wiadczenia, wierzyciel mo ż e żą da ć odsetek za czas opó ź nienia, chocia ż by nie poniós ł ż adnej szkody i chocia ż by opó ź nienie by ł o na- st ę pstwem okoliczno ś ci, za które d ł u ż nik odpowiedzialno ś ci nie ponosi, jednak w uzasad- nieniu tego wyroku SOKiK uzna ł równie ż , ż e wysoko ść umownych odsetek - 0,35% dzien- nie - w zestawieniu z wysoko ś ci ą odsetek ustawowych (odsetki ustawowe wynosz ą aktual- nie 11,5% rocznie tj. 0,03% dziennie) „jest zbyt wygórowana i stanowi przez to zbyt du ż e, nieusprawiedliwione okoliczno ś ciami obci ąż enie dla konsumenta”. W przypadku SKT kara za miesi ę czne opó ź nienie wyniesie 30%, b ę dzie wi ę c znacznie wy ż - sza ni ż odsetki ustawowe, które miesi ę cznie wynosz ą ok. 0,9%. Pos ł ugiwanie si ę postanowieniami umieszczonymi w Rejestrze stanowi wprowadzenie do umowy elementu zakazanego prawnie, a tym samym dzia ł ania przedsi ę biorcy, w tym za- kresie, maj ą charakter bezprawny, niedozwolony z mocy prawa. Z naruszeniem zbiorowych interesów konsumentów mamy do czynienia, gdy dzia ł anie lub zaniechanie przedsi ę biorcy godzi w interesy konsumentów jako zbiorowo ś ci. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów chroni interesy ogó ł u konsumentów, wi ę kszej ich grupy, czyli chroni interesy nieograniczonej liczby podmiotów, których nie da si ę zidentyfi- kowa ć . Poniewa ż oferta handlowa skar ż onego przedsi ę biorcy kierowana jest do bli ż ej nieokre ś lo- nej liczby jego kontrahentów, najcz ęś ciej konsumentów indywidualnych (opiekunów za- równo obecnych, jak i przysz ł ych uczniów), nie ulega w ą tpliwo ś ci, ż e w rozpatrywanej sprawie mamy do czynienia nie z indywidualnym interesem jednostki, ale ze zbiorowym interesem konsumentów. W tym stanie rzeczy uzna ć nale ż y, ż e wszystkie, wymienione wy ż ej, ustawowe przes ł anki art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie [...] zosta ł y udowodnione. Skar- ż ony przedsi ę biorca stosowa ł wzorzec umowny, tre ść którego zawiera ł a postanowienie uznane za bezprawne i wpisane do Rejestru klauzul niedozwolonych, przez co naruszy ł bezpiecze ń stwo ekonomiczne swoich klientów, konsumentów. Zgodnie z art. 27 ustawy antymonopolowej nie wydaje si ę decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, je ż eli przedsi ę biorca zaprzesta ł jej stosowa- nia. W takim przypadku Prezes Urz ę du wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą ca zbiorowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania. W takcie prowadzonego post ę powania przedsi ę biorca wykaza ł i udowodni ł , ż e zaniecha ł stosowania zarzucanej praktyki i odst ą pi ł od stosowania we wzorcu umownym kwestiono- wanego postanowienia. SKT zrezygnowa ł o z umieszczenia zapisu o niedozwolonej tre ś ci w nowym Regulaminie, obowi ą zuj ą cym od dnia 3 lipca 2007r. Bior ą c pod uwag ę wymienione okoliczno ś ci orzeczono, jak w sentencji. 5 Stosownie do tre ś ci art. 81 ust. 1 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie […], w zwi ą z- ku z art. 479 28 § 2 K.p.c., od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowe- go w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodnio- wym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Gda ń sku. Otrzymuje: Samodzielne Ko ł o Terenowe Nr 191 STO ul. Wary ń skiego 36 80-433 GDA Ń SK 6