RGD-13/2005

PREZES URZ Ę DU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW D ELEGATURA UOK I K W GDA Ń SKU 80-824 G DA Ń SK , UL . P ODWALE P RZEDMIEJSKIE 30 T EL ./F AX (058) 346-29-32, 346-29-33, 301-51-75 E- MAIL : GDANSK @ UOKIK . GOV . PL RGD.61-42/04/05/MLM Gda ń sk, dnia 4 marca 2005r. DECYZJA nr RGD.13/2005 Na podstawie art. 23 e ust. 2 w zwi ą zku z art. 23 a ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity: Dz.U. z 2003r. Nr 86, poz. 804 ze zmianami) oraz stosownie do tre ś ci art. 28 ust. 6 tej ustawy i § 6 rozporz ą dzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 19 lutego 2002r. w sprawie okre ś lenia w ł a ś ciwo ś ci miejscowej i rze- czowej delegatur Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz.U. Nr 18, poz. 172 ze zmianami), w imieniu Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, po przepro- wadzeniu post ę powania w sprawie praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsumen- tów, wszcz ę tego z urz ę du, przeciwko przedsi ę biorcom; B S i P Ł , prowadz ą cym dzia ł alno ść gospodarcz ą pod firm ą POL-GAZ w S, uznaje si ę stosowanie przez skar ż onych przedsi ę - biorców praktyk naruszaj ą ce zbiorowe interesy konsumentów, polegaj ą cych na: − naruszeniu obowi ą zku udzielania konsumentom, z którymi zawierane by ł y poza lokalem przedsi ę biorstwa, umowy dostawy (sprzeda ż y) i monta ż u de- tektora gazowego, rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji o przys ł uguj ą - cym konsumentom, prawie do odst ą pienia od zawartej umowy w terminie okre ś lonym w art. 2 ustawy z dnia 2 marca 2000r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz odpowiedzialno ś ci za szkod ę wyrz ą dzon ą przez pro- dukt niebezpieczny (Dz.U. Nr 22 poz. 271 ze zm.) − niewywi ą zaniu si ę z obowi ą zku wr ę czania konsumentom wzoru o ś wiadczenia odst ą pienia od umowy, wymaganego art. 3 ustawy z dnia 2 marca 2000r. o ochronie niektórych praw konsumentów […], − zastrze ż eniu w pkt 2 umowy, pomimo braku w niej informacji o prawie do odst ą pienia od umowy oraz wr ę czenia wzoru stosowanego o ś wiadczenia, ż e konsumentom wolno odst ą pi ć od umowy za zap ł at ą oznaczonej sumy, co stoi w sprzeczno ś ci z art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2000r. o ochronie niektórych praw konsumentów […], − umieszczeniu w pkt 5 przedmiotowej umowy zapisu ograniczaj ą cego kon- sumentom prawo do zwrotu dokonanej przedp ł aty sprzecznego z tre ś ci ą art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2000r. o ochronie niektórych praw konsu- mentów […], co stanowi naruszenie art. 23 a ust. 1 ustawy o ochronie[…], i stwierdza si ę zaniechanie ich stosowania, od dnia 15 lutego 2005r. UZASADNIENIE W dniu 18 pa ź dziernika 2004r. Delegatura Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów w Gda ń sku otrzyma ł a wyst ą pienie Miejskiego Rzecznika Konsumentów w Tychach z żą daniem uznania dzia ł a ń przedsi ę biorców tj.: B S i P Ł , prowadz ą cych dzia ł alno ść go- spodarcz ą pod firm ą POL-GAZ w S za praktyki godz ą ce w zbiorowe interesy konsumentów. Z okoliczno ś ci przywo ł anych