Ts 41/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 26 października 2021 r. Pozycja 145 POST A NOWIEN I E z d nia 7 maja 2020 r. Sygn. akt Ts 41 / 19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Leon Kieres, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej M . J . w sprawie zgodności: 1) ar t. 524 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm.) w zakresie zwrotu „jednakże wznowienie postępowania nie j est dopuszczalne, jeżeli post an owi e n ie koń- czące postępowanie może być zmienione lub uchylone” z art. 45 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konsty tucji Rzeczypospolitej Polskiej; 2) a rt. 406 u stawy wymienionej w p unkcie 1 w zakresie , w jakim „ w postępo- waniu przed Sądem II instancji w sytuacji gdy o wznowieniu postępowania orzeka po raz pierwszy Sąd II instancji nie stosuje się na jego podstawie nor- my [a] rt. 394 § 1 ustawy Kodeks Postępowania Cywilne go” z art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 2 w związk u z art. 176 ust. 1 oraz z art. 176 ust. 2 w związku z a rt. 45 ust. 1 Konstytucji; 3) a rt. 39 4 § 1 ustawy w ymienionej w p unkcie 1 w zakresie , w jakim „ nie stosu- je się go do orzeczeń Sądu II instancji w związku z [a] rt. 406 KPC w postę- powaniu przed Sądem II instancji w sytuacji gdy o wznowieniu postępowania orzeka po raz pierwszy Sąd II instancji” z a rt. 31 ust. 3, art. 32 u st. 1 i 2, a rt. 64 ust. 2 w związku z a rt. 176 ust. 1 oraz a rt. 176 ust. 2 w związ ku z art. 45 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. U Z A S A D N I E N I E W skardze konstytucyjnej wniesione j do Trybunału Konstytucyjnego 9 marca 2019 r. (data nadania) M . J . (dalej: skarżący), reprezentowany przez radcę prawnego ustanowionego z wyb oru, wystąpił z żądaniem przytoczonym na tle następującego stanu faktycznego. P ostanowieniem z 16 listopada 2016 r. (sygn. a kt [ … ] ) Sąd Rejonowy w K . (dalej: Sąd Rejonowy) zmienił wy rok rozwodowy Sądu Okręgowego w K . (dalej: Sąd Okręgo wy) z 3 gru dnia 2013 r. (sygn. akt [ … ] ) w przedmiocie wykonywania władzy rodzicielskiej i kon- OTK ZU B/202 1 Ts 41/19 poz. 145 2 taktów ojca ( skarżącego ) z małoletnim Wiktorem Jarockim, jak również oddalił wnioski w pozostałym zakresie oraz zasą dził pobrani e od każdej ze stron na rzecz Skarbu P aństwa kwotę 787,16 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. P ostanowieniami Sądu Rejonowego z 29 listopada 2016 r. i 21 lutego 2017 r. (sygn. akt [ … ] ) rozstrzygnięcie z 16 listopada 2016 r. zostało spros towane w zakresie oczywist ej omyłk i pi sarsk iej polegającej na błędnej numeracji punktów sentencji oraz w zakresie daty rozpoznania sprawy wskazanej w komparycji. Od rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów postępowania zawartego w orzecz eniu z 16 listopada 2 016 r. (sygn. akt jak wyżej) skarżący w niósł zażalenie do Sądu Okręgowego, który p ostanowieniem z 9 października 2018 r. (sygn. akt: [ … ] ) oddalił je w całości. W związku z powyższym, s karżący wniósł skargę o wznowienie postępowania za- kończonego postanowieniem Sądu Okrę gowego z 9 paź dziernika 2018 r. (sygn. akt [ … ] ). J ako podstawę wznowienia wskazał orzekanie przez niewłaściwy sąd. W uzasadnieniu skargi podniósł, iż „zgodnie z [a]rt. 17 ust. 1 KPC sądem właściwym do rozpozn ania spraw o prawa niemajątkowe jest a bsolutnie zawsze Sąd Okręgowy jako sąd I instancji. Nawet omyłkowe skierowanie powództwa do S [ ą ] du R ejonowego winno skutkować przekazaniem sprawy do właściwego S [ ą ] du, na podstawie [a]rt. 378 § 1 KPC w związku z [a]rt. 379 § 4 KPC Sąd II instancji winien b ył przedmiotową okoliczność ustalić z urzędu. (…) roszczenie o ustale- nie kontaktów z małoletnim oraz o przywrócenie władzy rodzicielskiej nie ma żadnych cech roszczenia o prawa