RBG-15/2009

PREZES URZĘDU OCHRONY KONKURENCJI I KONSUMENTÓW DELEGATURA W BYDGOSZCZY ul. Długa 47, 85-034 Bydgoszcz tel. (052) 345-56-44, Fax (052) 345-56-17, E-mail: bydgoszcz@uokik.gov.pl Bydgoszcz, dnia 14 października 2009 r. Znak: RBG 61-28/08/MB DECYZJA Nr RBG-15/2009 I. Na podstawie art. 27 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.: Dz.U. z 2007r. Nr 99, poz. 660, Dz.U. z 2007r. Nr 171, poz. 1206, Dz.U. z 2008. Nr 157, poz. 976, Dz.U. z 2008r. Nr 223, poz. 1458, Dz. U. z 2008r. Nr 227, poz. 1505, Dz. U. z 2009r. Nr 18, poz. 97 ) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134 poz. 939) w związku z § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107 poz. 887) - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, uznaje się za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów praktykę, stosowaną przez Bogdana Uhryna prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe VARIUS w Elblągu , polegającą na zamieszczeniu we wzorcu umownym Warunki uczestnictwa w imprezach organizowanych przez Biuro Podróży VARIUSTUR postanowień umownych o następującej treści: 1. „Jeżeli uczestnik rezygnuje z imprezy z innych przyczyn, organizator ma prawo tytułem pokrycia kosztów rzeczywiście przez niego poniesionych, do potrącenia z wpłaconych zaliczek lub żądać zapłaty kwot: - Przy rezygnacji w terminie nie krótszym niż 30 dni wyłącznie przed rozpoczęciem imprezy – nie więcej niż 10; - Przy rezygnacji pomiędzy 29 a 15 dniem włącznie przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 40% wartości imprezy; - Przy rezygnacji pomiędzy 14 a 8 dniem włącznie przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 70% wartości imprezy; - Przy rezygnacji na 7 dni i mniej przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 90% wartości imprezy”; 2 . „Zwrotu odpowiednich kwot dokonuje Organizator do 7 dni od daty odstąpienia Uczestnika od umowy, a od zwracanych kwot odsetki nie przysługują”; 3. „Warunkiem rozpatrzenia reklamacji przez organizatora jest zgłoszenie przedmiotu reklamacji przedstawicielowi Organizatora w trakcie imprezy w formie pisemnej, pod rygorem nieważności”; 2 4. „Uczestnikowi nie przysługuje zwrot wartości świadczeń, których nie wykorzystał w trakcie imprezy, z przyczyn nie leżących po stronie Organizatora lub w przypadku nie stawienia się na wyznaczoną zbiórkę w dniu wyjazdu”; które są postanowieniami umownymi wpisanymi na podstawie art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, co stanowi naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i stwierdza się zaniechanie jej stosowania z dniem 29 lipca 2008r . II. Na podstawie art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 16 lutego 2007 r. o ochronie konkurencji i konsumentów (Dz. U. Nr 50, poz. 331, ze zm.: Dz.U. z 2007r. Nr 99, poz. 660, Dz.U. z 2007r. Nr 171, poz. 1206, Dz.U. z 2008. Nr 157, poz. 976, Dz.U. z 2008r. Nr 223, poz. 1458, Dz. U. z 2008r. Nr 227, poz. 1505, Dz. U. z 2009r. Nr 18, poz. 97 ) oraz stosownie do art. 33 ust. 6 tej ustawy i § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 17 lipca 2007 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 134 poz. 939) w związku z § 7 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 1 lipca 2009 r. w sprawie określenia właściwości miejscowej i rzeczowej delegatur Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Dz. U. Nr 107 poz. 887), w związku ze stwierdzeniem praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, określonych w pkt I niniejszej decyzji - działając w imieniu Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, nakłada się na Bogdana Uhryna prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Handlowo - Usługowe VARIUS w Elblągu , karę pieniężną w wysokości 6 448 zł (słownie: sześć tysięcy czterysta czterdzieści osiem złotych), płatną do budżetu państwa. UZASADNIENIE W związku z działaniami Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (dalej: Prezes Urzędu lub organ antymonopolowy) mającymi na celu kontrolę wzorców umownych stosowanych przez organizatorów turystyki, Delegatura Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy przeprowadziła czynności kontrolne dotyczące działalności Bogdana Uhryna prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe VARIUS w Elblągu (dalej: Bogdan Uhryn). Prezes Urzędu w toku postępowania wyjaśniającego wstępnie ustalił, iż działalność przedsiębiorcy może odbywać się z naruszeniem przepisów prawa uzasadniającym wszczęcie postępowania w sprawie stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. W związku z powyższym – Postanowieniem Nr 120/2008 z dnia 25 kwietnia 2008r. – Prezes Urzędu wszczął z urzędu postępowanie w sprawie podejrzenia stosowania przez Bogdana Uhryna praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów, o