Ts 96/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 27 czerwca 2017 r. Pozycja 109 POSTANOWIENIE z dni a 18 października 2016 r. Sygn. akt Ts 96/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Rymar , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej D.R. w sprawie zgodności: art. 398 9 § 2 w zw. z art. 398 9 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Ko- deks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 27 maja 2016 r. (data nadania) D.R. (dalej: skarżący) zarzucił niezgodność art. 398 9 § 2 w zw. z art. 398 9 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kod eks postępowania cywilnego (Dz.U.2014. 101, ze zm.; dalej: kpc) z art. 45 ust. 1 w zw. z art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 ust. 1 Konstytucji – w zakresie, w jakim pr zepis ten „jest rozumiany w ten sposób, że skarga kasacyjna jest oczy- wiście uzasadniona i przyjmowana przez Sąd Najwyższy do rozpoznania, jedy nie w przypad- ku wykazania przez skarżącego oczywistej, rażącej i kwalifikowanej postaci naruszenia prze- pisów prawa, polegającej na jego oczywistości, widocznej prima facie , przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej i bez wnikania w szczegóły sprawy” . Skarga została wniesiona w związku z następującym stanem faktycznym. Postanowie- niem ze stycznia 2016 r. Sąd Najwyższy – na podstawie art. 398 9 § 2 kpc – odmówił przyjęcia złożonej przez skarżącego skargi kasacyjnej do rozpoznania. W skazał, że przedstawione we wniosku zaga dnienie prawne sprowadza się do zwykłej wykładni i stosowania prawa (art. 398 9 § 1 pkt 1 kpc). Uznał także, że orzeczenie sądu drugiej instancji nie jest dotknięte kwalifikowaną wadą prawną, a stwierdzenie wskazanych przez skarżącego licznych naruszeń prze pisów prawa wymagałoby ponownej weryfikacji i oceny zebranego materiału dowodo- wego, co przekreśliło tezę o oczywistej zasadności skargi kasacyjnej (art. 398 9 § 1 pkt 4 kpc) . Zdaniem skarżącego art. 398 9 § 2 w zw. z art. 398 9 § 1 pkt 4 kpc w zakresie, w jakim Sąd Najwyższy odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania z powodu niewykazania przez podmiot ją wnoszący kwalifikowanej postaci naruszenia prawa , jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji i ustanowionym przez ten przepis ustawy zasadniczej prawem do sądu OTK ZU B/2017 Ts 96/16 poz. 109 2 w aspekcie prawa do rzetelnej i sprawiedliwej procedury, wynikającym w jego ocenie także z art. 2 Konstytucji. W jego poczuciu zakwestionowana regulacja prowadzi nadto do niepro- porcjonalnego ograniczenia prawa do sądu (art. 31 ust. 3 Konstytucji) i nierówności wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Nadto skarżący doprecyzował, że niekonstytucyjność regu- lacji nie wynika tylko z literalnego brzmienia zaskarżonych przepisów , lecz także z ich prak- tycznego zastosowania . Źródłem naruszenia wskazanych konstytucyjnych wolności i praw jest w jego przekonaniu utrwalona i jednolita interpretacja zaskarżonych przepisów przez Są d Najwyższy, gdyż wprowadza ona dodatkową przesłankę stwierdzenia kwalifikowanego naru- szenia prawa zamiast – jak podnosi – „oczywiście zauważalnego, ale »zwykłego« narusze- nia (…)”. W ocenie skarżącego ukształtowane praktyką orzeczniczą brzmienie art. 398 9 § 2 w zw. z art. 398 9 § 1 pkt 4 kpc nieproporcjonalnie ogranicza możliwość wniesienia skargi kasacyjnej. Skarżący podkreśla, że niedookreśloność przesłanek przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i ich ry gorystyczne rozumienie prowadzą do uszczuplenia prawa do rzetelne- go procesu , czyniąc fikcyjnym możliwość skorzystania z tego środka prawnego. Restrykcyjna wykładnia przesłanki przyjęcia skargi kasacy jnej do rozpoznania ogranicza w przekonaniu skarżącego dostępność stron do Sądu Najwyższego. Skarżący twierdzi ponadto , że na etapie wstępnego badania skargi kasacyjnej Sąd Najwyższy nie dokonuje wnikliwej i dogłębnej analizy prawnej wniosku o jej przyjęcie do rozpoznania, co prowadzi do niekonstytucyjnego zróżnicowania skuteczności inicjatyw stron. Na gruncie zakwestionowanej regulacji – jak wskazuje – dochodzi bowiem do rozbieżności ocen w zależności od stopnia skomplikowania i złożoności sprawy, w związku z którą jest wnoszona skarga kasacyjna. Tym samym strona, która uczestniczyła w postępowaniu sądo- wym zainicjowanym pozwem ze skumulowanymi roszczeniami, znajduje się w gorszej sytua- cji procesowej , gdyż mnogość zarzutów „będzie istotnie zmniejszała szanse uzyskania ko- rzystnego orzeczenia”. Skarżący podkreślił także, że Sąd Najwyższy, dokonując osądu jego sprawy, nie uwzględnił s pecyfiki problematyki poruszonej przez niego w skardze kasacyjnej. W jego przekonaniu podniesiona argumentacja wskazywała na skomplikowanie i precedensowy cha- rakter sprawy. Ze względu zaś na złożoność materii prawnej oraz stanu faktycznego niezbęd- na była wnikliwa , pogłębiona analiz a prawna, której nie przeprowadził Sąd Najwyższy. Skar- żący podnosi , że Sąd Najwyższy nie wziął pod rozwagę tego, iż pozwanym w sprawie był urząd skarbowy, który jako podmiot sektora publicznego powinien zachowywać szczególne standardy ochrony pra w pracownika, w tym wolności od dyskryminacji. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 37 ust. 1 w zw. z art. 50 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1157; dalej: ustawa o TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał bada, czy odpowiada ona określonym przez prawo wymaganiom, a także czy nie zachodzą przesłanki, o których mowa w art. 40 ust. 1 ustawy o TK. 2. Trybunał stwierdza, że zasadniczym powodem niedopuszczalności nadania dalsze- go biegu skardze konstytucyjnej w sprawie skarżącego jest oczywista bezzasadność sformu- łowanych w niej zarzutów. 2.1. Skarżący kwes tionuje art. 398 9 § 2 kpc, zgodnie z którym o przyjęciu lub odmo- wie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania Sąd Najwyższy orzeka na posiedzeniu nie- jawnym, w związku z art. 398 9 § 1 pkt 4 kpc, w myśl którego Sąd Najwyższ y przyjmuje skar- OTK ZU B/2017 Ts 96/16 poz. 109 3 gę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli jest ona oczywiście uzasadniona. Wskazuje przy tym , że restrykcyjna wykładnia przesłanki określonej w art. 398 9 § 1 pkt 4 kpc skutkuje odmową przyjęcia sk argi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 398 9 § 2 kpc. Zdaniem skarżące- go n iedookreśloność przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz zawężająca wykład n ia wskazanych przepisów prowadzą do naruszenia prawa do sądu. W jego ocenie ograniczone jest bowiem prawo dostępu do Sądu Najwyższego i możliwość skutecznego wniesienia skargi kasacyjnej. Ponadto ukształtowanie procedury wstępnego rozpoznan ia tego środka prawnego narusza – jak podnosi – prawo do rzetelnej i sprawiedliwej procedury, gdyż przez wzgląd na utrwaloną wykładnię art. 398 9 kpc Sąd Najwyższy nie dokonuj e analizy prawnej wniesionego środka. 