Ts 163/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 21 maja 2024 r. Pozycja 120 POSTANOWIENIE z dnia 20 maja 20 20 r. Sygn. akt Ts 163/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Zielonacki , po wstępnym rozpoznaniu , na posiedzeniu niejawnym w dniu 20 maja 2020 r., skargi konsty - tucyjnej S .S. o zbadanie zgodności: 1) ar t. 398 22 w związku z art. 48 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.) , w brzmieniu obowiązującym 11 marca 2018 r. : a) w zakresie, w jakim „odnośnie [do] sprawy już zawisłej przed sądem pier - wszej instancji, nie wyłącza z urzędu od rozpoznania skargi na postano - wienie referendarza sądowego w przedmiocie kosztów sądowych, sędziego prowadzącego daną sprawę”, z art. 45 Konstytucji Rzeczy po - spolitej Polskiej , b) w zakresie, w jakim „ nie przewiduje ostat ecznego terminu procesowego do którego skarga na orzeczenie referendarza sądowego winna być rozpoz - nana ” , z art. 77 ust. 2 w związku z art. 78 Konstytucji, 2) art. 380 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim „nie przewiduje możliwości rozpoznania przez sąd drugiej instancji tych postano - wień sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a w których sąd ten procedował jako sąd odwoławczy, rozpoznając skargę na orzeczenie referendarza sądowego” , z art. 176 Kons tytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nada nia dalsz ego bieg u skardze konstytucyjnej . UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej , wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 31 paździer - nika 201 9 r. (data nadania) , działająca we własnym imieniu radca prawny S .S. (dalej: skarżą - c a ) wystąpił a z żądaniem , przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia, na tle nastę pującego stanu faktycznego : W sprawie z wniosku skarżącej o wyznaczenie zarządcy rzeczą wspólną, tocząc ej się przed Sądem Rejonowym w G . pod sygn. akt […] , referendarz sądowy postanowieniem z 26 września 2018 r. ustalił i przyznał biegłemu sądowemu z zakresu wyceny nieruchomości wynagrodzenie w kwocie 2987,06 zł za sporządzenie opinii. OTK ZU B/2024 Ts 163/19 poz. 120 2 Na orzeczenie referendarza skarżąca wniosła skargę. Postanowieniem z 1 lutego 2019 r. Sąd Rejonowy w G . (sygn. akt […] ) ustanowił zarządcę sądowego nieruchomości wspólnej, opisanej w tym orzeczeniu. Sąd ten p ostanowieniem z 14 lutego 2019 r. (sygn. akt […] ) utrzymał w mocy posta - no wienie referendarza sądowego z 26 wrześn ia 2018 r. , zaś – w obec niepodpisania sentencji wskazanego rozstrzygnięcia – 8 kwietnia 2019 r. ponownie wydał postanowienie o utrzy - maniu w mocy orzeczenia referendarza. Na postanowienie z 1 lutego 2019 r. skarżąca wniosła apelację, w której zarzuciła na ru szenie : art. 227 w związku z art. 232 w związku z art. 328 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.; dalej: k.p.c.), art. 278 w związku z art. 232 zdanie drugie w związku z art. 233 k.p.c., a rt. 233 k.p.c., art. 398 23 k.p.c., a także art. 316 w związku z art. 520 k.p.c. w związku z art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 300, ze zm.). Postanowieniem z 12 lipca 2019 r. (sygn . akt […] ) Sąd Okręgowy w G . oddalił apelację skarżącej. 