których stanowi art. 24 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 16 lutego 2007r. o ochronie konkurencji i konsumentów [zw. dalej także ustawą o ochronie(…) ], polegających na zamieszczeniu we wzorcach umownych postanowień umownych o następującej treści: 1. „Jeżeli uczestnik rezygnuje z imprezy z innych przyczyn, organizator ma prawo tytułem pokrycia kosztów rzeczywiście przez niego poniesionych, do potrącenia z wpłaconych zaliczek lub żądać zapłaty kwot: - Przy rezygnacji w terminie nie krótszym niż 30 dni wyłącznie przed rozpoczęciem imprezy – nie więcej niż 10; - Przy rezygnacji pomiędzy 29 a 15 dniem włącznie przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 40% wartości imprezy; 3 - Przy rezygnacji pomiędzy 14 a 8 dniem włącznie przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 70% wartości imprezy; - Przy rezygnacji na 7 dni i mniej przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 90% wartości imprezy”; 2 . „Zwrotu odpowiednich kwot dokonuje Organizator do 7 dni od daty odstąpienia Uczestnika od umowy, a od zwracanych kwot odsetki nie przysługują”; 3. „Warunkiem rozpatrzenia reklamacji przez organizatora jest zgłoszenie przedmiotu reklamacji przedstawicielowi Organizatora w trakcie imprezy w formie pisemnej, pod rygorem nieważności”; 4. „Uczestnikowi nie przysługuje zwrot wartości świadczeń, których nie wykorzystał w trakcie imprezy, z przyczyn nie leżących po stronie Organizatora lub w przypadku nie stawienia się na wyznaczoną zbiórkę w dniu wyjazdu”; które są postanowieniami umownymi wpisanymi na podstawie art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. W toku niniejszego postępowania skarżony przedsiębiorca pismem z dnia 14 maja 2008 r. odniósł się do postawionych zarzutów, przedkładając wzorzec po dokonanych zmianach, który jednak nadal zawierał kwestionowane postanowienie dotyczące pobierania ryczałtu w przypadku rezygnacji klienta z imprezy turystycznej o treści: „Jeżeli uczestnik rezygnuje z imprezy z innych przyczyn, organizator ma prawo tytułem pokrycia kosztów rzeczywiście przez niego poniesionych, do potrącenia z wpłaconych zaliczek lub żądać zapłaty kwot: - Przy rezygnacji w terminie nie krótszym niż 30 dni wyłącznie przed rozpoczęciem imprezy – nie więcej niż 10; - Przy rezygnacji pomiędzy 29 a 15 dniem włącznie przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 40% wartości imprezy; - Przy rezygnacji pomiędzy 14 a 8 dniem włącznie przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 70% wartości imprezy; - Przy rezygnacji na 7 dni i mniej przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 90% wartości imprezy” . Wraz z pismem z dnia 1 lipca 2008r. przedsiębiorca przedstawił wzorzec umowny po zmianach dokonanych zgodnie z wytycznymi Prezesa. Bogdan Uhryn w dniu 8 września 2008r. przedstawił kopię umowy zawartej z konsumentem przy użyciu wzorca umownego po dokonanych zmianach. Umowa została podpisana w dniu 29 lipca 2008r. Z pisma z dnia 29 listopada 2009r. wynika, iż w obrocie prawnym na dzień 29 lipca 2009r. nie funkcjonowały umowy zawarte przy użyciu kwestionowanego wzorca. Poza tym przedsiębiorca wskazał, iż umowy zawiera przede wszystkim na zlecenie zakładu pracy, szkoły lub innej organizacji, rzadziej z konsumentami. Przedsiębiorca w dniu 12 lutego 2009r. przedłożył informację na temat przychodu osiągniętego w 2008 r. Ponadto Bogdan Uhryn w uzupełnieniu informacji na temat ww. przychodu, pismem z dnia 10 lipca 2009r. wskazał, iż jego przychód osiągnięty z organizowania imprez turystycznych stanowi 1,3% ogólnego przychodu, co stosownie udokumentował. Bogdan Uhryn został poinformowany o zakończeniu zbierania materiału dowodowego oraz o możliwości zapoznania się ze zgromadzonym w toku postępowania materiałem. Z powyższego uprawnienia nie skorzystał. Prezes Urzędu ustalił następujący stan faktyczny: 1. Strona postępowania: – Bogdan Uhryn jest przedsiębiorcą wpisanym do Ewidencji Działalności Gospodarczej prowadzonej przez Prezydenta Miasta Elbląga pod nr 4302 (rejestracji dokonano dnia 20 stycznia 2006 r.). Przedmiotem działalności jest m.in. działalność organizatorów turystyki. (dowód: zaświadczenie o wpisie do ewidencji działalności gospodarczej, karta 8 i 110) 2. W związku z prowadzoną działalnością, Bogdan Uhryn wprowadził do obrotu i stosował wzorce umowne, które m.in. zawierały postanowienia umowne o treści: 4 1. „Jeżeli uczestnik rezygnuje z imprezy z innych przyczyn, organizator ma prawo tytułem pokrycia kosztów rzeczywiście przez niego poniesionych, do potrącenia z wpłaconych zaliczek lub żądać zapłaty kwot: - Przy rezygnacji w terminie nie krótszym niż 30 dni wyłącznie przed rozpoczęciem imprezy – nie więcej niż 10; - Przy rezygnacji pomiędzy 29 a 15 dniem włącznie przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 40% wartości imprezy; - Przy rezygnacji pomiędzy 14 a 8 dniem włącznie przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 70% wartości imprezy; - Przy rezygnacji na 7 dni i mniej przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 90% wartości imprezy”; 2 . „Zwrotu odpowiednich kwot dokonuje Organizator do 7 dni od daty odstąpienia Uczestnika od umowy, a od zwracanych kwot odsetki nie przysługują”; 3. „Warunkiem rozpatrzenia reklamacji przez organizatora jest zgłoszenie przedmiotu reklamacji przedstawicielowi Organizatora w trakcie imprezy w formie pisemnej, pod rygorem nieważności”; 4. „Uczestnikowi nie przysługuje zwrot wartości świadczeń, których nie wykorzystał w trakcie imprezy, z przyczyn nie leżących po stronie Organizatora lub w przypadku nie stawienia się na wyznaczoną zbiórkę w dniu wyjazdu”; które są postanowieniami umownymi wpisanymi na podstawie art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. (dowód: karta 9 - 12) 3. W toku niniejszego postępowania Bogdan Uhryn przedstawił wzorzec umowny po dokonanych zmianach, z którego wyeliminowano niedozwolone postanowienia umowne. Przedsiębiorca przedłożył kopię umowy z dnia 29 lipca 2008r. zawartej z konsumentem przy użyciu poprawionego wzorca umownego, z którego usunięto kwestionowane zapisy. W związku z powyższym Prezes Urzędu uznał za datę zaniechania stosowania niedozwolonej praktyki dzień 29 lipca 2008r. (dowód: pismo skarżonego przedsiębiorcy, karta 36-37, 73-74) Mając na uwadze zebrany materiał dowodowy, Prezes Urzędu zważył: Podstawą do rozstrzygania sprawy w oparciu o przepisy ustawy o ochronie (…) jest uprzednie zbadanie przez Prezesa Urzędu, czy w danej sprawie zagrożony został interes publicznoprawny. Stwierdzenie, że to nastąpiło, pozwala na realizację celu tej ustawy, wskazanego w art. 1 ust. 1, którym jest określenie warunków rozwoju i ochrony konkurencji oraz zasad podejmowanej w interesie publicznoprawnym ochrony interes ó w przedsiębiorców i konsument ó w. Zdaniem Prezesa Urzędu rozpatrywana sprawa ma charakter publicznoprawny, albowiem wiąże się z ochroną interesu wszystkich konsumentów, którzy są lub będą klientami Bogdana Uhryna. Interes publicznoprawny przejawia się także w postaci zbiorowego interesu konsumentów. Innymi słowy - naruszenie zbiorowego interesu konsumentów jest jednocześnie naruszeniem interesu publicznoprawnego. Zatem uzasadnione było w niniejszej sprawie podjęcie przez Prezesa Urzędu działań przewidzianych w ustawie o ochronie (…) . Art. 24 ust. 1 ustawy o ochronie (…) stanowi, iż „ Zakazane jest stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. ” , natomiast art. 24 ust. 2 określa, iż „Przez praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów rozumie się godzące w nie bezprawne działanie przedsiębiorcy, w szczególności: 1) stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. (…).” Do stwierdzenia praktyki, o której mowa w art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…) konieczne jest wykazanie, iż przedsiębiorca stosuje we wzorcu umownym postanowienia, które zostały 5 wpisane do prowadzonego przez Prezesa Urzędu rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego. Zbiorowe interesy konsumentów podlegają ochronie przed działaniami przedsiębiorców, które są sprzeczne z prawem, tj. przepisami określonych aktów prawnych oraz zasadami współżycia społecznego i dobrymi obyczajami. Jak wspomniano wyżej, zgodnie z art. 24 ust. 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…) , za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów uważa się w szczególności stosowanie postanowień wzorców umów, które zostały wpisane do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego . Należy w tym miejscu wskazać, iż wzorce umowne wykorzystywane przy zawieraniu umów z konsumentami mogą być poddane kontroli abstrakcyjnej. Kontroli abstrakcyjnej wzorca jako takiego (art. 479 36 – 479 45 k.p.c.) dokonuje się niezależnie od tego, czy wzorzec był, czy też nie był zastosowany w konkretnej umowie. Kontrola taka obejmuje klauzule pojedyncze lub zbiorowe (cały wzorzec lub jego fragment). Oceny postanowień w wypadku kontroli abstrakcyjnej dokonuje Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wyłącznie do kompetencji tego Sądu należy uznanie postanowień wzorców umownych za niedozwolone. Art. 479 43 k.p.c. rozszerza prawomocność wyroku wydanego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone na osoby trzecie. Skutek tzw. prawomocności rozszerzonej następuje od chwili wpisania wzorca umowy do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, prowadzonego przez Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c. Konsekwencją umieszczenia postanowienia umownego w w/w rejestrze jest to, że