we wniosku oraz za łą czonych dokumentów dodatko- wych, a w szczególno ś ci z umowy „zlecenia „dostawy/sprzeda ż y/ monta ż u detektora ga- zowego typu DG 1” wynika ł o, ż e istniej ą przes ł anki uzasadniaj ą ce domniemanie, ż e przed- si ę biorcy ci w stosunkach handlowych zawieranych z konsumentami naruszaj ą przepisy ustawy z dnia 2 marca 2000r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowie- dzialno ś ci za szkod ę wyrz ą dzon ą przez produkt niebezpieczny (Dz.u Nr 22, poz. 271 zm.), ograniczaj ą c im prawa przyznane tym aktem prawnym. Maj ą c na uwadze argumenty podniesione przez Rzecznika i podzielaj ą c ich zasad- no ść , organ antymonopolowy w dniu 22 pa ź dziernika 2004r. wszcz ął przeciwko przedsi ę - biorcom tj.: B S i P Ł post ę powanie w sprawie stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy Konsumentów poprzez: − naruszenie obowi ą zku udzielania konsumentom, z którymi zawierane s ą , po- za lokalem przedsi ę biorstwa, umowy dostawy/sprzeda ż y/ monta ż u detektora gazowego, rzetelnej, prawdziwej i pe ł nej informacji o przys ł uguj ą cym kon- sumentom prawie do odst ą pienia od zawartej umowy, − niewywi ą zanie si ę z obowi ą zku wr ę czania konsumentom wzoru o ś wiadczenia odst ą pienia od umowy, − zastrze ż enie w umowie, pomimo brak informacji o prawie do odst ą pienia od umowy oraz wr ę czenia wzoru stosowanego o ś wiadczenia, ż e konsumentom wolno odst ą pi ć od umowy za zap ł at ą oznaczonej sumy, − umieszczenie w pkt 5 przedmiotowej umowy zapisu ograniczaj ą cego kon- sumentom prawo do zwrotu dokonanej przedp ł aty, co mog ł o stanowi ć naruszenia art. 23 a ust. 2 ustawy o ochronie [...]. W trakcie tego post ę powania w dniu 21 stycznia 2005r. skar ż eni przekazali Preze- sowi Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów nowy wzór umowy, który zgodnie z de- klaracj ą wyra ż on ą w pi ś mie z dnia 4 lutego br. obowi ą zuje od dnia 15 lutego 2005r., i któ- rego tre ść odpowiada ł a ju ż wymogom okre ś lonym w ustawie z dnia 2 marca 2000r. o ochronie niektórych praw konsumentów […] Organ antymonopolowy ustali ł , co nast ę puje: Przedsi ę biorcy; B S i P Ł powadz ą dzia ł alno ść gospodarcz ą pod firm ą POL-GAZ w S na podstawie za ś wiadcze ń o wpisie do ewidencji dzia ł alno ś ci gospodarczej, wydanych 2 odpowiednio przez Burmistrza Gminy O i Urz ą d Gminy w C. Zgodnie z wpisem do ewiden- cji, przedmiotem dzia ł ania Spó ł ki POL-GAZ jest wykonywanie instalacji gazowych, zak ł a- danie instalacji gazowych na obszarze ca ł ego kraju, w ramach której firma prowadzi ł a sprzeda ż i monta ż detektorów gazowych typu DG-1, oferuj ą c konsumentom us ł ugi na podstawie przedstawianej umowy „zlecenia „dostawy/sprzeda ż y/ monta ż u detektora ga- zowego typu DG-1” i pobieraj ą c op ł at ę zwan ą „przedp ł ata gwarancyjn ą ”. Zgodnie z warunkami tej umowy: − w przypadku rezygnacji, zerwania umowy, zleceniodawca zobowi ą zany by ł do poniesienia 30% kosztów jej realizacji ( pkt 2 umowy), − wp ł acona kwota gwarancyjna nie podlega ł a zwrotowi (pkt 5 umowy). Jednocze ś nie, jak wskazali skar ż eni w swoim pi ś mie z