Ts 234/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 8 listopada 2017 r. Pozycja 223 POSTANOWIENIE z dnia 14 lutego . 201 7 r. Sygn. akt Ts 234 /1 6 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Tuleja , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J . i S. S . , działających w imieni u ubezwłasonowolnionej córki K . S . , w sprawie zgodności: 1) art. 444 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r. poz. 380, ze zm.) z art. 2, art. 30, art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 65 ust. 1 Konstytucji Rze czypospolitej Polskiej ; 2) art. 361 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r. poz. 380, ze zm.) z art. 2 w związku z art. 64 ust. 2 Konsty tucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu s kardze konstytucyjnej . U Z A S A D N I E N I E 1. W sporządzonej przez adwokat a skardze konstytucyjnej, wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 17 li stopada 201 6 r. (data nadania), J . i S. S . (dalej: skarżący), działający w imieniu u bezwłasonowolnionej córki K . S . , zarzuci li niezgodność: po pierwsze – art. 444 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2016 r. poz. 380, ze zm.; dalej: k . c . ) z art. 2 , art. 30, art. 32 ust. 1 i 2 w związku z art. 6 5 ust. 1 Konstytucji ; po drugie – art. 361 § 2 k . c . z art. 2 w związku z art. 64 ust. 2 Konstytucji . 2. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującym stanem fakty - c znym: 2.1. Wyrokiem z listopada 2014 r. Sąd Ok ręgowy w G . , w sprawie z powództwa K . S . , reprezentowan ej przez skarżących jako jej opiekunów prawnych, przeciwko Polskiemu Biuru Ubezpieczycieli Komunikacyjnych w Warszawie o zapłatę, zasądził od po zwanego na rzecz powódki rentę wyrównawczą w wysokości 571,05 zł miesięcznie (punkt 1 sentencji), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (punkt 2 sentencji) oraz umorzył postępowanie w pozo - stałym zakresie (punkt 3 sentencji) . 2.2. Wyrokiem z maja 201 5 r. Sąd Okręgowy w S . oddalił apelację K . S . OTK ZU B/2017 Ts 234/16 poz. 223 2 2.3. Postanowieniem z czerwca 2016 r. Sąd Najwyższy – Izba Cywilna odmówił przyjęcia do rozpoznania skargi kasa cyjnej wniesion ej przez K . S . na podstawie art. 398 9 § 1 i 2 a contrario ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; dalej: k . p . c . ). 3. Zdaniem skarżąc ych art. 444 § 2 k . c . jest n iekonstytucyjny, gdyż „różnicuje on sytuację osoby, która stała się całkowicie niezdolna do pracy zarobkowej na skutek szkody poniesionej w wieku, w którym nigdy nie podejmowała pracy zarobkowej ”, zaś art. 361 § 2 k . c . przez to, że „wyrażona w nim zasada p ełnego odszkodowania nie obejmuje wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika za reprezentację w postępowaniu likwidacyjnym przed zakładem ubezpieczeniowym”. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. W dniu 3 stycznia 2017 r. weszła w życie ustaw a z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: ustawa o TK). Zgodnie zaś z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wpro wa dzające ustawę o organizacji i trybie po stępowania przed Trybunałem Konstytu cyj - nym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074; dalej: przepisy wprowadzające) postępowań przed Trybunałem wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy o TK stosuje s ię przepisy tej ustawy. 2. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustaw y o TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał Konstytucyjny bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymogom. 