posłużenie się nim będzie miało skutek wprowadzenia do umowy elementu bezwzględnie przez prawo zakazanego. Wpis do rejestru niedozwolonych postanowień umownych oznacza, że od tego momentu stosowanie takiej klauzuli jest zakazane we wszystkich wzorcach umownych. Powyższe stanowisko Prezesa Urzędu zgodne jest z orzecznictwem Sądu Najwyższego, który w uchwale z dnia 13 lipca 2006 r. (sygn. akt III SZP 3/06) stwierdził, iż „(…) stosowanie postanowień wzorców umów o treści tożsamej z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do rejestru, o którym mowa w art. 479 45 § 2 k.p.c., może być uznane w stosunku do innego przedsiębiorcy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów (…)”. W uzasadnieniu do powyższej uchwały Sąd uznał m.in., że „ (…) praktyka naruszająca zbiorowe interesy konsumentów art. 23a u.o.k.ik. obejmuje również przypadki wprowadzania jedynie zmian kosmetycznych polegających na przestawieniu wyrazów lub zastąpieniu jednych wyrazów innymi, jeżeli tylko wykładnia postanowienia pozwoli stwierdzić, że jego treść mieści się w hipotezie zakazanej klauzuli. Stosowanie klauzuli o zbliżonej treści do klauzuli wpisanej do rejestru godzi przecież tak samo w interesy konsumentów, jak stosowanie klauzuli identycznej, co wpisana do rejestru (…). Przyjęta powyżej rozszerzająca wykładnia art. 23a u.o.k.ik. znajduje również uzasadnienie w dyrektywach 93/13 oraz 98/27 a także orzecznictwie ETS dotyczącym zasady efektywności (…)”. Tym samym Sąd Najwyższy przesądził, iż stosowanie postanowienia tożsamego z postanowieniem wpisanym do Rejestru przez przedsiębiorcę, który nie był stroną lub uczestnikiem postępowania sądowego w sprawie o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone, w wyniku którego dane postanowienie zostało wpisana do Rejestru, stanowi praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Nie jest również konieczna dokładna literalna identyczność klauzuli wpisanej do rejestru i klauzuli z nią porównywanej i stąd niedozwolone będą także takie postanowienia umów, które mieszczą się w hipotezie klauzuli wpisanej do rejestru, której treść zostanie ustalona w oparciu o dokonaną jej wykładnię. Przedmiotem niniejszego postępowania jest wykazanie, że wyżej wymienione, zakwestionowane przez Prezesa Urzędu zapisy wzorca umownego stosowanego przez Bogdana Uhryna prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą Przedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe VARIUS w Elblągu przy zawieraniu umów o zorganizowanie imprezy turystycznej, są tożsame z treścią postanowień uznanych za niedozwolone prawomocnymi wy rokami Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów i wpisanych do Rejestru, o którym mowa w art. 479 45 Kodeksu postępowania cywilnego między innymi pod pozycjami: 89, 1153, 427, 1009. 6 W wyroku z dnia 21 kwietnia 2004r. (sygn. akt XVII Amc 65/03) Sąd Ochrony Konkurenc ji i Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod pozycją 89 do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone o treści: „W przypadku rezygnacji Klienta z wczasów BT Bratniak potrąca z opłat wniesionych przez Uczestnika: opłata manipulacyjna w wysokości 50 zł od każdego rezygnującego klienta 30% ceny w przypadku rezygnacji w okresie od 45 do 30 dni przed rozpoczęciem imprezy 50% ceny w przypadku rezygnacji w okresie od 30 - 15 dni przed rozpoczęciem imprezy 90% ceny w przypadku rezygnacji w okresie krótszym niż 15 dni przed rozpoczęciem imprezy”. Zarówno postanowienie wzorca o treści : „Jeżeli uczestnik rezygnuje z imprezy z innych przyczyn, organizator ma prawo tytułem pokrycia kosztów rzeczywiście przez niego poniesionych, do potrącenia z wpłaconych zaliczek lub żądać zapłaty kwot: - Przy rezygnacji w terminie nie krótszym niż 30 dni wyłącznie przed rozpoczęciem imprezy – nie więcej niż 10, - Przy rezygnacji pomiędzy 29 a 15 dniem włącznie przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 40% wartości imprezy; - Przy rezygnacji pomiędzy 14 a 8 dniem włącznie przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 70% wartości imprezy; - Przy rezygnacji na 7 dni i mniej przed rozpoczęciem imprezy nie więcej niż 90% wartości imprezy” jak i postanowienie wpisane do Rejestru pod pozycją 89, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy i wypełniają znamiona niedozwolonej klauzuli, o której mowa w art. 385 3 pkt 12 k.c., albowiem wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości bądź w części, jeżeli konsument zrezygnuje z zawarcia umowy lub jej wykonania. Zgodnie brzmieniem cytowanych postanowień organizator ma prawo zatrzymać część, a nawet prawie całość (90%) świadczenia spełnionego przez konsumenta w sytuacji, gdy sam zostaje zwolniony z wykonania świadczenia wzajemnego. Tego typu zapis powoduje sprzeczne z zasadą