Ts 180/15

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 9 marca 2016 r. Pozycja 156 POSTANOWIENIE z dnia 15 lutego 2016 r. Sygn. akt Ts 180/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Mirosław Granat , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej D.H. w sprawie zgodności : art. 184 § 8 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 42 ust. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Ko nstytucyjnego 8 maja 2015 r. (data nadania) D.H. (dalej: skarżąc y) zakwestionował zgodność art. 184 § 8 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U.89.555, ze zm.; dalej: kpk) w zakresie, w jakim obejmuje wyrazy „na wniosek prokuratora” , z art. 2, art. 45 ust. 1, art. 42 ust. 2 oraz art. 32 ust. 1 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została złożona w związku z następującą sprawą. Postanowie- niem z lutego 2015 r. Sąd Okręgowy w W . ni e uwzględnił wniosku obrońcy skarżącego w sprawie uchylenia postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka. W uzasadnieniu wskazał on , że obrońca nie jest podmiotem uprawnionym do złoż enia wniosku w tym przedmiocie. Zdaniem skarżącego , obecne uregulowanie zawarte w kpk dotyczące wniosk u o dea- nonimizację tzw. świadka incognito naruszają zasadę równości stron postępowania karnego. W jego ocenie nie ma racjonalnego uzasadnienia dla ograniczenia oskarżonego i j ego obrońcy w prawie inicjowania kontroli przeprowadzanej przez sąd w przedmiocie istnienia podstaw uchylenia postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnie- nie tożsamości takiego świadka. Ponadto art. 184 § 8 kpk w obecnym brzmieniu – jak twier- dzi skarżący – prowadzi do naruszenia prawa oskarżonego do sprawiedliwe go i rzetelnego procesu karnego opartego na zasadzie kon tradyktoryjności oraz wynikającej z niej zasady równości broni procesowych przysługujących stronom procesu, a je dnocześnie prawa oskar- żonego do obrony. OTK ZU B/2016 Ts 180/15 poz. 156 2 Trybunał Konstytucyjny zważył , co następuje: Na podstawie art. 138 w zw. z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz.U.102.643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępowaniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK z 1997 r. Rozpatrywana skarga konstytu- cyjna została wniesiona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlat ego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK z 1997 r. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zo- stały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie TK , wnieść skargę do Trybu- nału Kons tytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatyw- nego, na podstawie któr ych sąd lub organ administracji publicznej orzekł y ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Zgodnie z art. 36 ust. 1 w zw. z art. 49 ustawy o TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpo- znaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał Konstytucyjny bada, czy odpo- wiada ona określonym przez prawo wymogom. Procedura ta umożliwia, już w początkowej fazie postępowania, wyeliminowanie spraw, które nie mogą być przedmiotem merytoryczne- go rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny. Analizowanej skardze konstytucyjnej nie m oże zostać nadany dalszy bieg z uwagi na jej uchybienia. Trybunał Konstytucyjny w pierwszej kolejności wskazuje, że zarzut narusze- nia art. 42 ust. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji przez zaskarżony art. 184 § 8 kpk jest oczywiście bezzasadny. Zgodnie z tym przepisem : „Jeżeli okaże się, że w czasie wydania postanowienia, o którym mowa w § 1, nie istniała uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej albo że świadek złożył świadomie fałszywe zeznania lub nastąpiło jego ujawnienie, prokurator w postępowa niu przygotowawczym, a w postępowaniu sądowym sąd, na wniosek prokurato- ra, może uchylić to postanowienie. Przepis § 5 stosuje się odpowiednio. Protokół przesłucha- nia świadka podlega ujawnieniu w całości”. Skarżący wskazuje, że w obowiązującym stanie prawnym wniosek o uchylenie postanowienia o zachowaniu w taje mnicy okoliczności umoż- liwiających ujawnienie tożsamości świadka incognito na etapie postępowania sądowego może złożyć tylko prokurator. Takiego uprawnienia nie ma natomiast oskarżony ani jego obrońca. Również sąd nie może uchylić takiego postanowienia z urzędu. Trybunał w związku z tym przypomina, że z sam ą istot ą instytucji świadka incognito łączą się pewne ograniczenia w realizacji konstytucyjnie chronionych praw i wolności, wyni- kające choćby z potrzeby zapewnienia ochrony życia, zdrowia, wolności oraz mienia w znacznych rozmiarach osoby występującej w charakterze takiego świadka incognito . Z po- wyższych względów musza podlegać pewnym ograniczeniom takie (prawa) uprawnienia skarżącego jak prawo do obrony czy prawo do sądu. Z uwagi na to, że k westie oceny naru- szenia art. 42 ust. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji są ze sobą ściśle powiązan e, ocena Trybunału w zakresie zgodności art. 184 § 8 kpk z tymi przepisami Konstytucji zostanie dokonana łącz- nie. Odnosz ąc się do zarzutu naruszenia art. 42 ust. 2 i art. 45 ust. 1 Konstytucji przez za- skarżony przepis , Trybunał zwraca uwagę, że ocena stopnia realizacji praw i wolności skarżą- cego musi być dokonywana w kontekście całego postępowania karnego . Wprawdzie postę- powanie w przedmiocie anonimizacji danych osobowych świadka incognito ma charakter incydentalny, skarżący na podstawie art. 184 § 5 kpk ma jednak prawo do kontroli wydanego w jego wyniku postanowienia o zachowaniu w tajemnicy danych osobowych takiego świad- OTK ZU B/2016 Ts 180/15 poz. 156 3 ka. N ależy pamiętać też o tym, że tajemnicą objęte są jedynie te dane, które nie mają znacze- nia dla rozstrzygnięcia w sprawie (art. 18 0 § 1 kpk), co oznacza, że zastosowanie instytucji świadka incognito nie wiąże się z pozbawieniem skarżąc eg o dostępu do istotnych materiałów postępowania. M oże on nie tylko przeglądać akta postępowania zawierające treść depozycji świadka incognito , ale także brać udział w jego przesłuchaniu (art. 180 § 3 kpk). Z powyż- szy ch ustaleń wynika zatem, że w toku całego postępowania sądowego skarżący znał treść zeznań świadka incognito i miał możliwość przedstawi e nia dowodów je podważających. Try- bunał zaznacza przy tym , że dowód z zeznań świadka incognito stanowi tylko jeden ze skład- ników całego materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, który – zgodnie z art. 7 kpk – podlega swobodnej ocenie sądu, i że d opuszczenie dowodu z zeznań takiego świadka nie wyłącza możliwości prze prowadzenia dowodów przeciwnych. Ponadto Trybunał przypomina , że dowody z zeznań świadk a incognito są dowodami wnioskowanym i przeprowadzanymi przez oskarżyciela publicznego, który w kształtowani u taktyki i strategii dowodowej zachowuje pełną autonomiczność. Oznacza to, że tylko on de- cyduje o przydatności i wartości zgłaszanych przez siebie dowodów . Trybunał przy tym raz jeszcze podkreśla, że tajemnicą objęte są jedynie dane osobowe, które nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie, a potrzeba ich utajnienia wynika z zagrożenia , jakie ich ujawnienie stwarzałoby dla określonych wartości. Nie mo żna także zapominać, że ani oskarżony , ani jego obrońca nie znają przyczyn , jakie legły u podstaw wydania postanowienia o zachowaniu w tajemnicy tożsamości świadka incognito . W każdym jednak przypadku chodzi o stan zagrożenia dla życia, zdrowia albo mienia w znacznych rozmiarach świadka lub osób dla niego najbliższych, wynikający ze składania zeznań w toku postępowania. Biorąc pod uwagę fakt, że