Ts 170/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 12 grudnia 2017 r. Pozycja 275 POSTANOWIENIE z dnia 20 lipca 2017 r. Sygn. akt Ts 170/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej A.K. w sprawie zgodności: 1) art. 2 ust. 1 lit. e, ust. 2, art. 3 ust. 2 lit. e i art. 7 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu refor- my rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, ze zm.) z art. 2, art. 21, art. 32, art. 46 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, 2) art. 17 ust. 1 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, ze zm.) z art. 2, art. 21, art. 32, art. 52 ust. 1 oraz art. 65 ust. 1 Konsty- tucji Rzeczypospolitej Polskiej, 3) art. 20 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 wrze- śnia 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3, poz. 13, ze zm.) w związku z § 5 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komi- tetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu re- formy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, ze zm.) z art. 92 ust. 1 Konstytucji Rze- czypospolitej Polskiej. p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 9 sierpnia 2016 r. (data nadania) A.K. (dalej: skarżąca) zarzuciła, że art. 2 ust. 1 lit. e dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. z 1945 r. Nr 3. poz. 13, ze zm.; dalej: dekret PKWN z 1944 r.) w zakresie, w jakim stanowi, że określone w nim nieruchomości przeznacz one były na cele reformy rol- nej; art. 2 ust. 2 dekretu PKWN z 1944 r. w zakresie, w jakim „przewidywał nieważność wszystkich prawnych lub fizycznych działów nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekr etu [PKWN z 1944 r.]”; art. 3 ust. 2 lit. e dekretu PKWN z 1944 r. w zakresie, w jakim „dopuszczał zbycie nieruchomości wskazanych w art. 2 ust. 1 lit. e dekre- OTK ZU B/2017 Ts 170/16 poz. 275 2 tu [PKWN z 1944 r. ] przejętych na cele reformy rolnej” oraz art. 7 dekretu PKWN z 1944 r. w zakresie, w jakim „dopuszczał dokonanie przez pełnomocników delegowanych przez Mini- stra Rolnictwa i Reform Rolnych usunięcia w terminie trzydniowym dotychczasowych wła- ścicieli z nieruchomości wskazanych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu [PKWN z 1944 r. ]” są ni e- zgodne z art. 2, art. 21, art. 32, art. 46 oraz art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucj i. Skarżąca zarzuciła także, że art. 17 dekretu PKWN z 1944 r. w zakresie, w jakim „wykluczał otrzymanie przez wywłaszczonych właścicieli lub współwłaścicieli nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e dekretu [PKWN z 1944 r. ] samodzielnych gospodarstw rolnych w obrębie powiatu, w którym znajdował się wywłaszczony majątek” jest niezgodny z art. 2, art. 2 1, art. 32, art. 52 ust. 1 oraz art. 65 ust. 1 Konstytucji, natomiast art. 20 dekretu PKWN z 1944 r. w związku z § 5 ust. 1 rozporządzenia Minist ra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 10, poz. 51, ze zm.; dalej: ro zporządzenie z 1945 r.) w zakresie, w jakim „na jego mocy orzekanie w przedmiocie pod- padania nieruchomości ziemskich pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu [PKWN z 1944 r. ] przekazano do kompetencji organu administracji publicznej, a droga sąd owa w po- stępowaniu cywilnym jest niedopuszczalna” jest niezgodny z art. 92 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. Skarżąca jest jednym ze spadkobierców H.M. – byłej właścicielki nieruchomości ziemskiej p ołożonej w D. (gmina R.) o powierzchni ponad 300 ha. H.M. zmarła 5 sierpnia 1944 r. w W. Majątek ziemski D. został – na podstawie dekretu PKWN z 1944 r. – przejęty na rzecz Skarb u Państwa 12 sierpnia 1946 r. i obecnie wchodzi w skład Zasobu Własności Rolnej Skarbu Pań- stwa. W imieniu Skarbu Państwa prawo własności w stosunku do tej nieruchomości wykonu- je ANR – Oddział Terenowy w B. Skarżąca wniosła pozew przeciwko Agencji Nieruchomości Rolnych w Warszawie (dalej: ANR) oraz P.B. (dalej: dzierżawca). Domagała się w nim: po pierwsze – ustalenia nieważności lub orzeczenia bezskuteczności względnej, zawartej we wrześniu 2007 r. między pozwanymi umowy dzierżawy działki rolnej o powierzchni 82,9 ha położonej w D.; po drugie – stwierdzenia bezskuteczności wobec niej aneksu do tej umowy, na mocy którego dzierżawa została przedłużona do 2022 r. W toku sprawy skarżąca zgłosiła dalsze żądania. Wniosła o: ustalenie, że spadkobiercy H. M. zostali bezprawnie pozbawieni majątku D.; ustalenie że po- zwanym nie przysługuje skutec zne uprawnienie do władania nieruchomością; wydanie spad- kobiercom objętej sporem nieruchomości i zakazanie zawierania kolejnych umów dzierżawy. Na wniosek skarżącej, postanowieniem Sądu Okręgowego w B. z lipca 2010 r., do udziału w sprawie w charakterze pozwanego został wezwany Skarb Państwa – Minister Skar- bu Państwa. W piśmie z 12 października 2010 r., zawierającym przedmiotową zmianę powództwa, skarżąca wskazała, że oprócz roszczeń zgłoszonych w pozwie wnosi o: ustalenie, że majątek ziemski D. został przejęty na rzecz Skarbu Państwa w sposób sprzeczny z prawem; ustalenie, że spadkobiercy H.M. do dziś nie zostali pozbawieni prawa własności przedmiotowego ma- jątku w sposób legalny i z tego względu nadal są właścicielami tego majątku; nakazanie wszystkim pozwa nym, by wydali tę nieruchomość spadkobierc om H.M. Wyrokiem z lutego 2011 r. (sygn. akt jw. ) Sąd Okręgowy w B. ( dalej: Sąd Okręgowy w B. , sąd pierwszej instancji) oddalił powództwo skarżącej przeciwko dzierżawcy, ANR oraz Skarbowi Państwa – Ministrowi Skarb u Państwa „w części dotyczącej żądania ustalenia nie- ważności umowy dzierżawy, ustalenia prawa własności nieruchomości oraz wydania nieru- chomości” (pkt 1) i odrzucił pozew w pozostałym zakresie (pkt 2). Wyrokiem z października 2012 r. Sąd Apelacyjny w G. (d alej: Sąd Apelacyjny w G . , sąd drugiej instancji) oddalił ape- lację skarżącej od wyroku sądu pierwszej instancji. Od tego orzeczenia skarżąca wniosła skargę kasacyjną. W wyniku rozpoznania tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia Sąd Naj- OTK ZU B/2017 Ts 170/16 poz. 275 3 wyższy, wyrokiem z e st ycznia 2014 r. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w G . z października 2012 r. i poprzedza jący go wyrok Sądu Okręgowego w B. z lutego 2011 r. oraz przekazał sprawę do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Wyrokiem z lutego 2015 r. Sąd Okręgowy w B., po ponownym rozpoznaniu sprawy oddalił powództwo skarżącej (pkt 1) i nie obciążył jej kosztami proce su (pkt 2). Z kolei wy- rokiem z lutego 2016 r Sąd Apelacyjny w G ., w wyniku rozpoznania apelacji skarżące j zmie- nił wyrok Sądu Okręgowego w B. m.in. w ten s posób, że ustalił brak podstaw do przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej położonej w Dobiesławicach na podsta- wie art. 2 ust. 1 lit. b, c i d dekretu PKWN z 1944 r. (pkt 1); uchylił zaskarżony wyrok w pkt 1 w części oddalającej powództ wo o ustalenie braku podstaw do przejścia na własność Skarbu Państwa nieruchomości ziemskiej położonej w D . na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 1944 r. W tym zakresie Sąd Apelacyjny w G . – odwoławszy się do argumentów przedstawionych przez S ąd Najwyższy w wyroku ze stycznia 2014 r. – odrzucił pozew skar- żącej (pkt 2) ze względu na niedopuszczalność drogi sądowej. W pozostałej części sąd oddalił apelację (pkt 3), wskazawszy, że skarżąca nie podważyła skuteczności przejęcia przez Skarb Państwa, na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 1944 r. , nieruchomości ziemskiej w D.. Nie przedstawiła ona bowiem właściwej decyzji administracyjnej lub wyroku sądu admi- nistracyjnego w tej sprawie. W konsekwencji – jak stw ierdził Sąd Apelacyjny w G. – nie mo- gło zostać uwzględnione żądanie skarżącej ustalenia, że spadkobiercy H. M. są właścicielami (współwłaścicielami) tej nieruchomości. W yrok Sądu Apelacyjnego w G., wraz z uzasadnieniem, został doręczony skarżącej 