ekwiwalentności świadczeń nierównomierne rozłożenie praw i obowiązków stron umowy (tak również Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 19 maja 2005r., sygn. akt VI ACa 15/05, niepubl.). Ponadto niniejsze postanowienia stanowią również niedozwoloną klauzulę zdefiniowaną w art. 385 3 pkt 16 k.c., albowiem nakładają wyłącznie na konsumenta obowiązek zapłaty ustalonej sumy na wypadek rezygnacji z wykonania umowy. Obowiązek zapłaty ustalonej ryczałtowo sumy na wypadek rezygnacji z umowy został - zgodnie z brzmieniem tego postanowienia - nałożony wyłącznie na konsumenta. Powoduje to zabronioną w obrocie konsumenckim asymetrię w rozkładzie obciążeń stron, wynikających z faktu wypowiedzenia umowy. W efekcie ryzyko związane z wykonaniem umowy zostało przerzucone na konsumenta. Przedsiębiorca ma prawo do potrącenia kosztów w przypadku rezygnacji konsumenta z usługi. Jednakże kwota podlegająca potrąceniu powinna zostać ustalona w oparciu o indywidualne rozliczenie z konsumentem, z uwzględnieniem rzeczywistej straty poniesionej przez przedsiębiorcę (tu bezzasadnie rzeczywiste koszty utożsamia się z kwotami ryczałtu). W związku z tym analiza porównawcza wskazuje na jednoznaczność treści porównywanych klauzul, której nie naruszają odmienności wynikające z użytych zwrotów i wyrazów. W wyroku z dnia 28 lutego 2007r . (sygn. akt XVII Amc 56/06) Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod poz. 1153 do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone o treści: „Zwrot opłat należnych uczestnikowi, organizator zrealizuje w terminie do 30 dni, od momentu podjęcia przez uczestnika ostatecznej decyzji. Od zwracanych kwot nie przysługują odsetki” . Zarówno postanowienie wzorca o treści: „Zwrotu odpowiednich kwot dokonuje Organizator do 7 dni od daty odstąpienia Uczestnika od umowy, a od zwracanych kwot odsetki nie przysługują” jak i postanowienie wpisane do Rejestru pod pozycją 1153 stanowią praktykę niedozwoloną, albowiem zmierzają do niekorzystnego ukształtowania praw konsumentów w zakresie praw wynikających z ustawy o usługach turystycznych. Jak stwierdził sąd w uzasadnieniu powyższego orzeczenia, zapis ten jest niezgodny z art. 14 ust. 5 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997r. o usługach turystycznych (teks jednolity: Dz. U. 2004 Nr 223 7 poz. 2268), który to nakłada na organizatora imprezy turystycznej obowiązek natychmiastowego (nie w terminie 7 czy 30 dni) zwrotu wszystkich wniesionych świadczeń. Organ antymonopolowy podkreśla, iż sytuacja powyższa ma miejsce w przypadku, kiedy klient odstępuje od umowy wobec niezaakceptowania zmiany istotnych warunków umowy przez organizatora albo odwołania imprezy turystycznej. Konsument narażony jest wówczas na uciążliwość poszukiwania oferty, konieczność zmiany planów, trudności organizacyjne, rodzinne, zawodowe. W sytuacji niemożności uzyskania natychmiastowego zwrotu wpłaconych pieniędzy dodatkowo narażony jest na poszukiwanie dodatkowych źródeł finansowania kosztów nowej imprezy turystycznej. Ponadto - w ocenie sądu - przyznanie sobie przez organizatora imprezy turystycznej uprawnienia do zwrotu kwot bez odsetek nie jest niczym uzasadnione. Mając na uwadze powyższe, należy stwierdzić, iż cytowane zapisy są wyrazem nierównorzędnego, nierzetelnego traktowania konsumenta jako partnera umowy, godzącego w sposób rażący w jego interesy ekonomiczne. Z powyższych względów porównywane zapisy należy uznać za tożsame. W wyroku z dnia 16 grudnia 2004r. (sygn. akt XVII AmC 109/03 ), Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod poz. 427 do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone o treści: „Reklamacje nie zgłoszone na miejscu podczas trwania turnusu w formie pisemnej w Agencji/Recepcji wydającej klucze lub u rezydenta Maxim-a nie będą rozpatrywane po powrocie do kraju” . Zarówno postanowienia wzorca o treści : „Warunkiem rozpatrzenia reklamacji przez organizatora jest zgłoszenie przedmiotu reklamacji przedstawicielowi Organizatora w trakcie imprezy w formie pisemnej, pod rygorem nieważności” jak i postanowienia wpisane do Rejestru pod pozycją 427 kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy i stanowią niedozwolone postanowienia umowne, o których mowa w art. 385 3 pkt 2 k.c. oraz art. 385 3 pkt 21 k.c., albowiem ograniczają odpowiedzialność organizatora za nienależyte wykonanie zobowiązania wobec konsumenta przez uniemożliwienie dochodzenia przez niego roszczeń reklamacyjnych po zakończeniu turnusu, a także nakładają na konsumenta nadmiernie uciążliwe formalności uzależniając od ich spełnienia odpowiedzialność organizatora imprezy turystycznej. Nie powinno budzić wątpliwości, iż forma zawiadomienia może być ustna, a obowiązek pisemnego zaprotokołowania reklamacji winien spoczywać na przedstawicielu