2.2. Trybunał postanawia na wstępie odnieść się do kwestii p rawa do kasacji jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Przypomina, że zgodnie z ugruntowanym orzecznic- twem Trybunału nie mieści się ono w treści art. 45 ust. 1 Konstytucji. Dlatego też względem tego środka prawnego nie obowiązują takie same standardy jak w postępowaniu przed sądami pierwszej i drugiej instancji. Ustawodawca dysponuje szerszym marginesem swobody w wy- padku środka nadzwyczajnego, a to nakazuje stosować łagodniejsze kryteria oceny konstytu- cyjności przepisów regulujących jego prawny reżim w ustawodawstwie zwykłym (zob. wyrok TK z 31 marca 2005 r., sprawa SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29). 2.3. Trybunał w dotychczasowym orzecznictwie wielo krotnie podkreślał, że podmio- towe prawo do trzeciej instancji nie jest prawem konstytucyjnie gwarantowanym, a ustawa zasadnicza nie form ułuje zakazu ograniczania przez ustawodawcę zakresu przedmiotowego skargi kasacyjnej. Minimalnym wymogiem odnoszącym się do postępowania sądowego jest jego dwuinstancyjność. Wszystko, co wykracza ponad ten standard , jest podwyższeniem tego minimum . Przepisy kpc nie muszą zatem zapewniać stronie możliwości wszechstronnego osądu każdego sporu przez Sąd Najwyższ y (zob. wyroki TK z: 10 lipca 2000 r., sprawa SK 12/99, OTK ZU nr 5/2000, poz. 143; 17 maja 2004 r., sprawa SK 32/03, OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 44; 6 października 2004 r., sprawa SK 23/02, OTK ZU nr 9/A/2004, poz. 89; 31 marca 2005 r., sprawa SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29 oraz 16 stycznia 2006 r., sprawa SK 30/05, OTK ZU nr 1/A/2006, poz. 2). 2.4. Jednocześnie w orzecznictwie Trybunału wyrażany jest pogląd, zgodnie z którym w sytuacji, gdy ustawodawca w wybranych przez siebie kategoriach spraw zdec yduje się przyznać prawo do t rzeciej instancji, to postępowanie takie musi odpowiadać standardom rzetel nego procesu wynikającym zarówno z art. 45 ust. 1 Konstytucji, jak i art. 2 Konstytucji (zob. postanowienie TK z 10 sierpnia 2001 r., sprawa Ts 58/01, OTK ZU nr 6/2001, poz. 207). Trybunał Konsty tucyjny w wyroku z 30 maja 2007 r., wydanym w sprawie SK 68/06 (OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 53), zbadał normę art. 398 9 § 2 zdanie drugie kpc i uznał , że naruszeniem standardu rzetelności rozpoznania skarg kasacyjnych była wyłącznie kumula- cja kilku nieproporcjonalnych ograniczeń. Jego zdaniem z perspektywy ustawy zasadniczej niemożliwy był do zaakceptowania stan przyjęty na gruncie kpc, który wyłączał wszelkie możliwe instrumenty zapewniające przejrzystość orzekania, tj. zarówno obowi ązek uzasad- niania postanowień o odmowie przyjęcia skargi do rozpoznania, j ak i orzekanie w tej sprawie na posiedzeniu niejawnym. 2.5. Trybunał zwraca uwagę na to , że z chwilą wejścia w życie wyroku w sprawie SK 68/06, tj. 15 czerwca 2007 r., norma pozwalająca na nieuzasadnianie postanowień o od- mowie przyjęcia s kargi kasacyjnej do rozpoznania utraciła moc obowiązującą. Od tego mo- men tu Sąd Najwyższy ma obowiązek: po pierwsze, zbadać skargę kasacyjną pod kątem speł- OTK ZU B/2017 Ts 96/16 poz. 109 4 nienia przesłanek jej rozpoznania określonych w art. 398 9 § 1 kpc, po drugie, wydać postano- wienie o przyjęciu bądź odmowie przyjęcia skargi ka sacyjnej do rozpoznania, w końcu, po trzecie, uzasadnić to postanowienie. Trybunał stwierdził, że spełnienie przez Sąd Najwyższy wskazanych w ymogów realizuje podstawowe elementy konstytucyjnego prawa d o sądu (zob. postanowienie TK z 18 lipca 2007 r., sprawa SK 55/06, OTK ZU nr 7/A/2007, poz. 92). 