3 . Przedmiotem zas karżenia skarżący uczyni li dwa przepisy cywilnego prawa materialnego, które stanowią odpowiednio: „ Jeżeli poszkodowany utracił całkowicie lub częś - ciowo zdolność do pracy zarobkowej albo jeżeli zwiększyły się jego potrzeby lub zmniejszyły widoki powodzenia na przyszłość, mo że on żądać od zobowiązanego do naprawienia szkody odpowiedniej renty ” (art. 4 44 § 2 k . c .); „ W powyższych granicach, w braku odmiennego przepisu ustawy lub postanowienia umowy, naprawie ni e szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osi ągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono ” (art. 361 § 2 k . c . ). Wskazane regulacje były pod stawą do wydania orzeczeń sądów meriti obu instancji, tj. wyroku Sądu Okręgowego w G . z listopada 2014 r. oraz utrzymującego go w mocy wyroku Sądu Apelacyjnego w S . z maja 201 5 r. Tymczasem w uzasadnieniu skar gi konstytucyjnej skarżący jako ostateczne orz eczenie uprawniające ich do wniesienia tego środka prawnego wskaza li postanowienie Sądu Najwyższego z czerwca 2016 r. , któr e zapadł o w ramach przedsądu kasacyjnego skargi kasacyjnej od orzeczenia sądu drugiej instancji. W związ ku z powyższym wymaga rozstrzygnięcia przez Trybunał zagadnienie wstę pne, dotyczące dopuszczalności in casu wniesienia skargi konstytucyjnej od orzeczenia Sądu Najwyższego, a tym samym dochowania przez skarżąc ego trzymiesięcznego terminu do wniesienia tego środka prawnego, określonego w art. 77 ust. 1 ustawy o TK (poprzednio: art. 4 7 ust. 1 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym , Dz. U. poz. 1157; dalej: ustawa o TK z 2016 r.) , biegnącego od daty doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. OTK ZU B/2017 Ts 234/16 poz. 223 3 2.1. Trybunał Konstytucyjny zauważa , że art. 79 ust. 1 Konstytucji stanowi, iż „każdy (…) ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytu - cyjnego”. Oznacza to, ż e skarga konstytucyjna winna odpowiadać – z woli ustrojod awcy – waru nkom merytorycznym i formalnym opisanym w ustawie zwykłej, czyli ustawie o Trybu - nale Konstytucyjnym (por. J. Trzciński, uwaga 1 0. do art. 79 Konstytucji, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz , red. L . Garlicki, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1999 - 2007). Termin do wniesienia skargi konstytucyjnej został określony w art. 4 7 ust 1 ustawy o TK z 2016 r. ( którego treść powtarza obecnie art. 7 7 ust. 1 ustawy o TK ) . Przepis ten przew idywał, że skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpani u drogi prawnej, o ile droga ta jest przewidziana, w ciągu trzech miesięcy od doręczenia skarżącemu prawomo - cnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzygnięcia. Początek b iegu terminu do wniesienia skargi konstytucyjnej wyznaczają w myśl tej normy dwa elementy: po pi erwsze – wyczerpanie przez skarżącego drogi prawnej, po drugie – doręczenie skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub innego ostatecznego rozstrzy gnięcia. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału obie te przesłanki powinny być odczytywane łącznie w tym sensie, że skarżący przed wniesieniem skargi konstytucyjnej zobowiązany jest skorzystać ze zwykłych środków zaskarżenia przysługujących mu w ramach drogi pr awnej, kt óre zapobiegają uzyskaniu przez orzeczenie waloru prawomocności (zob. np. postanowienia TK z 2 marca 2009 r., Ts 251/06, OTK ZU nr 2/B/2009, poz. 88 oraz 17 grudnia 2009 r., Ts 68/08, OTK ZU nr 6/B/2009, poz. 449). Podstawy wniesienia skargi konst ytucyjnej aktualizują się już wów czas, gdy orzeczenie stanie się prawomocne, a s karżący nie jest zobowiązany do poszukiwania ochrony swoich praw przy użyciu inny ch środków (por. wyrok TK z 25 maja 2009 r., SK 54/08, OTK ZU nr 5/A/2009, poz. 69). Data doręc zenia prawomocnego orzeczenia wyznacza w konsekwencji początek biegu terminu do wniesienia skargi konstytucyjn ej. Nie ulega wątpliwości, że w toku postępowania – zarówno karnego, jak i cy - wil nego – może zapaść wiele rozstrzygnięć o różnym charakterze. Dlate go też należy podkreś lić, że walor prawomocności, o którym mowa w art. 4 7 ust. 1 ustawy o TK z 2016 r. (obecnie : art. 7 7 ust. 1 ustawy o TK ) , odnosi ł się do wydanego na podstawie zaskarżonej normy orzeczenia, z którym skarżący wiąże naruszenie swoich praw. Jeżeli to orzeczenie stało się prawomocne, nie jest konieczne uruchamianie procedur o charakterze nadzwy - czajnym, nawet jeżeli mogą one doprowadzić do uchylenia lub zmiany prawomocnego rozstrzygnięcia, a ich ewentu alne wszczęcie nie ma wpływu na