organizatora. Przepis art. 16b ustawy o usługach turystycznych stanowi, iż w przypadku stwierdzenia przez klienta w trakcie imprezy turystycznej wadliwego jej wykonywania, powinien on niezwłocznie zawiadomić o tym wykonawcę usługi oraz organizatora turystyki, w sposób odpowiedni do rodzaju usługi. Natomiast przepis art. 20 ust. 4 ustawy o usługach turystycznych formułuje obowiązek pilota wycieczek potwierdzenia klientowi przyjęcia reklamacji, a w przypadku jej niezałatwienia przekazania jej niezwłocznie organizatorowi turystki. Jak wynika z przywołanego przepisu konsument nie ma obowiązku przedstawienia reklamacji na piśmie, w przypadku zgłoszenia reklamacji w jakikolwiek sposób zobowiązanie do przyjęcia reklamacji spoczywa na pilocie wycieczki. W związku z powyższym analiza porównawcza kwestionowanych zapisów umownych z klauzulami wpisanymi do rejestru wskazuje na jednoznaczność porównywanych treści, której nie naruszają odmienności w zakresie użytych sformułowań i wyrazów. W wyroku z dnia 10 listopada 2004r. (sygn. akt XVII Amc 81/03 ) Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów uznał za niedozwolone postanowienie umowne zapis, który następnie został wpisany pod pozycją 1009 do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone o treści: „ W przypadku gdy uczestnik nie stawi się na miejsce zbiórki w wyznaczonym terminie i miejscu lub gdy zrezygnuje z imprezy w trakcie jej trwania, nie przysługuje mu zwrot kosztów podróży lub należności za niewykorzystane świadczenia” . Zarówno postanowienie wzorca o treści: „Uczestnikowi nie przysługuje zwrot wartości świadczeń, których nie wykorzystał w trakcie imprezy, z przyczyn nie leżących po stronie Organizatora lub w przypadku nie stawienia się na wyznaczoną zbiórkę w dniu wyjazdu” jak i postanowienie wpisane do Rejestru pod pozycją 1009 stanowi niedozwolone postanowienie, o którym mowa w art. art. 385 3 pkt 12 k.c., albowiem wyłącza 8 obowiązek zwrotu konsumentowi uiszczonej zapłaty za świadczenie nie spełnione w całości lub części, jeżeli konsument zrezygnuje z wykonania umowy. W pierwszej kolejności organ antymonopolowy podnosi, iż w zapisach tych nie są brane pod uwagę okoliczności niewykorzystania świadczenia przez konsumenta, a możliwe są przecież sytuacje, iż konsument nie będzie mógł wykorzystać danego świadczenia z przyczyn od niego niezależnych (np. z powodu choroby). Ponadto należy mieć na uwadze, iż niewykorzystanie świadczenia przez danego klienta nie zawsze wiąże się ze stratą dla organizatora (np. ze świadczenia skorzysta inny klient, który wniesie stosowną opłatę). Cytowane postanowienia wyłączają obowiązek zwrotu konsumentowi opłaty za świadczenia, które nie zostały przez niego wykorzystane, tym samym pozbawiają konsumenta możliwości zwrotu kwoty za niewykorzystane świadczenie objęte umową. Cena imprezy jest sumą opłat za poszczególne świadczenia realizowane na rzecz klienta. W przypadku niewykorzystania przez konsumenta któregokolwiek ze świadczeń, organizator nie realizując tego świadczenia albo oszczędza z powodu niewykonania świadczenia kwotę wpłaconą przez klienta, albo odzyska jakąś część kosztów jakie planował ponieść na realizację tego świadczenia. Z uwagi na powyższe należy uznać, iż zarówno przytoczone postanowienie z rejestru jak i kwestionowany przez Prezesa Urzędu zapis są tożsame. Bez znaczenia przy tym pozostają różnice w zapisach wynikające z użytych sformułowań i wyrazów, które nie wpływają na wykładnię klauzuli. Zgodnie z powyższym wykazano, iż kwestionowane postanowienia umów mieszczą się w hipotezach wymienionych klauzul wpisanych do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone. W myśl art. 24 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o ochronie (…) stosowanie postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone jest praktyką naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Mówiąc o „zbiorowym interesie konsumentów” należy zaznaczyć, iż ustawa o ochronie (…) nie podaje jego definicji, wskazując jednak w art. 24 ust. 3, że nie jest nim suma indywidualnych interesów konsumentów. O tym, czy naruszony został interes zbiorowy, nie zawsze przesądza kryterium ilościowe, ponieważ niekiedy jeden ujawniony przypadek naruszenia prawa konsumenta może być przejawem często lub nawet powszechnie stosowanej praktyki naruszającej interes zbiorowy. W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z naruszeniem praw licznej grupy konsumentów, wszystkich konsumentów będących klientami Bogdana Uhryna, jak i potencjalnych zainteresowanych, którzy mogą zawrzeć z nim umowę o organizację imprezy turystycznej. Tak więc, w rozpatrywanym stanie faktycznym zachowanie przedsiębiorcy nie dotyczy interesów poszczególnych osób, których sprawy mają charakter jednostkowy, indywidualny