2. Zdaniem skarżące j norma wywodzona z art. 398 22 w związku z art. 48 k.p.c. : – narusza konstytucyjne prawo do sądu w zakresie, w jakim „odnośnie [do] sprawy już zawisłej przed sądem pierwszej instancji, nie wyłącza z urzędu od rozpoznania skargi na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie kosztów sądowych, sędziego prowa - dzącego daną sprawę”; – narusza konstytucyjny standard odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej w zakresie, w jakim „nie przewiduje ostatecznego terminu procesowego do którego skarga na orzeczenie referendarza sądowego winna być rozpoznana” . Z kolei art. 380 k.p.c. jest sprzeczny z konstytucyjną zasadą dwuinstancyjności postę - powania sądowego, gdyż „nie przewiduje możliwości rozpoznania przez sąd drugiej instancji tych postanowień sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zaża - lenia, a w których sąd ten procedował jako sąd odwoławczy, rozpoznając skargę na orzecze - nie referendarza sądowego” . 3. Zarządzeniem sędziego Trybunału Konstytucyjnego z 5 lutego 2020 r. skarżąca została wezwana do usunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez: 1) wyjaśnienie, czy skarżąca omyłkowo wskazała w punkcie 1 petitum oraz na s. 2 uza sadnienia skargi konstyt ucyjnej art. 398 12 zamiast art. 398 22 k.p.c., jako przedmiot zaskar - żenia; 2) w razie pozytywnej odpowiedzi na powyższe pytanie: a) wskazanie, które brzmienie art. 398 22 oraz art. 48 k.p.c. zostało uczynione przed - miotem skargi konstytucyjnej, b) uzasadnienie zarzutu niezgodności art. 398 22 w związku z art. 48 k.p.c. z art. 77 ust. 2 w związku z art. 78 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej; 3) uzasadnienie zarzutu niezgodności art. 380 k.p.c. z art. 176 Konstytucji. 4. W piśmie procesowym, wniesionym do Trybunału 17 lutego 2020 r. (data nadania), skarżąca wyjaśniła, że art. 398 12 k.p.c. został wskazany omyłkowo, przedmiotem skargi jest art. 398 22 w związku z art. 48 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym 11 marca 2018 r . , a t akże przedstawiła uzasadnienie zarzutów niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów. OTK ZU B/2024 Ts 163/19 poz. 120 3 Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje : 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; da lej: u.o.t.p. TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, pod- czas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom. 2. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego analizowan ej skar dze konstytucyjn ej nie można nadać dalszego biegu . 3. Stosownie do art. 79 ust. 1 Konstytucji, każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone może wnieść skargę do TK, kierując ją przeciwko aktowi prawne- mu, na podstawie którego sąd orzekł ostatecznie o jego wolnościach, prawach albo obowiąz- kach konstytucyjnych. Skargę wnosi się „ na zasadach określonych w ustawie”, przy czym chodzi o ustawę, która okre śla „[o] rganizację Trybunału Konstytucyjnego oraz tryb postę- powania przed Trybunałem” (art. 197 Konstytucji), a zatem – u.o.t.p.TK . Wynikające z art. 79 ust. 1 Konstytucji uprawnienie do złożenia skargi konstytucyjnej może być realizo- wane jedynie w zakresie przewidzianym w u.o.t.p.TK i po spełnieniu określonych w niej wymagań formalnych. W niniejszej sprawie wątpliwości dotyczą jednak zasadniczych wy- magań stawianych skardze wprost w Konstytucji, a jedynie rozwiniętych w przepisach u.o.t.p. TK (por. postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35 ) . Jedną z przesłanek kwestionowania przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego jest wymaganie, by sąd na jego podstawie wydał orzeczenie. Formalnym potwierdzeniem tego wymagania, wynikającego wprost z Konstytucji, jest treść art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK . Przepis ten stanowi, że w skardze powinno się znaleźć „określenie kwestionowanego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnościach lub prawach albo obowiązkach określonych w Konstytucji i w stosunku do którego skarżący domaga się stwierdzenia niezgodności z Konstytucją”. Z