9 maja 2016 r. Zdaniem skarżącej, zakwestio nowane w skardze przepisy dekretu PKWN z 1944 r., a w szczególności art. 2 ust. 1 lit. e tego aktu prawnego, naruszają zasadę demokratycznego państwa prawnego i równości ora z prawo własności. Z kolei art. 20 dekretu PKWN z 1944 r. w związku z § 5 rozporządzenia z 1945 r. nie spełnia wymogów określonych w art. 92 ust. 1 Konstytucji, gdyż nie wskazuje organu właściwego do wydania tego aktu prawnego. Ponadto zdaniem skarżącej, sprawa „dotycząca podpadania nieruchomości pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e dekretu [PKWN z 1944 r. ] powinna (..) podlegać rozpoznaniu przez sąd po- wszechny w toku postępowania cywilnego, albowiem [wbrew temu co stwierdził Sąd Apela- cyjny w G. ] droga sądowa jest w tej kategorii spraw dopuszczalna ”. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Ko nstytucyjnego do postępowań przed Trybunałem wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym stosuje się przepisy tej ustawy. Skoro postępowanie zai- nicjowane skargą skarżącej nie zostało zakończone do 3 stycznia 2017 r., tzn. dnia wejścia w życie ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybuna- łem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: ustawa o TK), to zarówno wstępne, jak i mery- toryczne rozpoznanie tej skargi określają przepisy ustawy o TK. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpo- znaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie po- stępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybu- nał wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań, jest oczywiście bezzasadna, a także gdy zachodzą oko- liczności, o któr ych mowa w art. 59 ust. 1 pkt 2-4 ustawy o TK. OTK ZU B/2017 Ts 170/16 poz. 275 4 Skarżąca zakwestionowała kilka przepisów dekretu PKWN, wśród nich art. 2 ust. 1 lit. e tego aktu w brzmieniu: „Na cele reformy rolnej przeznaczone będą nieruchomości ziem- skie: (…) stanowiące własność albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych tej po- wierzchni”. Kontroli Trybunału skarżąca poddała także § 5 ust. 1 rozporządzenia z 1945 r., który stanowi: „Orzekanie w sprawach, czy dana nieruchomość podpada pod działanie prze- pisów art. 2 ust. 1 lit. e, należy w I instancji do kompetencji wojewódzkich urzędów ziem- skich”. W rozpatrywanej sprawie zasadnicze znaczenie ma kwestia obowiązywania zaskarżo- nych przepisów. Utrata mocy obowiązującej przez zakwestionowany przepis przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny skutkuje bowiem niedopuszczalnością merytorycz- nego rozpoznania skargi na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK . Zgodnie z utrwalo- nym orzecznictwem Trybunału przepis obowiązuje w systemie prawa, dopóki na jego pod- stawie są lub mogą być podejmo wane indywidualne akty stosowania prawa, a utrata mocy obowiązującej będąca przesłanką umorzenia postępowania przed Trybunałem Konstytucyj- nym następuje dopiero wówczas, gdy przepis ten nie może być stosowany do żadnej sytua cji faktycznej (zob. wyrok TK z 31 stycznia 2001 r., P 4/99, OTK ZU nr 1/2001, poz. 5). Postanowieniem z 28 listopada 2001 r. (SK 5/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 266), Try- bunał, orzekając w pełnym składzie , umorzył postępowanie w sprawie stwierdzenia niekon- stytucyjności art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN z 1944 r., stwierdziwszy , że przepis ten wy- czerpał swoją moc prawną wraz z przejęciem określonych w nim nieruchomośc i rolnych przez Skarb Państwa i nie mógł być później stosowany. Obecnie jego skutki mogą być ustala- ne jedynie ex post w sposób deklaratoryjny. Trybunał uznał, że skoro dekret PKWN został „skonsumowany”, to zaskarżony art. 2 ust. 1 lit. e tego dekretu utracił moc obowiązującą w rozumieniu art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyj- nym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r., obecnie art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK). W