majątkowe. Jest to ewidentnie roszczenie o prawo niemajątkowe. Prawo to nie ma zresztą żadnej realnej wartości pienię żnej. W tym stanie rzeczy orzeczenie wydane w niniejszej sprawie przez Sąd Rejonowy jako Sąd I instancji oraz Sąd Okręgowy jako Sąd II instancji – były orzeczeniami niezgodnymi z p rawem powodującymi nieważność postępo- w ania. W składach obu Sądów uczestniczyły bowiem osoby nieuprawnione tj. nie był to w Sądzie I instancji [s]ędzia mający status S [ą] du Okręgowego a w S [ą] dzie II instancji [s]ędzia mający status Sądu Apel acyjnego. W tym sensie skład [są] du był nieuprawniony ” ( skarga o wznowienie, s. 1, 3 - 4). Postanowieniem z 14 stycznia 2019 r. (sygn. akt [ … ] ) S ąd O kręgowy odrzucił wy- mienioną skargę wskazując w uzasadnieniu, że „w niniejszej sprawie wznowienie postępo- wania j est niedopuszczalne, gdyż dotyczy orze czenia sądu opiekuńczego, wydanego w s pra- wie z zakresu wykonywania władzy rodzicielskiej i kontaktów z małoletnim dzieckiem. Ta- kie orzeczenie (…) może być (…) zmienione lub uchylone na podstawie (…) art. 577 k.p.c. W k onsekwencji, stosownie do treści powoł anego na wstępie art. 524 § 1 k.p.c., w takiej sy- tuacji wznowienie pos tępowania jest niedopuszczalne” ( s. 2 - 3 postanowienia ). Powyższe r ozstrzygnięcie – wskazane jako ostateczne w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji – doręczone zostało skarżącemu 31 sty cznia 2019 r., zaś s kargę konsty tucyjną wniesiono do Trybunału 9 marca 2019 r. Zarządzeniem z 2 7 listopada 2019 r. sędzia Trybunału Konstytucyjnego wezwał skar- żącego do u sunięcia braków formalnych skargi przez : 1) okr eślenie przedmiotu zaskarżenia w odnie sieniu do zakwestionowanego art. 394 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Ko- deks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm. ; dalej: k.p.c. ) w związku ze zmianą brzmienia tego przepisu po wniesieniu skargi konstytucyjnej; 2) poinformowan ie, czy od postanowienia Sądu Okręgowego w K . z 14 s tycznia 2019 r. (sygn. akt [ … ] ) wniesio- no: a) zażalenie (jeśli tak – doręczenie oryginału albo poświadczonego za zgodność z orygi- nałem odpisu orzecze nia wydanego w wyniku rozpoznania zaża lenia wraz z trzema kopia- mi), b) nadzwyczajny środek zaskarżenia; 3) udokumentowanie daty doręczenia skarżącemu postanowienia, o którym mowa w punkcie 2 zarządzenia; 4) wskazanie, w jaki sposób za- kwestionowane przepisy naruszają wymienione w skardze konsty tucyjnej wolności lub pra- wa skarżącego wraz z uzasadnieniem sformułowanych zarzutów niekonstytucyjności; 5) do- OTK ZU B/202 1 Ts 41/19 poz. 145 3 ręczenie jednego kompletu orzeczeń stanowiących załączniki do skargi w postaci oryginałów bądź odpis ów poświ adczo nych za zgodność z oryginałem. P ismem procesowym z 1 3 grudnia 2019 r. (data nadania) skarżący ustosunkował się do wezwania w sprawie usun ięcia braków formalnych skargi. Poinformował, że od postano- wienia z 14 stycznia 2019 r. wniósł zażalenie, które p ostanowieniem Sądu Okręgowego z 8 maja 2019 r. (sygn. akt [ … ] ) odrzucono jako niedopuszczalne oraz doręczył odpisy po- świadczone za zgodność z oryginałem jedynie tych dwóch orzeczeń. Uzasadniając zarzut niekonstytucyjności przepisów podniesionyc h w petitum skargi wskazał , iż „ [p]rze pisy prawa procesowego w zaskarżonym [ a ] rt. 524 § 1 KPC wprowadzają od (…) zasady [przewidującej możliwość wznowienia postępowania w sytuacji, gdy w pier- wotnej sprawie orzekała osoba nieuprawniona] wyjątek wskazując, ż e nie można wznowić postępowania jeśli wydane poprzednio orzeczenie może być zmienione lub uchylone. (…) W konsekwencji orzeczenie wydane przez niewłaściwy skład sądu pozostaje w mocy (ze wszy stkimi jego skutkami) w zakresie kosztów postępowania. (…) w sku tek zastosowania zaskarżonej