kolei art. 53 ust. 2 pkt 1 u.o.t.p.TK stanowi, że „[d]o skargi dołącza się (…) wyrok, decyzję lub inne rozstrzygnięcie wydane na podstawie przepisu, o którym mowa w ust. 1 pkt 1”. Dołączone do skargi rozstrzygnięcie, wydane na podstawie kwestionowanego przepisu, ma umożliwić Trybunałowi ustalenie, czy skarżący prawidłowo wskazał kwestio - nowany przepis oraz czy uczynił to w terminie. Uzasadnienie wyżej wymienion ej przesłan ki dopuszczalności skargi konstytucyjnej T rybunał K onstytucyjny wielokrotnie przedstawiał w swym orzecznictwie. Jest on a ściśle związan a z modelem skargi przyjętym przez polskiego ustrojodawcę. Jej specyfika w sys - temie prawa polskiego wiąże się z określeniem w Konstytucji przedmiotu ochrony, którym są wolności, prawa i obowiązki. W konsekwencji, cechą istotną ochrony „jest powiązanie inte - resu prywatnego (ochrona przed naruszeniem tych wolności, praw i obowiązków) z interesem publicznym (konstytucyjna integralność i spójność systemu prawa). Specyficzne są także zasady (subsydiarność…) i tryb” (Z. Czeszejko - Sochacki, Sądownictwo konstytucyjne w Polsce na tle porównawczym, Warszawa 2003, s. 244). Skarga spełnia dwie – niero - zerwalnie związane ze sobą – funkcje: ochrony naruszonych konstytucyjnych wolności lub praw jednostki oraz środka prawnego zmierzającego do eliminacji niekonstytucyjnego prze - pisu z porządku prawnego. Rozerwanie więzi obu wymienionych funkcji prowadziłoby do pozbawienia skargi cech stanowiących o jej istocie (por. postanowienia TK z 28 listopada 2001 r., sygn. SK 12/00, OTK ZU nr 8/ 2001, poz. 267 oraz 29 listopada 2010 r., sygn. SK 39/08, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 121 , a także postanowienie pełnego składu TK z 10 mar ca 2015 r., sygn. SK 65/13 ). N aruszenie wolności i praw, o których mowa w art. 79 OTK ZU B/2024 Ts 163/19 poz. 120 4 ust. 1 Konstytucji, powinno mieć charakter osobisty oraz bezpośredni. W odróżnieniu od skargi powszechnej ( actio popularis ) koncentrującej się na obronie interesu publicznego, w systemie prawa polskiego inicjujący skargę konstytucyjną działa zawsze w obronie własnego prawa (por. postanowieni a pełnego składu TK z 13 czerwca 2011 r., sygn. SK 26/09, OTK ZU nr 5/A/2011, poz. 46 oraz 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 , a także posta nowienie TK z 6 grudnia 2018 r., sygn. Ts 224/17, OTK ZU B/2019, poz. 67 ). Skutek powszechny orzeczenia w sprawie konkretnego skarżącego – przy spełnieniu wszystkich wymogów formalnych – wynika z art. 190 ust. 1 Konstytucji, który stanowi , że „ [o] rzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą (…)”. W ocenie Trybunału, w badanej sprawie opisana wyżej przesłanka dopuszczalności skargi konstytucyjnej nie została spełniona. Wypełniając wynikający z art. 53 ust. 2 pkt 1 u.o.t.p. TK obowiązek procesowy załą - czenia do skargi rozstrzygnięcia wydanego na podstawie zakwestionowanego aktu normatyw - nego, skarżąc a przedstawi ła postanowienie Sądu Rejonowego w G . z 8 kwietnia 2019 r. (sygn. akt […] ) o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie wyna - grodzenia biegłego, zaś wynikający z art. 53 ust. 2 pkt 2 u.o.t.p.TK obowiązek załączenia rozstrzygnięcia przesądzającego o wyczerpaniu drogi prawnej – postanowienie Sądu Okręgo - wego w G . z 12 lipca 2019 r. (sygn. akt […] ) o oddaleniu apelacji na postanowienie o ustano - wieniu zarządcy sądowego nieruchomości wspólnej. Pierwsze z tych orzeczeń, wydane na podstawie art. 398 23 § 1 i 2 w związku z art. 397 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm.; dalej: k.p.c.), dotyczyło wyłącznie prawidłowego zastosowania przez ref e - ren darza sądowego art. 288 k.p.c., art. 89 ust. 1 - 3 i art. 90 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 300, ze zm.; dalej: u.k.s.s.c.) oraz § 2 i 4 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 kwietnia 2013 r. w sprawie określenia stawek wynagrodzenia biegłych, taryf zryczałtowanych oraz sposobu do kumentowania wydatków niezbędnych dla wydania opinii w postępowaniu cywilnym (Dz. U. poz. 518, ze zm.) przy ustalaniu wynagrodzenia dla biegłego. Z kolei drugie – wyda - ne na podstawie art. 385 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. – dotyczyło prawidłowości rozstrzy - gnięcia w przedmiocie ustanowienia zarządu sądowego i to w granicach zakreślonych przez samą skarżącą, tj. przez pryzmat: art. 227 w związku z art. 232 w związku z art. 328 § 2 k.p.c., art. 278 w związku z art. 232 zdanie drugie w związku z art. 233 k.p.c., art. 233 k.p.c., art. 398 23 k.p.c., a także art. 316 w związku z art. 520 k.p.c. w związku z art. 83 ust. 2 u.k.s.s.c . Natomiast analizowana skarga konstytucyjna została skierowana przeciwko art. 398 22 w związku z art. 48 k.p.c. (skutki wniesienia skargi na orzeczenie referendarza sądo wego, przesłanki wyłączenia sędziego z mocy ustawy) oraz art. 380 k.p.c. (rozpo - znawanie, na wniosek strony, przez sąd drugiej instancji postanowień wpadkowych, które nie podlegały osobnemu zaskarżeniu) . Przepis y t e nie tylko nie stanowił y podstawy prawnej ani postanowienia S ądu Rejonowego w G . , ani postanowienia Sądu Okręgowego w G . , ale w ogóle nie był y przez te sąd y stosowan e . „Przedmiotem skargi konstytucyjnej mogą być – co do zasady – tylko takie przepisy, które stanowią normatywną podstawę wydanego w sprawie skarżącego ostatecznego orzeczenia sądu lub organu administracji publicznej, oraz których treść normatywna stanowi przyczynę naruszenia określonych w Konstytucji wolności lub praw przysługujących skarżącemu” (postanowienie TK z 14 stycznia 2014 r. , sygn. SK 54/12, OTK ZU nr 1/A/2014, poz. 7). K westionowan e przez skarżącą przepisy nie występuj ą w sentencji postanowienia Sąd u Rejonowego w G . z 8 kwietnia 2019 r. ani w jego uzasadnieniu . Z kolei art. 398 22 oraz art. 380 k.p.c. zostają wprawdzie wymienione w uzasadnieniu postanowienia Sądu Okręgowego w G . z 12 lipca 2019 r., jednakże wyłącznie w kontekście zarzutu apelacyjnego dotyczącego naruszenia przez Sąd Rejonowy w G . , w postanowieniu z 1 lutego 2019 r. , art. 316 w związku z art. 520 k.p.c. w związku z art. 83 OTK ZU B/2024 Ts 163/19 poz. 120 5 ust. 2 u.k.s.s.c. ( verba actoris : „poprzez obciążenie wnioskodawczyni kosztami opinii sporządzone j przez biegłego, podczas gdy w chwili wydawania postanowienia co do meritum sprawy koszty te jeszcze nie powstały, bowiem wciąż nierozstrzygnięta pozostawała skarga na orzeczenie referendarza w przedmiocie wynagrodzenia należnego biegłemu i jednocześnie sąd nie orzekł o wydatkach poniesionych tymczasowo przez Skarb Państwa”) . Na żadnym etapie rozstrzygania nie stanowił y on e – w kontekście sformułowanych w analizowanej skardze zarzutów – bezpośredniej lub choćby pośredniej podstawy decydowania przez S ąd Rejonowy w G . lub Sąd Okręgowy w G . o sytuacji procesowej skarżąc ej w zakresie, w jakim : – w spraw ie już zawisłej przed sądem pierwszej instancji, nie wyłącza się z urzędu od rozpoznania skargi na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie kosztów sądowych sędziego prowadzącego daną sprawę; – nie przewiduje się ostatecznego terminu procesowego do którego skarga na orzeczenie referendarza sądowego po winna być rozpoznana; – nie przewiduje się możliwości rozpoznania przez sąd drugiej