2.6. Biorąc powyższe pod uwagę, Trybunał uznaje, że zarzuty sformułowane w skar- dze cechuje oczywista bezzasadność. Skarżący domaga się bowiem de facto prawa do rozpo- znania każ dej sprawy pr zez Sąd Najwyższy. Zarzut ten w kontekście wskazanego powyżej orzecznictw a dotyczącego braku prawa podmiotowego do rozpoznania sprawy w postępowa- niu nadzwyczajnym należy ocenić jako pozbawiony podstaw. Kwestionowany art. 398 9 § 2 w zw. z art. 398 9 § 1 pkt 4 kpc oraz jego wykład nia nie eliminuje prawa do sądu podmiotu składającego skargę kasacyjną w postępowaniu cywilnym, rozumianego jako prawo do uru- chomienia postępowania przed Sądem Najwyższym ( zob. postanowienie TK w sprawie SK 55/06). 2.7. W ocenie Trybunału bezzasadny jest również zarzut skarżącego , w myśl którego obowiązująca procedura badania skargi kasacyjnej nie spełnia wymogów rzetelnego procesu. Wątpliwości konstytucyjne co do rzetelności procesu przedsądu Trybunał rozstrzygnął bo- wiem w orzeczeniu w sprawie SK 68/08. Należy w tym miejscu p odkreślić, że teza skarżące- go, jakoby Sąd Najwyższy nie dokonywał analizy prawnej sprawy na tym etapie badania skargi kasacyjnej, jest bezzasadna w stopniu oczywistym . Sąd Najwyższy musi bowiem zba- dać każdą skargę kasacyjną, by ustalić, czy spełnia ona przesłanki określone w art. 398 9 § 1 kpc. Ukształtowana po interwencji Trybunału Konstytucyjnego procedura rozpoznania skargi kasacyjnej spełnia wymogi rzetelnego rozpoznania tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia, skarżący nie powołał zaś żadnych argumentów, które przesądzałyby o konieczności meryto- rycznej kontroli skargi. 2.8. Trybunał przypomina ponadto, że obowiązujące przepisy kształtują skargę kasa- cyjną przede wszystkim jako instrument, za pomocą którego Sąd Najwyższy sprawuje nadzór judykacyjny nad orzecznictwem sądów powszechnych (zob. postanowienie TK z 4 września 2015 r., sprawa Ts 99/15, OTK ZU nr 6/B/2015, poz. 703). Jego zadaniem nie jest dokony- wanie ponownej analizy oceny wiarygodności i mocy dowodów ani ustalonego stanu fak- tycznego, co należy do sądów merytorycznych, lecz rozpatrywanie kwes tii prawnych wywo- łujących spory, budzących wątpliwości i powodujących rozbieżności w orzecznictwie sądów i doktrynie. Celem wstępnego rozpoznania skarg kasacyjnych jes t zatem ocena ich strony formalnej oraz selekcja, która powinna skutkować nieangażowaniem Sądu Najwyższego w sprawy proste oraz już rozstrzygnięte . Ustalenie pow yższej okoliczności prowadzi do oce- ny zarzut u skarżącego, sprowadzającego się do postulatu ponownej wnikliwej oceny sprawy, jako pozbawionego podstaw. 2.9. Tytułem uzupełnienia Trybunał zwraca uwagę, że zwroty nieostre przesuwają ob- owiązek konkretyzacji normy na etap stosowania prawa i w związku z tym dają organom sto- sującym prawo pewną swobodę decyzyjną. Nie można jej jednak utożsamiać z dowolnością (zob. postanowienie TK z 15 kwietnia 2009 r., sprawa Ts 185/08, OTK ZU nr 1/B/2010, poz. 26). Niedookreśloność przesłanek przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie stano- wi sama w sobie przyczyny niekonstytucyjności (zob. wyrok TK w sprawie SK 68/06). Usta- wodawca, posługując się zwrotami niedookreślonymi i dając możliwości ich doprecyzowania przez orzekający sąd, nie narusza granic swobody regulacyjnej przewidzianej dla demokra- OTK ZU B/2017 Ts 96/16 poz. 109 5 tycznego państwa prawnego (zob. wyrok TK z 16 stycznia 2006 r., sprawa SK 30/05, OTK ZU nr 1/A/2006, poz. 2). 