dnia 12 listopada 2004r., akwizycja us ł ug odbywa ł a si ę , poprzez „bezpo ś rednie odwiedziny klienta w mieszkaniu”. W okresie od 1 stycznia do 30 wrze ś nia 2004r., zosta ł o zawartych łą cznie …. umów, z czego:…. Zgodnie z o ś wiadczeniem przedsi ę biorców wszystkie umowy zosta ł y zawarte „poza lokalem firmy”. Organ antymonopolowy zwa ż y ł , co nast ę puje: Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów [...] okre ś la warunki rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasady podejmowanej w interesie publicznym ochrony interesów przedsi ę biorców i konsumentów (art. 1 ust. 1). Instrumenty przewidziane przepisami ustawy gwarantuj ą mo ż liwo ść podj ę cia bezpo ś redniej ochrony konsumentów, których prawa mog ą zosta ć istotnie ograniczone poprzez okre ś lone zachowania przedsi ę biorców, wykorzystuj ą cych posiadan ą przewag ę kontraktow ą w kontaktach z nieprofesjonalnymi uczestnikami rynku w dwojakiego rodzaju sytuacjach, tj. wówczas, gdy przedsi ę biorcy ci: 9 nadu ż ywaj ą zajmowan ą na rynku pozycj ę dominuj ą c ą poprzez stwarzanie konsumentom uci ąż liwych warunków dochodzenia swoich praw (art. 8 ust. 2 pkt 7 - praktyka ograniczaj ą ca konkurencj ę ), 9 stosuj ą wobec konsumentów dzia ł ania bezprawne, godz ą c w ten sposób w ich interesy (art. 23a ust. 1 ustawy – praktyki naruszaj ą ce zbiorowe interesy konsumentów) W przedmiotowej sprawie mamy do czynienia z drug ą z wy ż ej wskazanych ka- tegori ą praktyk o charakterze antykonsumenckim. Zgodnie z tre ś ci ą art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie [...], „ Przez praktyk ę naruszaj ą c ą zbiorowe interesy konsumentów rozumie si ę godz ą ce w nie bezprawne dzia ł ania przedsi ę biorcy”. Dla udowodnienia stosowania praktyk naruszaj ą cych zbiorowe interesy konsu- mentów nie jest wymagane wykazanie, ż e przedsi ę biorca je stosuj ą cy zajmuje szczególn ą , kwalifikowan ą (dominuj ą c ą ) pozycj ę na rynku. Ź ród ł em tego rodzaju praktyk nie jest bo- wiem jedynie si ł a ekonomiczna i w ł adza rynkowa profesjonalisty, ale jego przewaga nad nieprofesjonalnymi uczestnikami obrotu, przejawiaj ą ca si ę nie tyle w indywidualnych 3 transakcjach, co w relacjach z nieskonkretyzowan ą - co do ilo ś ci - grup ą odbiorców. Je ś li relacje te charakteryzuj ą si ę pewn ą wspóln ą cech ą , to wyst ę powanie takiego w ł a ś nie wy- ró ż nika w stosunkach danego rodzaju, nawi ą zywanych pomi ę dzy przedsi ę biorc ą a konsu- mentami wskazuje, ż e – w danej, konkretnej sprawie – mamy do czynienia nie z sum ą indywidualnych interesów, ale ze zbiorowym interesem konsumentów. Mo ż e on zosta ć naruszony równie ż i w tych sytuacjach, gdy kwestionowanymi dzia ł aniami przedsi ę biorcy dotkni ę ci s ą nie tylko aktualni, ale równie ż potencjalni jego klienci, do których jest adre- sowana np. informacja o produkcie czy us ł ugach. St ą d te ż na profesjonalnych uczestni- kach rynku, których kontrahentami s ą konsumenci, ci ążą szczególne obowi ą zki zwi ą zane z udzielaniem im prawdziwej, pe ł nej i zrozumia ł ej informacji na temat oferowanych us ł ug lub produktów, co znalaz ł