i nie dający się porównać z innymi, lecz mamy do czynienia z naruszonymi uprawnieniami określonego kręgu konsumentów, których sytuacja jest identyczna i wspólna dla całej, licznej grupy obecnych i przyszłych kontrahentów przedsiębiorcy. Reasumując, skoro wykazano powyżej, iż kwestionowane zapisy umowy oraz warunków uczestnictwa w imprezie turystycznej są tożsame z klauzulami wpisanymi do Rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone, to posługiwanie się nimi w obrocie konsumenckim uznać należy za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. W związku ze spełnieniem przesłanek wynikających z art. 24 ust 1 i 2 ustawy o ochronie (... ) należało zachowanie wymienionego przedsiębiorcy uznać za praktykę naruszającą zbiorowe interesy konsumentów. Jednakże zgodnie z art. 27 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie (…) nie wydaje się decyzji o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i nakazującej zaniechanie jej stosowania, 9 jeżeli przedsiębiorca zaprzestał stosowania praktyki, o której mowa w art. 24. W związku z przedstawieniem kopii umowy zawartej z konsumentem na podstawie wzorca umownego, z którego zgodnie z wytycznymi Prezesa Urzędu wyeliminowano niedozwolone postanowienia umowne, Prezes Urzędu wydał decyzję o uznaniu praktyki za naruszającą zbiorowe interesy konsumentów i stwierdził zaniechanie jej stosowania z dniem 29 lipca 2008r. (jest to data zawarcia pierwszej umowy w oparciu o poprawiony wzorzec). Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie I sentencji tej decyzji. Ad. II Zgodnie z art. 106 ust. 1 pkt 4 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów Prezes Urzędu ma kompetencje do ukarania Przedsiębiorcy poprzez nałożenie na niego kary pieniężnej w wysokości do 10% przychodu osiągniętego w roku rozliczeniowym poprzedzającym rok nałożenia kary, jeśli przedsiębiorca ten, choćby nieumyślnie dopuścił się stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów. Nakładanie kar pieniężnych w świetle wyżej przywołanego przepisu odbywa się co prawda na zasadzie fakultatywności, niemniej jednak – jak określa się w doktrynie – stosowanie kar pieniężnych powinno mieć miejsce w przypadkach dostatecznie wykształconych w praktyce reguł stosowania przepisów dotyczących naruszenia zbiorowych interesów konsumentów. 1 Podkreślić należy, iż rynek usług turystycznych był już kilkakrotnie kompleksowo badany przez Prezesa Urzędu, a w jawnym Rejestrze postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone znajduje się wiele klauzul dotyczących tegoż rynku. Mając na względzie powyższe oraz stan faktyczny niniejszej sprawy, Prezes Urzędu postanowił skorzystać z uprawnienia do nałożenia kary pieniężnej z tytułu naruszenia zakazu stosowania praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów. Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów nie zawiera zamkniętego katalogu przesłanek, od których uzależniona jest wysokość kar nakładanych na przedsiębiorców. W art. 111 przykładowo jedynie wskazano, iż Prezes Urzędu winien wziąć pod uwagę okres, stopień, okoliczności naruszenia przepisów ustawy oraz uprzednie naruszenia przepisów ustawy. Ponadto orzecznictwo wskazuje, że w przypadku kar przesłankami, które należy brać pod uwagę, są m.in.: potencjał ekonomiczny przedsiębiorcy, dopuszczalny poziom kary wynikający z przepisów ustawy oraz cele, jakie kara ma osiągnąć (por.: wyrok Sądu Najwyższego z 27.06.2000 r., sygn. akt I CKN 793/98 LexPolonica nr 390244). W roku 2008 przedsiębiorca osiągnął przychód w wysokości – 5 117 485,37 zł, (dowód: karta 146). Maksymalny wymiar kary jaki można nałożyć na przedsiębiorcę wynosi 511 748,53 zł – 10% osiągniętego przychodu w roku 2008. Podkreślić nadto należy, iż nakładana przez Prezesa Urzędu kara finansowa pełni trojaką funkcję: represyjną, prewencyjną i edukacyjną. Ustalając wymiar kary należy wziąć przede wszystkim pod uwagę funkcję prewencyjną kar, w tym prewencję ogólną. Kara bowiem winna być ustalona tak, aby powstrzymywać przedsiębiorcę stosującego praktykę oraz innych przedsiębiorców przed stosowaniem w przyszłości tego typu praktyk w obrocie z konsumentami. Zważyć należy na dużą skalę naruszeń zbiorowych interesów konsumentów przez przedsiębiorców prowadzących działalność w zakresie organizowania usług turystycznych. Zachodzi zatem konieczność wymierzenia kary o takiej wysokości, która zniechęci 1 M. Król - Bogomilska [w:] T. Skoczny (red.), Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz , Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2009, str. 1614. 