świadek ten jest świadkiem oskarżenia, stan zagrożenia wynika ze składania zeznań niekorzystnych dla oskarżonego. Po- stępowanie w sprawie jego anonimizacji – zgodnie z art. 184 § 1 kpk – toczy się bowiem bez udziału stron i informacje o nim objęte są klauzulą tajności „tajne” lub „ściśle tajne” jako in- formacje niejawne. Wynika to ze specyfiki instytucji tzw. ś wiadka incognito , która została tak skonstruowana, by zapewnić ochron ę szczególnie zagrożonych świadków. Oznacza to, że oskarżony ani jego obrońca nie mogą wziąć udziału w takim postępowaniu, a zatem nie mają możliwości poznania, po pierwsze , tożsamości świadka, którego dotyczy postanowienie o anonimizacji, oraz, po drugie, podstaw wydania takiego orzeczenia. W konsekwencji każdo- razowy wniosek oskarżonego o uchylenie postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okolicz- ności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka miałby charakter abstrakcyjny. A tak jest z tego względu, że n ie może on bowiem stwierdzić, czy zaistniały ściśle określone prze- słanki uchyleni a postanowienia o anonimizacji, tj. czy w czasie wydania takiego postanowie- nia nie istniała uzasadniona obawa niebezpieczeństwa dla życia, zdrowia, wolności albo mie- nia w znacznych rozmiarach świadka lub osoby dla niego najbliższej lub czy świadek świa- domie nie składał fałszywe go zeznania. Trybunał Konstytucyjny zwraca również uwagę na to , że oskarżony w toku całego p o- stępowania może składać wnioski do prokuratora w trybie art. 9 § 2 kpk . Rozwiązanie to ma charakter gwarancyjny i umożliwia inicjowanie aktywności organów procesowych w sytuacji, gdy strona sama nie ma uprawnień do ich podejmowania. Właśnie z takim przypa dkiem ma- my do czynienia na gruncie analizowanej skargi konstytucyjnej. Na podstawie art. 184 § 8 kpk prawo do złożenia wniosku o uchylenie anonimizacji świadka incognito mają tylko ten świadek oraz prokurator (zob. postanowienie Sądu Apelacyjnego w Katowic ach z czerwca 2005 r. ). Nic jednak nie stoi na przeszkodzie aby oskarżony skorzystał z instytucji określonej w art. 9 § 2 kpk, tj. z możliwości wniesienia wniosku o dokonanie czynności procesowej, któ- ra organ może lub jest obowiązany podjąć z urzędu. W omawianym wypadku – na etapie po- stępowania przygotowawczego – b yłby to wniosek o uchylenie postanowienia o zachowaniu w tajemnicy okoliczności umożliwiających ujawnienie tożsamości świadka incognito , nato- OTK ZU B/2016 Ts 180/15 poz. 156 4 miast na etapie postępowania sądowego byłoby to wystąpi enie do prokuratora z wnioskiem o złożenie przez niego do sądu wniosku o uchylenie tego postanowienia. Ponadto Trybunał Konstytucyjny po raz kolejny przypomina, że , jak wynika z utrwalonego orzecznictwa, art. 2 ani art. 32 ust. 1 Konstytucji nie mogą stanowić samo- dzielnych wzorc ów kontroli w postępowaniu inicjowanym wniesieniem skargi konstytucyjn ej (zob. np. postanowienia TK z 24 października 2001 r., SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225 i 20 lutego 2008 r., SK 27/07, OTK ZU nr 1/A/2008, poz. 22 oraz wyrok TK z 13 stycznia 2004 r., SK 10/03, OTK ZU nr 1/A/2004, poz. 2). W świetle tych orzeczeń art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji mogą być powoływane jako wzorce kontroli w postępowaniu skar- gowym tylko wówczas, gdy zostaną odniesione do treści innych norm kons tytucyjnych chro- niących poszczególne wolności i prawa naruszone kwestionowaną w skardze konstytucyjnej regulacją (zob. np. postanowienie TK z 3 marca 2002 r., Ts 108/01, OTK ZU nr 2/B/2002, poz. 138 i tam cytowane orzecznictwo). W tym stanie rzeczy Trybun ał Konstytucyjny – na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 w zw. z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK z 1997 r. – odmówił nadania skardze konstytu- cyjnej dalszego biegu.