o swój wyraz w unormowaniach prawnych, m.in. w ustawie z dnia 16 kwietnia 1993r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji (tekst jednolity: Dz.U. 2003r., Nr 153, poz. 1503 ze zm.). Brak dostatecznej wiedzy ogranicza, czy wr ę cz unie- mo ż liwia nabywcom podj ę cie przemy ś lanej i w pe ł ni suwerennej decyzji o zakupie okre- ś lonych towarów i us ł ug. Bywa równie ż powodem potencjalnego zagro ż enia dla konsu- menta, stanowi ą c niejednokrotnie przyczyn ę nieporozumie ń w obrocie konsumenckim i ra żą ce naruszenie interesów konsumentów. Informacja niepe ł na jak te ż i braki w informa- cji naruszaj ą gwarancj ę bezpiecze ń stwa ekonomicznego konsumenta, który zdany jest na uznaniow ą , opart ą na niejasnych przes ł ankach postaw ę profesjonalisty (przedsi ę biorcy). Wyczerpuj ą ce informacje na temat danej oferty sprzeda ż y powoduj ą , i ż konsument wybór o jej przyj ę ciu lub odrzuceniu, podejmuje ś wiadomie, wybieraj ą c dla siebie wariant najko- rzystniejszy. Zgodnie z art. 2 ustawy z dnia 2 marca 2000r. o ochronie niektórych praw kon- sumentów oraz o odpowiedzialno ś ci za szkod ę wyrz ą dzon ą przez produkt niebezpieczny (Dz.U. Nr 22, poz. 271 zm.): − konsument, który zawar ł umow ę poza lokalem przedsi ę biorstwa mo ż e od niej odst ą pi ć , bez podania przyczyn, sk ł adaj ą c tylko stosowane o ś wiadcze- nie, w terminie 10 dni od daty zawarcia umowy - art. 2 ust. 1 ustawy, − nie jest dopuszczalne zastrze ż enie, ż e konsumentowi wolno odst ą pi ć od umowy za zap ł ata okre ś lonej sumy (odst ę pnego), - art. 2 ust. 2 ustawy, − w razie odst ą pienia od umowy, umowa jest uwa ż ana za niezawart ą a kon- sument zwolniony z wszelkich zobowi ą za ń . To co strony ś wiadczy ł y ulega zwrotowi w terminie, nie pó ź niej ni ż czternastu dni. Je ż eli natomiast konsu- ment dokona ł jakichkolwiek przedp ł at, nale żą si ę od nich odsetki ustawowe, od daty dokonania przedp ł aty - art. 2 ust. 3 ustawy. Nadto, ka ż dy kto zawiera z konsumentem umow ę poza lokalem, winien przed jej zawarciem poinformowa ć konsumenta o prawie do odst ą pienia od umowy oraz wr ę czy ć wzór stosowanego o ś wiadczenia (art. 3 tej ustawy). W przypadku gdy, konsumentowi taka informacja nie uzyska ł a przedstawiona mo ż e on od umowy odst ą pi ć , w terminie 10 dni od daty uzyskania informacji o prawie odst ą pienia jednak nie pó ź niej, ni ż po up ł ywie trzech miesi ę cy od daty jej wykonania. Tymczasem skar ż eni, zawieraj ą c z konsumentami umowy poza lokalem, co jest bezsporne, nie tylko nie informowali ich o prawie do odst ą pienia od umowy oraz nie wr ę - czali wzoru wymaganego o ś wiadczenia, ale równie ż zastrzegli - w pkt 2 umowy - kar ę za jej rozwi ą zanie, w wysoko ś ci 30% kosztów realizacji, jak równie ż – zgodnie z pkt 5 umowy - bezprawnie narzucili swoim kontrahentom o braku mo ż liwo ś ci zwrotu dokonanej przed- p ł aty zwanej „przedp ł at ą gwarancyjn ą ”. Tym samym uzna ć nale ż y, ż e skar ż eni prowadzili swoj ą dzia ł alno ść gospodarcz ą z naruszeniem przepisów przywo ł anej ustawy. 