normy pra wnej [ a ] rt. 524 § 1 KPC skarżący pozbawiony został prawa do rozpo- znania sprawy przez sąd właściwy tj. doszło do naruszenia prawa skarżącego określonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. (…) wyjątek zawarty w zaskarżonej no rmie prawnej (…) naru- sza [także] zasad ę jednakowego traktowania stron i osób w jednakowej sytuacji procesowej. Skoro przepisy prawa procesowego, wypełniając przesłankę art. 45 ust. 1 Konstytuc ji, umoż- liwiają wznowienie postę powania w którym orzeczenie wyda ne zostało przez osoby nieu- prawnione – to zasada ta powinna obowią zywa ć w każdej sytuacji procesowej. Odmienne ukształtowanie prawa «do właściwego sądu » w zakresie postępowań spełniających warunek iż postanowienie kończące postępowanie może być zmienione l ub uchylone – faktycznie pozbawia stro ny takich postępowań prawa do właściwego sądu pomimo identycznej sytuacji procesowej jak strony w innych postępowaniach w których orzeczenie wydała osoba nieu- prawniona . (…) Podobny schemat zarzutu skarżący kieruje prze ciw normie [ a ] rt. 406 KPC (…) [oraz] p rzeciwko zaskarżonemu art. 394 § 1 KPC” (pismo procesowe, s. 3 - 5). Skarżący uważa, że zakwestionowane art. 406 i art. 394 § 1 k.p.c. uniemożliwiają wniesienie zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania wydane przez sąd wyż- szej instancji i w związku z tym są niezgodne z a rt. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 2 w związku z art. 176 ust. 1 oraz z art. 176 ust. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji . Trybunał Konstytucyjny zważył , co następuje: Zgodnie z art. 61 usta wy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p. TK), skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu nie jawnym. Służy ono wyeli- minowaniu – już w początkowej fazie postępowa nia – spraw, które nie mogą być przedmio- tem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie nadania skar- dze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub jest oczywi- ście bezzasadna. Skarga konstytucyjna jest szczególnym środkiem och rony kon stytucyjnych wolności i praw. Ma ona gwarantować, że obowiązujące w systemie prawa akty normatywne nie będą stanowiły źródła ich naruszeń. Jej merytoryczne rozpoznanie uzależnione jest od spełnienia przesłanek, wynikających zarówno z art. 79 ust. 1 Konstyt ucji, jak i z przepisów u.o.t.p. TK. Po pierwsze, zaskarżony w niej przepis powinien być podstawą prawną ostatecznego orzeczenia wydanego przez sąd lub organ administracji publicznej w indywidualnej sprawie skarżącego. Po drugie, skarżący musi uprawdopodob nić naruszenie wskazanych w skardze konstytucyjnej wolności lub praw. Po trzecie, źródłem ich naruszenia powinna być norma- tywna treść kwestionowanych przepisów, zaś sposób naruszenia musi zostać określony przez OTK ZU B/202 1 Ts 41/19 poz. 145 4 skarżącego w uzasadnieniu wnoszonej skargi. D opiero kumulatywne spełnienie tak rozumia- nych przesłanek warunkuje możliwość skutecznego wniesienia, a następnie merytorycznego rozpatrzenia skargi konstytucyjnej przez Trybunał. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego rozpatrywana skarga nie spełnia powyższy ch wymagań. Skarżący jako ostateczne rozstrzygnięcie wskazał postanowienie Sądu Okręgowego w K . (dalej: Sąd Okręgowy) z 14 stycznia 2019 r. (sygn. akt [ … ] ) , odrzucające skargę o wzno wienie postępowania. Nie wszystkie z akwestionowan e przez skarżącego przepisy były jednak podstawą jego wydania. Trybunał ustalił, że z przywołanych jednostek redakcyjnych ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 1360, ze zm. ; dalej: k.p.c. ) tylko art. 524 § 1 stan owił taką podstawę. Bez zasadne było więc uczynienie przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie art. 394 § 1 i art. 406 