bieg termi nu do wniesienia skargi konsty tucyjnej, nie powoduje ani jego zawieszenia, ani przerwy. Możliwość wniesienia nadzwyczajnych środków prawnych jest zazwyczaj związana z zaistnieniem szczególnych okoliczności; uzależnienie dopuszczalności skargi konstytucyjne j od podjęcia przez skarżącego próby wzruszenia orzeczenia także w taki sposób mogłoby nadmiernie utrudnić korzystanie ze skargi konstytucyjnej jako instrumentu ochrony konstytucyjnych praw i wol - ności. Wniesienie nadzwyczajnego środka zaskarżenia nie stoi tym samym na przeszkodzie równoległemu wniesieniu skargi konstytucyjnej; w takiej sytuacji T rybunał zawiesza postępowanie w sprawie rozpoznania skargi konstytucyjnej do czasu zakończenia postępo - wania przed sądem (zob. np. postanowienia TK z: 21 stycznia 20 03 r., SK 30/02, OTK ZU nr 1/A/2003, poz. 7; 23 maja 2007 r., Ts 81/07, OTK ZU nr 5/B/2009, poz. 361; 23 stycznia 2008 r., Ts 214/07, OTK ZU nr 6/B/2008, poz. 230 oraz 8 kwietnia 2008 r., Ts 226/07, OTK ZU nr 4/B/2009, poz. 250). 2.2. W polskim modelu po stępowania cywilnego skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, a nie instancyjnym środkiem odwoławczym (zob. np.: K. Piasecki, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz , t. 2, red. K. Piasecki, wyd. 5, Warszawa 2010, s. 155 i n.; T. Zem brzucki, Skarga kasacyjna. Dostępność w postępowaniu cywilnym , wyd. 3, Warszawa 2011, s. 32 i n.; T. Ereciński, [w:] Kodeks postępowania cywil - OTK ZU B/2017 Ts 234/16 poz. 223 4 nego. Komentarz , t. 2: Postępowanie rozpoznawcze , red. T. Ereciński, wyd. 4, Warszawa 2012, s. 327 i n.; T. Zieliń ski, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz , red. T. Zie - liński, wyd. 6, Warszawa 2012, s. 650 i n.), przysługującym wyłącznie od prawomocnych wyroków sądu drugiej instancji lub postanowień w przedmiocie odrzucenia pozwu albo umorzenia postępowania, kończących postępowanie w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 398 1 § 1 k . p . c . ). Taki charakter skargi kasacyjnej wynika już z samej syste matyki k . p . c . , tj. umieszczenia tego środka w tytule VI księgi I części I tej ustawy w dzia le Va – „Skarga kasacyjna” za działem V – „Środki odwoławcze”. Ponadto, postępo - wanie kasacyjne spełnia szczególną funkcję polegającą na kontroli prawidłowości stos owania prawa przy wydawaniu zaskarżonych orzeczeń, a nie kontroli zasadności i trafności ustaleń f aktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego prawomocnego orzeczenia, jeśli orze - czenie to nie zostało wydane z rażącym pogwałceniem przepisów regulujących zasady i tok postępowania cywilnego. Idea ta wyraża się przede wszystkim w zawężeniu podstaw kasacy jnych do wad postępowania wyliczonych w art. 398 3 k.p.c. Szczególny charakter skargi kasacyjnej wynika również z dalszych ograniczeń jej dopuszczalności, zawartych w art. 398 9 § 1 k.p.c.: uzależnienie przyjęcia skargi do rozpoznania, jeżeli w sprawie wystę puje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. 2.3. Ukszt ałtowanie skargi kasacyjnej w postępowaniu cywilnym (tak jak kasacji w postępowaniu karnym) jako środka nadzwyczajnego przysługującego od prawomocnych orzeczeń, które podlegały już kontroli w dwuinstancyjnym postępowaniu, stanowi wybór usta wo dawcy, niepodl egający kognicji Trybunału (zob. wyrok TK z 17 maja 2004 r., SK 32/03, OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 44). Przesądza o n jednocześnie o tym, że jeżeli przed - mio tem zaskarżenia jest norma, na podstawie której zostało wydane orzeczenie merytoryczne, termin do wniesi enia skargi konstytucyjnej rozpoczyna bieg wraz z doręczeniem skarżącemu prawomocnego orzeczenia wydanego przez sąd odwoławczy, a wniesienie skargi kasacyjnej pozostaje prawnie irrelewantne dla jego biegu ( zob. np. postanowienia TK z : 25 lipca 2006 r., Ts 143/06, OTK ZU nr 1/B/2007, poz. 55; 13 lutego 2007 r., Ts 162/06, OTK ZU nr 1/B/2008, poz. 15; 15 lutego 2007 r. i 16 maja 2007 r., Ts 144/06, OTK ZU nr 3/B/2007, poz. 129 i 130; 4 paźd ziernika 2007 r., Ts 47/07, OTK ZU nr 2/B/2008, poz. 67; 27 listopad a 2007 r., Ts 107/07, OTK ZU nr 1/B/2008, poz. 39; 27 listopada 2007 r., Ts 284/06, OTK ZU nr 2/B/2008, poz. 60; 14 stycznia 2009 r., Ts 260/08, OTK Z U nr 3/B/2009, poz. 209 oraz 16 maja 2011 r. i 28 lipca 2011 r., Ts 240/10, OTK ZU nr 4/B/2011, poz. 325 i 3 26 ). Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w sprawie nadzwyczajnego środka zaskarżenia – w szcze gólności skargi kasacyjnej – może natomiast stanowić ostateczne orzeczenie w rozu mieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji i art. 77 ust. 1 ustawy o TK (poprzednio: art. 4 7 ust. 1 ustawy o TK z 2016 r.) , z tym skutkiem, że od daty jego doręczenia biegnie termin do wnie - sienia skargi konstytucyjnej wówczas, gdy skarżący domaga się zbadania zgodności z Kon - sty tucją norm dotyczących tego etapu postępowania lub – co wymaga szczegó lnego pod kreślenia – norm, na podstawie których orzekał dopiero sąd kasacyjny (zob. wyroki TK z 30 maja 2007 r., SK 68/06, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 53 oraz 1 lipca 2008 r., SK 40/07, OTK ZU nr 6/A/2008, poz. 101) , czyli – w odniesieniu do postępowania cywi lnego – w sy - tuacji okreś lonej w art. 398 16 k.p.c . W niniejszej sprawie mamy do czynienia z pierwszą ze wskazanych wyżej sytuacji. 2.4. W postanowieniu pełnego składu z 9 grudnia 2008 r. o sygn. SK 94/06 (OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 185) i postanowieniu z 18 listopada 2009 r. o sygn. SK 12/09 (OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 158) Trybunał zwracał wprawdzie uwagę na to, że w każdej sytuacji OTK ZU B/2017 Ts 234/16 poz. 223 5 należy dokonywać analizy całokształtu unormowań determinujących przebieg danego postępowania. Jednak w okolicznościach sprawy , w związku z którą została wniesiona analizowana skarga konstytucyjna, brakowało elementów przesądzających o tym, że skarga kasacyjna powinna była zostać potraktowana jako środek prawny przysługujący w ramach wyczerpania drogi prawnej. Decydujące znaczeni e ma tu przede wszystkim analiza uzasadnień wyrok u Sądu Apelacyjnego w S . oraz postanowienia Sądu Najwyższego, która bezsprzecznie dowodzi, że rozstrzygnięciem merytorycznym, tj. zapadłym na podstawie kwestionowanych w skardze przepisów cywilnego p rawa materialnego, było właśnie orzeczenie Sądu Apelacyjnego w S . Z kolei wspomnian e postanowienie Sądu Najwyższego odnosił o się wyłącznie do kwestii spełnienia przez skargę kasacyjną wymogów formalnych określonych w art. 398 9 § 1 k . p . c . ; było to zatem rozstrzygnięcie formalne, a nie mery - toryczne, nie wydane w ramach kontroli instancyjnej w rozumieniu art. 77 ust. 1 ustawy o TK (poprzednio: 47 ust. 1 ustawy o TK z 2016 r.) . 2.5. W konsekwencji Trybunał Konstytucyjny stwierdza, że wymóg wyczerpani a drogi prawnej został spełniony przez skarżąc ych w momencie uzyskania przez ich córkę (znaj - dującą się pod ich opieką prawną) wyroku Sądu Apelacyjnego w S . z maja 2015 r. , jako orze - czenia, w którym przyjęto wykładnię przepisów prawa kwestionowan ą w analizowanej skar - dze konstytucyjnej. S karga konstytucyjna tymczasem została wniesiona 17 listopada 201 6 r. , czyli po doręczeniu pełnomocnikowi skarżących odpisu postanowienia Sądu Najwyż szego z c zerwca 2016 r. Zatem fakt wniesienia tego środka prawn ego przez skarżąc ych z prze kro - czeniem ustawowego terminu, o którym mowa w art. 4 7 ust. 1 ustawy o TK z 2016 r. , nie budzi wątpliwości. Podjęcie przez skarżąc ych (działających w imieniu ubezwłasnowolnionej córki) kroków zmierzających do pozbawienia orzecze nia Sądu Apelacyjnego w S . waloru ostateczności przez wniesienie skargi kasacyjnej od tego rozstrzygnięcia (któr ej Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia do rozpoznania postanowieniem z czerwca 2016 r. ) nie wpłynęło już na bieg trzymies ięcznego terminu wystąpienia ze skargą konstytucyjną. W tym stanie rzeczy – na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 ustawy o TK w związku z art. 9 ust. 1 przepisów wprowadzających – należało postanowić jak w sentencji.