4 Dla wykazania, ż e dane zachowanie rynkowe przedsi ę biorcy stanowi przejaw praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, zdefiniowanej w art. 23 a ust. 1 ustawy antymonopolowej, konieczne jest łą czne spe ł nienie nast ę puj ą cych przes ł anek: 9 dzia ł ania przedsi ę biorcy s ą bezprawne, tj. sprzeczne z prawem, 9 dzia ł ania te maj ą charakter antykonsumencki (godz ą w interes konsu- mentów), 9 dzia ł ania te naruszaj ą zbiorowy interes konsumentów Jako „sprzeczne z prawem” nale ż y kwalifikowa ć zachowania sprzeczne z naka- zem albo z zakazem zawartym w ustawie, rozporz ą dzeniu wydanym na podstawie i dla wykonania ustawy, umow ą mi ę dzynarodow ą maj ą c ą bezpo ś rednie zastosowanie w sto- sunkach wewn ę trznych. „Sprzeczne z prawem” s ą czyny: zabronione i zagro ż one sankcj ą karn ą , czyny zabronione pod sankcjami dyscyplinarnymi, czyny zakazane przepisami ad- ministracyjnymi lub przepisami prawa gospodarczego publicznego, czyny zabronione prze- pisami o charakterze cywilnym, sprzeczne z nakazami zawartymi w prawie cywilnym lub prawie administracyjnym ( por. Ustawa o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji. Komentarz pod redakcj ą Janusza Szwaji, Urz ą d Antymonopolowy, Warszawa 1994, s.38-39). W okoliczno ś ciach faktycznych sprawy bezspornym jest, ż e prowadz ą cy dzia ł al- no ść gospodarcz ą , pod firm ą POL-GAZ, ewidentnie dzia ł ali w sposób sprzeczny z prawem, w szczególno ś ci z przepisami ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów […], bez- prawnie ograniczaj ą c prawa konsumentów do odst ą pienia od umowy, w terminie i na za- sadach okre ś lonych ustaw ą , a tak ż e nie wype ł niaj ą c nakazu tej ustawy do wr ę czania klien- tom wzoru stosowanego o ś wiadczenia o prawie do odst ą pienia. Równie bezprawnie żą dali zap ł aty okre ś lonej sumy, z tytu ł u odst ą pienia od umowy jak i ograniczyli prawo do zwrotu wp ł aconych ś rodków, w przypadku rezygnacji z umowy. W tej sytuacji uzna ć nale ż y, ż e pierwsza z ww. przes ł anek zosta ł a spe ł niona. Ł ami ą c przepisy ustawy o ochronie niektórych praw konsumentów […] i wyklu- czaj ą c prawo konsumentów do zwrotu wp ł aconych nale ż no ś ci, skar ż eni niew ą tpliwie naru- szyli interesy swoich klientów (konsumentów), nara ż aj ą c ich na wymierne straty finanso- we, w postaci utraconej cz ęś ci wp ł aconych wcze ś niej ś rodków pieni ęż nych, jak i żą daj ą c dodatkowych wp ł at tytu ł em kary za odst ą pienia od umowy, co przes ą dza jednocze ś nie o uznaniu ich dzia ł a ń za maj ą ce charakter antykonsumencki. W przedmiotowej sprawie dzia ł ania skar ż onych, nie tylko by ł y bezprawne, ale sta ł y w sprzeczno ś ci z dobrymi obyczajami, w tym z zasad ą uczciwo ś ci kupieckiej, skut- kiem czego, narazili oni swoich klientów na wymierne straty finansowe, naruszaj ą c ich in- teres ekonomiczny. Z tych te ż powodów uzna ć nale ż y, ż e tak ż e i druga przes ł anka ww. przepisu zo- sta ł a spe ł niona. Trzecia przes ł anka wymaga wykazania, ż e dzia ł ania skar ż onych naruszaj ą zbio- rowe interesy konsumentów. Ustawa antymonopolowa nie definiuje poj ę cia zbiorowego interesu konsumen- tów, jako takiego. Bior