2.10. Biorąc powyższe pod rozwagę, Trybunał stwierdza oczywistą bezzasadność za- rzutów badanej skargi konstytucyjnej, co zgodnie art. 37 ust. 3 w zw. z art. 50 ustawy o TK stanowi samoistną podstawę odmowy nadania jej dalszego biegu. 3. Niezależnie od powyższego Trybunał postanawia odnieść się do pozostałych bra- ków formalnych niniejszej skargi, które przemawiają za odmową przekazania jej do meryto- rycznej kontroli. 3.1. Dokonując oceny zarzutów skarżącego, w których zmierza on do podwa żenia prawidłowości oceny jego skargi kasacyjnej przez Sąd Najwyższy, Trybunał wskazuje, że twierdzenie to dowodzi, że skarżący nie kwestionuje w tym zakresie normatywnej treści prz episu zaskarżonego w skardze, ale jego zastosowanie przez sąd in concreto . W tym zakre- sie jest to zatem skarga na stosowanie prawa, którego badanie pozostaje poza kognicją Try- bunału (zob. wyrok TK z 21 grudnia 2004 r., sprawa SK 19/03, OTK ZU nr 11/A/2004, poz. 118). Ustalenie powyższej okoliczności implikuje konieczność odmowy nadania dalsze- go biegu skardze w tym zakresie. 3.2. Odnosząc się zaś do powołanego przez skarżącego jako wzorca kontroli art. 32 ust. 1 Konstytucji, Trybunał przypomina , że oba ustępy art. 32 Konstytucji mogą zostać po- wołane jako wzorce kontroli przepisów zakwestionowanych w postępowaniu skarg owym jedynie jako pozostające w związku z innymi postanowieniami ustawy zasadniczej gwarantu- jącymi konstytucyjne wolności i prawa. Jak stwierdził bowiem w sprawie SK 10/01, prawo do równego traktowania ma „charakter niejako prawa drugiego stopnia (»metaprawa«), t zn. przysługuje ono w związku z konkretnymi normami prawnymi lub innymi działaniami orga- nów władzy publicznej, a nie w oderwaniu od nich – niejako »samoistnie«. Jeżeli te normy lub działania nie mają odniesienia do konkretnych, określonych w Konstytucji wolności i praw, prawo do równego traktowania nie ma w pełni charakteru prawa ko nstytucyjnego, a to sprawia, że nie może ono być chronione za pomocą skargi konstytucyjnej” (postanow ienie TK z 24 października 2001 r., SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225). Artykuł 32 Konstytu- cji może więc być w skazany jako wzorzec kontroli w postępowaniu skargowym tylko wów- czas, gdy zostanie odniesiony do treści innych norm konstytucyjnych chroniących poszcze- gólne wolności i prawa naruszone przez regulację kwestionowaną w skardze konstytucyjnej (zob. np. postanowienia TK z 13 marca 2002 r., sprawa Ts 108/01, OTK ZU nr 2/B/2002, poz. 138 oraz 15 października 2012 r., sprawa Ts 179/12, OTK ZU nr 3/B/2013, poz. 267 i cytowane tam orz ecznictwo). Tymczasem zarówno z petitum, jak i uzasadnienia skargi kon- stytucyjnej wniesionej w niniejszej sprawie wynika, że skarżący wskazał art. 32 ust. 1 Kon- stytucji jako samodzielny wzorzec kontroli. Okoliczność ta i mplikuje konieczność odmowy nadania dalszego biegu w tym zakresie. 4. W tym stanie rzeczy należało odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytu- cyjnej. POUCZENIE Na podstawie art. 37 ust. 4 w zw. z art. 50 ustawy o TK skarżącemu przysługuje pra- wo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty doręczenia tego postanowienia.