10 organizatorów turystyki do stosowania niedozwolonych postanowień umownych, a tym samym zobliguje ich do bieżącego monitorowania rejestru niedozwolonych postan owień umownych i uaktualniania, zgodnie z prawem, stosowanych przez siebie wzorców. Decyzje administracyjne wydawane przez Prezesa UOKiK – w szczególności te, w których stwierdza się stosowanie praktyki – oprócz skutku prawnego, jaki wywołują bezpośrednio wobec strony danego postępowania, mają także prewencyjny oraz informacyjny (edukacyjny) charakter i powinny stanowić dla wszystkich uczestników rynku wyraźny sygnał, jakich zachowań przedsiębiorcy powinni unikać i jakie zachowania konsumenci mogą skutecznie kwestionować. 2 W niniejszym postępowaniu stwierdzono stosowanie czterech niedozwolonych postanowień umownych. Każde z postanowień stosowanych przez Bogdana Uhryna w sposób bezpośredni wpływa na interesy ekonomiczne konsumentów. Postanowienie z punktu I.1 sentencji decyzji stanowi przejaw nierównomiernego rozłożenia praw i obowiązków stron umowy, albowiem konsekwencje rezygnacji lub odstąpienia od realizacji umowy przerzucone są wyłącznie na konsumenta. Zapis punktu I.2 przewiduje odmienny niż przepisy ustawy o usługach turystycznych termin zwrotu kwot w przypadku odstąpienia klienta od umowy. Postanowienie z punktu I.3 prowadzi do uniemożliwienia konsumentowi dochodzenia roszczenia reklamacyjnego po zakończeniu imprezy turystycznej oraz nakłada na konsumenta nadmiernie uciążliwe formalności uzależniając od ich spełnienia odpowiedzialność przedsiębiorcy. Zapis punktu I.4 pozbawia możliwości zwrotu wartości świadczeń, z których konsument nie skorzystał. W ocenie Prezesa Urzędu nie ma wątpliwości, że postanowienia te są przejawem nierównorzędnego i nierzetelnego traktowania konsumentów i bezpośrednio naruszają ich interesy. Konsekwencją stosowania powyższych praktyk było pogorszenie sytuacji konsumentów. Fakt, że kwestionowane zapisy funkcjonowały w obrocie prawnym stwarzało zagrożenie, że przedsiębiorca mógł uzyskać od konsumenta nieuzasadnione korzyści w przypadku rezygnacji klienta z udziału w imprezie turystycznej, a także ograniczyć prawo konsumenta do dochodzenia swych praw w procesie reklamacyjnym. W związku z powyższym organ antymonopolowy uznał, iż natura naruszenia i kumulacja naruszeń polegających na stosowaniu niedozwolonych postanowień umownych uzasadnia ustalenie wyjściowego poziomu wymiaru kary pieniężnej na poziomie 0,3% przychodu uzyskanego przez przedsiębiorcę w 2008 r., co jest równe kwocie 15 352,45 zł. Prezes Urzędu z uwagi na niewielki przychód przedsiębiorcy osiągnięty z tytułu działalności organizatora imprez turystycznych w stosunku do całkowitego przychodu osiągniętego w roku 2008 (1,3% przychodu całkowitego), postanowił obniżyć karę o 40%, co stanowi kwotę 6 140,98 zł. Prezes Urzędu ustalając karę wziął pod uwagę okoliczność wykazania przez Bogdana Uhryna zaniechania stosowania niedozwolonej praktyki. Powyższe należy poczytać jako okoliczność łagodzącą, tym samym uzasadniającą obniżenie poziomu wymiaru kary o 30% (2 763,44 zł). W związku z powyższym, Prezes Urzędu postanowił nałożyć na Bogdana Uhryna karę w wysokości 6 448 zł, co odpowiada 0,126 % przychodu przedsiębiorcy osiągniętemu w 2008r. i równocześnie stanowi 1,26 % kary maksymalnej. Kara w takim wymiarze jest adekwatna do stopnia naruszenia przepisów ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów i współmierna do możliwości finansowych przedsiębiorcy. Organ antymonopolowy uznał, że orzeczona kara prawidłowo spełni zarówno funkcję represyjną, jak i swoje zadania w zakresie prewencji generalnej i indywidualnej, zapobiegając stosowaniu podobnych naruszeń w przyszłości zarówno przez samego przedsiębiorcę, jak i przez innych organizatorów turystyki. Wobec powyższego orzeczono jak w punkcie II sentencji tej decyzji. 2 C. Banasiński, E. Piontek (red.), Ustawa o ochronie konkurencji i konsumentów. Komentarz , Wydawnictwo LexisNexis, Warszawa 2009, str. 819. 11 Zgodnie z art. 112 ust. 3 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , karę pieniężną należy uiścić w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się niniejszej decyzji na konto Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów: NBP O/O Warszawa Nr 51101010100078782231000000. Stosownie do treści art. 81 ust. 1 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów , w związku z art. 479 28 § 2 k.p.c., od niniejszej decyzji przysługuje stronie odwołanie do Sądu Okręgowego w Warszawie - Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w terminie dwutygodniowym od dnia jej doręczenia, za pośrednictwem Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów - Delegatury Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów w Bydgoszczy. Z upoważnienia Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów Dyrektor Delegatury w Bydgoszczy Otrzymują: 1. Bogdan Uhryn Przedsiębiorstwo Handlowo-Usługowe VARIUS ul. Leona Wyczółkowskiego 3 82-300 Elbląg 2. a/a