k.p.c. Przedmiotowym postanowieniem sąd odrzucił jedynie s kargę o wznowienie postępowania z uwagi na jej niedopuszczalność wynikającą z f aktu, że dotyczy ona orzeczenia sądu opie- kuńczego , które może być zmienione lub uch ylone (tj. wydanego w sprawie z zakresu wyko- nywania władzy rodzicielskiej i kontaktów z małoletnim dzieckiem). Nie orzekał natomiast o tym, czy skarżącemu przysługuje jakiko lwiek środek zaskarżenia do sądu. Orzeczenie to nie prowadzi zatem – wbrew temu, co twierdzi skarżący – do naruszenia jego konstytucyjnych praw i wolności wskazanych w odniesieniu do art. 394 § 1 i art. 406 k.p.c . Nawet gdyby przy- jąć, że wolą skarżącego by ło, aby za ostateczne rozstrzygnięcie zostało uznane postanowienie z 8 maja 2019 r. (sygn. akt [ … ] ) to i tak skarga konstytucyjna nie mogłaby być merytorycznie rozpoznana . Orzeczenie to zostało bowiem wydane na podstawie art. 394 1 § 2 w związku z art. 51 9 1 § 2., art. 3 7 0 w związku z art. 39 7 § 2 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Nie dotyczy więc zakwestionowanych przez skarżącego przepisów, a nawet jeśliby dotyczyło , to należało- by uznać , iż skarga konstytucyjna została złoż ona przedwcześnie, tj. pr zed uzyskaniem osta- tecznego ro zst rzygnięcia. Jedynie na marginesie zauważyć należy, iż Trybunał w wyroku z 12 stycznia 2010 r. (sygn. SK 2/09, OTK ZU nr 1/A/2010, poz. 1) orzekł, że „art. 3 94 1 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim nie przewiduje zażalenia do Sąd u Najwyższego na postanowienie sądu drugiej in- stancji o odrzuceniu skargi o wznowienie postępowania w sprawach, w których nie przysłu- guje skarga kasacyjna” jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest n iezgodny z art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji. W praw- dzie Trybunał nie rozstrzygał w tym wyroku o zgodności art. 394 § 1 i 406 k.p.c . z ustawą zasadniczą , a le gdyby przepisy te były podstawą wskazanego przez skarżącego ostatecznego rozstrzygnię cia , to nie pozostawałby on prawnie obojętny dla oceny skargi konstytucyjnej rozpatrywanej w niniejszym postępowaniu. W uzasadnieniu przedmiotowego wyroku Trybu- nał uznał bowiem, że o kwalifikacji postępowania jako pierwszej lub drugiej instancji nie może r ozstrzygać jedynie fakt, że sąd w pewnym zakresie dokonuje nowych ustaleń lub roz- poznaje daną kwestię „po raz pierwszy ”. Powołując się na utrwalony i dominujący w orzecz- nictwie konstytucyjnym pogląd wskazał, że „sądem pierwszej instancji jest ten, przed kt órym rozpoczyna się postępowanie sądowe, w wyniku którego organ ten ma wydać rozstrzygnięcie dotyczące sporu istniejącego między stronami” (wyrok TK z 1 lutego 2005 r., sygn. SK 62/03, OTK ZU nr 2/A/2005, poz. 11; zob. także wyrok T K z 12 czerwca 2002 r., sygn. P 13/01, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 42). Trybunał p rzyp omniał również, że orzekający o wznowieniu postępowania sąd „wyższej ins tancji” nie rozstrzyga sprawy w zastępstwie sądu pierwszej instancji, gdyż działa w ramach zakończonego już postępowania apel acyjnego. Wskazał także, iż skarga o wznowienie postępowania ma charakter nadzwyczajny, zaś postę- powanie wszczęte w wyniku jej wniesienia nie jest objęte wszyst kimi gwarancjami wynikają- cymi z prawa do sądu oraz powiązanej z nim zasady dwuinstancyjności pos tępowania (zob. postanowienia TK z : 18 stycznia 2006 r., sygn. Ts 55/05, OTK ZU nr 1/B/2006, OTK ZU B/202 1 Ts 41/19 poz. 145 5 poz. 31; 28 lutego 2006 r., sygn. Ts 218/05, OTK ZU nr 3/B/2006, poz. 125 oraz 29 czerwca 2006 r., sygn. Ts 1 68/05, OTK ZU nr 1/B/2007, poz. 17). Uznał tym samym, że problematyka wznowienia postępowania wykracza poza autonomiczne i konstytucyjne rozumienie pojęcia „sprawy” (o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji) oraz