instancji tych posta - nowień sądu pierwszej instancji, które nie podlegały zaskarżeniu w drodze zażalenia, a w których sąd ten procedował jako sąd odwoławczy, rozpoznając skargę na orzeczenie referendarza sądowego . W konsekwencji Trybunał stwierdza, że w badanej sprawie występuje brak tożsa - mości podstawy prawnej orzeczenia wydanego w sprawie skarżąc ej i przedmiotu zaskar - żenia. Co więcej, w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej oraz uzupełniającego ją pisma procesowego nie wskazano argumentów, które uzasadniałyby nietrafne zidentyfikowanie podstawy prawnej rozstrzygnięcia, czy też raczej – p rzesunięcie przedmiotu zaskarżenia i uczynienie nim przepis ów , któr e – zwłaszcza w kontekście sformułowanych w skardze zarzutów – nie był y stosowan e w sprawie skarżąc ej . Ponadto – uwzględniwszy stanowisko Trybunału wyrażone w postanowieniu pełnego składu z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 – na leży zauważyć , że skarżąc a nie dysponuj e żadnym orzeczeniem władzy publicznej wydanym na podstawie kwestionowan ych w analizowanej skardze przepisów , któr ym to zarzuca niezgodność z Konstytucją i z którym i wiąż e naruszenie jej konstytucyjnych praw. Trybunał zauważa , że w sprawie skarżąc ej uzyskanie orzecze ń wydanych na pod - sta wie kwestionowan ych przez ni ą przepis ów byłoby możliwe tylko w razie złożenia odpo - wie dnio: – zażalenia na postanowienie Sądu Rejonowego w G . z 8 kwietnia 2019 r. (w kon - tekście zarzutu naruszenia art. 45 Konstytucji przez art. 398 22 w związku z art. 48 k.p.c.); – skargi na przewlekłość postępowania w przedmiocie skargi na postanowienie referendarza sądowego, a po wydaniu orzeczenia „głównego” w sprawie przez sąd przed rozpatrzeniem takiej skargi , tj. w tym przypadku postanowienia Sądu Rejonowego w G . z 1 lutego 2019 r. – stosownego rekursu apelacyjnego (w kontekście zarzutu naruszenia art. 77 ust. 2 w związku z art. 78 Konstytucji przez art. 398 22 w związku z art. 48 k.p.c.); – stosownego rekursu apelacyjnego od postanowienia Sądu Rejonowego w G . z 1 lu - tego 2019 r. (w kontekście zarzutu naruszenia art. 176 ust. 1 Konstytucji przez art. 380 k.p.c.). Reasumując, u stalenie przez T rybunał K onstytucyjny , że zachodzi tożsamość podstawy (wyrażonej w jednostce redakcyjnej aktu normatywnego ) rozstrzygnięcia w sprawie skarżącego i przedmiotu skargi jest koniecznym warunkiem, którego spełnienie otwiera drogę do merytorycznego rozpoznania skargi konstytucyjnej . W przeciwnym razie, żądanie kontroli konstytucyjnej jest oderwane od rozstrzygnięcia kształtującego prawa i obowiązki skarżącego jako konkretnej, zindywidualizowanej osoby. Merytoryczne rozpatrzenie skargi na przepis, który nie był (choćby pośrednio) podstawą rozstrzygnięcia w sprawie skarżącego, oznaczałoby zatem odejście od przyjętego w prawie polskim modelu skargi konstytucyjnej (por. postanowienie pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 ). OTK ZU B/2024 Ts 163/19 poz. 120 6 W związku z powyższym Trybunał stwierdza, że skarżąc a – w kontekście sfor - mułowanych przez nią zarzutów skargi konstytucyjnej – nie dysponując orzeczeniem wyda - nym na podstawie zaskarżon ych przepis ów , nie mo że wiązać z nimi naruszenia przysługu - jących jej praw konstytucyjnych i – tym samym – nie ma legitymacji do żądania kontroli konstytucyjn ości art. 398 22 w związku z art. 48 oraz art. 380 k.p.c . W tym stanie rzeczy – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK – należało postanowić jak w sentencji. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącej przysługuje prawo do wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.