ą c jednak pod uwag ę fakt, ż e realizowana w jej zakresie ochrona konkurencji i konsumentów dokonuje si ę w interesie publicznym, nie jest uznawana za zbiorowy interes konsumentów suma ich interesów indywidualnych, rozumianych jako in- teresy pojedyncze poszczególnych konsumentów. Prezes Urz ę du Ochrony Konkurencji i 5 Konsumentów podejmuj ą c, w ramach przyznanych mu uprawnie ń , dzia ł ania w interesie konsumentów, czyni to nie na rzecz jednostki, czy te ż okre ś lonej grupy ale zbiorowo ś ci konsumentów, zatem za zbiorowy interes konsumentów nale ż y rozumie ć interes ogó ł u konsumentów. Oferta skar ż onych adresowana by ł a do bli ż ej nieokre ś lonej liczy us ł ugo- biorców, najcz ęś ciej konsumentów, obecnych i potencjalnych, czyli równie ż i do tych, do których kierowana by ł a oferta POL-GAZ, bowiem ka ż dy móg ł zawrze ć przedmiotow ą umow ę . Tym samym uzna ć nale ż y, ż e dzia ł ania przedsi ę biorców wype ł ni ł y równie ż i trzeci ą przes ł ank ę analizowanego przepisu. Z uwagi na fakt, i ż wszystkie wymienione wy ż ej, ustawowe przes ł anki z art. 23a ust. 1 ustawy o ochronie [...] zosta ł y spe ł nione łą cznie, w okoliczno ś ciach niniejszej spra- wy organ antymonopolowy orzek ł , ż e przedsi ę biorcy stosowali praktyk ę naruszaj ą c ą zbio- rowe interesy konsumentów. W trakcie prowadzonego post ę powania przedsi ę biorcy dokonali jednak zmiany tre ś ci umowy i jednocze ś nie o ś wiadczyli, i ż nowy wzór umowy obowi ą zuje od dnia 15 lu- tego 2005r. Zgodnie z brzmieniem art. 23 e ustawy o ochronie konkurencji […] je ż eli przed- si ę biorca zaprzesta ł stosowania zarzucanej praktyki, organ antymonopolowy nie wydaje decyzji o uznaniu praktyki za naruszaj ą ca zbiorowe interesy konsumentów i nakazuj ą cej zaniechania jej stosowania. W takiej sytuacji Prezes Urz ę du wydaje decyzj ę o uznaniu praktyki za naruszaj ą ca zborowe interesy konsumentów i stwierdzaj ą c ą zaniechanie jej stosowania, przy czym ci ęż ar udowodnienia okoliczno ś ci zaniechania stosowania zarzuca- nej praktyki spoczywa na przedsi ę biorcy. W przedmiotowej sprawie przedsi ę biorcy wykazali (udowodnili) i ż , zaniechali stosowania praktyki naruszaj ą cej zbiorowe interesy konsumentów, przedstawiaj ą c nowy wzór umowy, tre ść którego wolna jest od kwestionowanych wcze ś niej zapisów, jak rów- nie ż zawiera przepisy, uwzgl ę dniaj ą ce prawa konsumentów wynikaj ą ce z ustawy o ochro- nie niektórych praw konsumentów […]. W tym stanie rzeczy, orzeczono jak w sentencji. z upowa ż nienia Prezesa Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsumentów Roman Jarz ą bek Dyrektor Delegatury w Gda ń sku Stosownie do tre ś ci art. 78 ust. 1 ustawy z dnia 15 grudnia 2000r. o ochronie konkurencji i konsumentów (tekst jednolity: Dz.U. z 2003r. Nr 86, poz. 804 ze zmianami) w zwi ą zku z art. 479 28 § 2 K.p.c. – od niniejszej decyzji przys ł uguje odwo ł anie do S ą du Okr ę gowego w Warszawie – S ą du Ochrony Konkurencji i Konsumentów, w terminie dwutygodniowym od dnia jej dor ę czenia, za po ś rednictwem Delegatury Urz ę du Ochrony Konkurencji i Konsu- mentów w Gda ń sku. 6