gwarancję dwuinstancyjnego charakteru postępowania sądowego (o kt órym mowa w art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji). Spełnienie ustawowych przesłanek wznowienia postępowania cywilnego ozna- cza jedynie, że sąd rozpoznaje sprawę w granicach, jakie zakreśla podstawa wznowienia. N ie ma ono zatem na celu otwarcia nowej „drogi sądowej” docho dzeni a naruszonych praw i wol- ności, ale powrót do sprawy, która została już rozstrzygnięta. Uzależnienie drogi zażaleniowej w post ępowaniu zainicjowanym skargą o wznowienie postępowania od etapu, na którym do niego doszło, jest więc bezpośrednio związane ze szc zególnym charakterem tego postępowa- nia. Rozróżnienie zasad zaskarżania postan owień kończących postępowanie o wznowienie ze względu na to, w której instancji są wydawane – jak podkreślił – nie jest wobec tego arbitral- ne, gdyż jest konsekwencją właściwości s ądu do wznowienia post ępowania. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny uznał za zgodny z Konstytucją mechanizm zaskarżania orzeczeń wydanych pr zez „sądy wyższych instancji” w postępowaniu wznowieniowym. W orzeczeniu tym uznał również, że art. 176 ust . 1 Konstytucji został powołany jako nieade- kwatny wzorzec kontroli w rozpatrywanej sprawie. Trybunał zauważa, że skarżący mimo wezwania do usunięcia braków formalnych nie wykonał zarządzenia sędziego TK w wy znaczonym terminie w całości. N ie doręczył bowie m jednego kompletu orzeczeń stanowiących załącznik do skargi w postaci oryginałów bądź od- pisów poświadczonych za zgodność z oryginałem oraz nie wyjaśnił , w jaki sposób treść kwe- st ionowanych przez niego prze pisów wpłynęła na naruszenie jego konstytu cyjnych praw i wolności. Jak podnosi się w orzecznictwie Trybunału „skarżący obowiązany jest przedsta- wić konkretne i przeko nywające argumenty świadczące o niekonstytucyjności zakwestiono- wanych regulacji. Tym samym skarżący nie tylko winien wskazać, jakie konstytu cyjne wol- ności lub prawa zostały naruszone kwestionowaną regulacją, lecz także opisać «sposób » tego naruszenia . Argumenty te muszą koncentrować się na problemie merytorycznej niezgodności zachodzącej między unormowaniami stanowiącymi przedmiot skargi konst ytucyjnej oraz tymi, które określone są w niej jako wzorce kontroli (zob. postanowienie TK z 8 maja 2009 r., sygn. Ts 242/07, OTK ZU nr 5/B/2009, poz. 373). Tym samym nie wystarczy, że skarżący wskaże określone przepisy oraz przepisy konstytucyjne, z który mi są one, w jego opinii, nie- zgodne. Musi on także wyjaśnić, na czym owa niezgodność polega. Jest to przesłanka ko- nieczna do uznania dopuszczalności skargi konstytucyjnej” (postanowienie TK z 2 lutego 2012 r., sygn. SK 14/09, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 17). Przesłanka odpowiedniego uzasad- nienia zarzutów nie powinna być traktowana powierzchownie i instrumentalnie (zob. wyrok TK z 19 października 2010 r., sygn. P 10/10, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 78; postanowienie TK z 25 lute go 2015 r., sygn. Tw 37/14, OTK ZU nr 1/B/2015, poz. 3). Trybunał zwraca tak- że uwagę, iż z arzutu naruszenia prawa równości skarżący nie powiązał również z prawem do sądu , albowiem w petitum skargi art. 45 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji wskazano jako sa- modzielne wzorce kontroli. W konsek wencji Trybunał stwierdza, że nieusunięcie braków formalnych skargi – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 2 u.o.t.p. TK – stanowi samodzielną przesłankę odmowy nadania skardze dalszego biegu. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny postanowi ł jak w senten cji. OTK ZU B/202 1 Ts 41/19 poz. 145 6 POUCZENI E Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powy ższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.