dalszej części postanowienia Trybunał stwierdził, że nie została speł- niona przesłanka określona w art. 39 ust. 3 ustawy o TK z 1997 r. (obecnie art. 59 ust. 3 usta- wy o TK), umożliwiająca zbadanie zgodności z Konstytucją przepisów aktu normatywnego, który utracił moc obowiązującą. Wniosek ten Trybunał uzasadnił następująco: „Po upływie ponad 50 lat od czasu przeprowadzenia reformy rolnej zm iany o charakterze społ ecznym i ekonomicznym stały się nieodwracalne. Ani względy społeczne, ani względy prawne nie pozwalają na przywrócenie stanu poprzedniego. (…) Dekret stworzył jedynie zasoby gruntów państwowych, z których następowały nadziały poszczególnym osobom. Wzajemne relacje pomiędzy aktami stanowiącymi podstawę przejęcia gruntów i ich przekazywania oraz instru- menty pra wne, którymi dysponuje Trybunał Konstytucyjny dla wykonywania jego konstytu- cyjnych kompetencji nie pozwalają skonstruować rozwiązań, które pogodziłyby prawa osób, którym odjęto własność z legalnie nabytymi prawami beneficjentów reformy rolnej”. W uza- sadnieniu tego rozstrzygnięcia Trybunał odniósł się także do podnoszonego przez skarżącą braku konstytucyjnej legitymacji PKWN do wydawania dekretów z mocą ustawy. Trybunał orzekł, że sprawa legalności działania władz państwowych narzuconych Polsce w 1944 r. należy dziś do sfery ocen historycznych i politycznych. Oceny te nie mogą być przenoszone bezpośrednio na sferę ukształtowanych wówczas stosunków prawnych . Stanowisko Trybunału wyrażone w przywołanym postanowieniu zostało d oprecyzo- wane w postanowieniu z 6 kwietnia 2005 r. (SK 8/04, OTK ZU nr 4/A/2005, poz. 44), w któ- rym przedmiotem kontroli był art. 1 dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 12 grudnia 1944 r. o przejęciu niektórych lasów na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 15, poz. 82, ze zm.). W orzeczeniu tym Trybunał wyjaśnił: „Przepis zachowuje moc obo- OTK ZU B/2017 Ts 170/16 poz. 275 5 wiązującą dopóty, dopóki na jego podstawie mogą być wydawane indywidualne akty stoso- w ania prawa. Podkreślić jednak należy, że tak rozumiane stosowanie określonego przepisu prawnego nie jest tożsame z każdą sytuacją, w której sąd lub inny organ stosujący prawo w wyroku lub innym rozstrzygnięciu dotyczącym indywidualnej sprawy powołuje się n a uchylony przepis. Ustalenie w określonym postępowaniu skutków wcześniejszych zdarzeń prawnych (w niniejszej sprawie – przejęcia lasu lub gruntu leśnego na własność Skarbu Pań- stwa) i odwołanie się w tym kontekście do przepisów regulujących daną problematykę w przeszłości (w okresie nastąpienia owych zdarzeń) nie oznacza, że przepisy te stanowią w momencie orzekania część obowiązującego porządku prawnego. (…) Inaczej mówiąc, przepisy zaskarżonego dekretu znajdowały zastosowanie wtedy, gdy dochodziło do przejścia własności lasu (gruntu leśnego) na rzecz Skarbu Państwa, zaś obecnie – po ich uchyleniu – ustalanie, czy istotnie doszło do przejścia własności, nie jest stosowaniem przepisów dekretu, a jedynie uwzględnieniem wywołanych ich zastosowaniem skutków prawnych”. Z kolei postanowieniem z 1 marca 2010 r. (P 107/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 27) Trybunał umorzył postępowanie w sprawie stwierdzenia niekonstytucyjności § 5 ust. 1 rozpo- rządzenia z 1945 r., uznawszy, że moc obowiązująca tego przepisu „wyczerpała się z chwilą zakończenia prowadzonych do lat 50. XX wieku działań związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej” (pkt 4.6.2 . uzasadnienia). Utrata mocy obo wiązującej przez zakwestionowane przepisy przed wydaniem orze- czenia przez Trybunał Konstytucyjny skutkuje niedopuszczalnością merytorycznego rozpo- znania skargi. Okoliczność ta jest – zgodnie z art. z art. 61 ust. 4 pkt 1 w związku z art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy o TK – podstawą odmowy nadania analizowanej skardze konstytucyjnej dalszego biegu. W tym stanie rzeczy Trybunał postanowił jak na wstępie.