Ts 300/15

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 9 marca 2016 r. Pozycja 165 POSTANOWIENIE z dnia 2 lutego 2016 r. Sygn. akt Ts 300/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Sławomira Wronkowska - Jaśkiewicz , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej R.S. w sprawie zgodności : art. 17 § 1 pkt 7 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania kar- nego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) z art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytu- cji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 4 ust. 1 Protokołu nr 7 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolnośc i sporządzonego dnia 22 listopada 1984 r. w Strasburgu (Dz. U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364) oraz art. 14 ust. 7 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych otwarte- go do podpisu w Nowym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167), p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Ko nstytucyjnego 27 sierpnia 2015 r. (data nadania) R.S. (dalej: skarżąc y) zakwestionował zgodność art. 17 § 1 pkt 7 usta- wy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim „zwrot »postępowanie karne« oznacza wyłącznie postępo- wanie mające na celu realizację norm prawa karnego materialnego i wobec te go dopuszcza stosowanie wobec tej samej osoby za ten sam czyn odpowied zialności za przestępstwo i za wykroczenie ”, z art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 4 ust. 1 Protokołu nr 7 do Kon- wencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności spor ządzonego dnia 22 listopada 1984 r. w Strasburgu (Dz. U. z 2003 r. Nr 42, poz. 364; dalej: Konwencja) oraz art. 14 ust. 7 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych otwartego do podpisu w No- wym Jorku dnia 19 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167; dalej: Pakt Praw). Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą. W czerwcu 2012 r. Wojewódzki Inspektor Ochrony Roślin i Nasiennictwa w protokole kontroli na pod- stawie art. 107 ust. 1 pkt 24, 26, 30 ustawy z dnia 1 8 grudnia 2003 r. o ochronie roślin (Dz. U. z 2008 r. Nr 133, poz. 849, ze zm. – obowiązująca w czasie orzekania) nałożył na skarżącego karę grzywny w postaci mandatu karnego. Następnie w sprawie tego samego czynu wobec skarżącego wszczęto postępowanie kar ne, po którego przeprowadzeniu Sąd Re- OTK ZU B/2016 Ts 300/15 poz. 165 2 jonowy w S. wyrokiem z listopada 2014 r. uznał skarżącego za winnego zarzucanego mu czynu. W wyniku rozpoznania apelacji skarżącego i prokuratora Sąd Okręgowy w K. wyro- kiem z kwietnia 2015 r. zmienił zaskarżony wyrok na niekorzyść skarżącego. Zdaniem skarżącego przepis, którego konstytucyjność została przez niego zakwestio- nowana, w zakresie, w jakim użyte w nim sformułowanie „postępowanie karne” oznacza wy- łącznie postępowanie mające na celu realizację norm prawa karneg o materialnego i wobec tego dopuszcza pociągnięcie tej samej osoby za ten sam czyn do odpowiedzialności za przestępstwo i wykroczenie, jest niezgodny z art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Zgodnie z argumentacją przedstawioną przez skarżącego wcześni ejsze ukaranie go mandatem karnym zgodnie z decyzją inspektora ochrony roślin i nasiennictwa z czerwca 2012 r. (proto- kół kontroli stosowania środków ochrony roślin nr 68/2012) wydaną na podstawie art. 107 ust. 1 pkt 24, 26 i 30 ustawy z dnia 18 grudnia 200 3 r. o ochronie roślin (Dz. U. z 2004 r. Nr 11, poz. 94) w demokratycznym państwie prawnym powinno wyłączyć możliwość prowa- dzenia przeciwko niemu postępowania karnego w sprawie o przestępstwo opisane w art. 171 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.) z uwagi na istnienie zakazu ne bis in idem . Przyczyną nałożenia mandatu karnego oraz wydania wyro- ku przez Sąd Okręgowy w K. z kwietnia 2015 r. – jak twierdzi skarżący – było to samo za- chowanie, z tego samego miejsca i czasu, a zatem istotowo tożsame. To wszystko oznacza według niego, że z powodu nieprecyzyjnego sformułowania przepisu art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. dochodzi do jego kolizji z normami rangi konstytucyjnej, co jest niedopuszczalne i wymaga ingerencji w jego treść . Trybunał Konstytucyjny zważył , co następuje: Na podstawie art. 138 w zw. z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 s ierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępo- waniu przed Trybunałem na etapie dotyczącym wstępnego rozpoznania skargi konstytucyjnej stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK. Rozpatrywana skarga konsty- tucyjna została wniesiona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zo- stały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie o TK , wnieść skargę do Try- bunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu norma- tywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekł y ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji. Zgod- nie z art. 36 ust. 1 w zw. z art. 49 us tawy o TK skarga konstytucyjna podlega wstępnemu roz- poznaniu na posiedzeniu niejawnym, podczas którego Trybunał Konstytucyjny bada, czy od- powiada ona określonym przez prawo wymogom. Procedura ta umożliwia, już w początkowej fazie postępowania, wyeliminowanie spraw, które nie mogą być przedmiotem merytoryczne- go rozpoznania przez Trybunał Konstytucyjny. Analizowanej skardze konstytucyjnej nie może zostać nadany dalszy bieg z uwagi na jej oczywistą bezzasadność . Trybunał Konstytucyjny w pierwszej kolejności ws kazuje, że s karżący kwestionując konstytucyjność art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., który statuuje zakaz ne bis in idem w postępowaniu karnym, formułuje de facto zarzut pominięcia ustawodawczego. Za- skarżony przepis – jego zdaniem – swoim zakresem normowania powinien o bejmować także inne niż proces karny postępowania, w tym postępowania w sprawach o wykroczenia. OTK ZU B/2016 Ts 300/15 poz. 165 3 Z punktu widzenia zasady ne bis in idem – jak twierdzi skarżący – kluczowe znaczenie ma bowiem tożsamość czynu a nie rodzaj postępowania toczonego w jego sprawie. W ocenie Trybunału argumentacja skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Po pierwsze, całkowicie pominął on fakt, że przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. nie dotyczy sytuacji , w której dochodzi do zbiegu przestępstwa z wykroczeniem. Kwestia ta została uregulowana w art. 10 § 1 ustawy z 20 maja 1971 r. – Kodeks wykroczeń (Dz. U. z 2015 r. poz. 1094; dalej: k.w.). W myśl tego przepisu : „Jeżeli czyn będący wykroczeniem wyczerpuje zarazem znamiona przestępstwa, orzeka się za przestępstwo i za wykroczenie, z tym że jeżeli orzeczono za przestępstwo i za wykroczenie karę lub środek karny tego samego rodzaju, wykonuje się surowszą karę lub środek karny. W razie uprzedniego wykonania łagodniejszej kary lub środka karnego zalicza się je na poczet surowszych”. Przepis ten precyzyjnie określa sposób postępowania w przy- padku realnego (idealnego) zbiegu przestępstwa z wykroczeniem, także w sytuacji uprzednie- go wykonania kary za wykroczenie. Z kolei zakwestionowany przez skarżącego przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. odnos i się do, niebudzących konstytucyjnych wątpliwości, kwestii ne- gatywnych przesłanek prowadzenia postępowania karnego. Po drugie, w przekonaniu Trybunału nie ulega wątpliwości, że sformułowanie „postę- powanie karne” użyte w zaskarżonym przepisie dotyczy wyłącznie postępowania prowadzo- nego na podstawie przepisów k.p.k. (zob. postanowienie SN z 29 stycznia 2004 r., sygn. akt I KZP 40/03; OSNKW 2004 nr 2, poz. 22). W analizowanej sprawie w pierwszej kolejności należy ustalić, czy mamy do czynienia z tzw. zbiegie m rzeczywistym czy pozornym. W wy- padku tzw. zbiegu pozornego (pomijalnego) rozpatrywany problem nie występuje, gdyż zna- miona wykroczenia całkowicie pokrywają się ze znamionami przestępstwa, a zatem dochodzi do zastosowania zasady konsumpcji wykroczenia prz ez przestępstwo (zob. uchwała SN z 13 listopada 2003 r., sygn. akt WZP 3/03, OSNKW 2003 nr 11 i 12, poz. 91). Z kolei w wy- padku wystąpienia tzw. zbiegu rzeczywistego (idealnego) przestępstwa z wykroczeniem cha- rakteryzującego się tym, że nie wszystkie eleme nty czynu wyczerpujące znamiona przestęp- stwa będą jednocześnie pokrywały się ze znamionami wykroczenia. Sytuacja taka została właśnie uregulowana we wskazanym wyżej art. 10 k.w. Ponadto należy mieć na uwadze treść przepisu art. 96 § 2 us tawy z dnia 24 sierpnia 2001 r. - Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz. U. z 2013 r. poz. 395), zgodnie z którym : „ W drodze mandatu karnego nie nakłada się grzywny za wykroczenia (…) w wypadku określonym w art. 10 § 1 Kodeksu wykroczeń”. Głównym celem tej regulacji jest zapobie żenie przedwczesnemu nałożeniu grzywny w postaci mandatu karnego za wykroczenie, w sytuacji, gdy czyn wypełnia jedno- cześnie znamiona przestępstwa. Nie ulega jednak wątpliwości, że zbieg wykroczenia z prze- stępstwem może ujawnić się dopiero po ukaraniu mandatem karnym, a także po wykonaniu kary orzeczonej w postępowaniu w sprawach o wykroczenia. Tego typu wypadki zostały uwzględnione w art. 10 § 1 k.w., który przewiduje obowiązek zaliczenia wcześniej wykona- nych już kar co znajduje zastosowanie na etapie wykonania kar późniejszych . Jedn akże kwe- stia wcześniejszego rozstrzygnięcia o odpowiedzialności za popełnione wykroczenie pozosta- jące w rzeczywistym (i dealnym) zbiegu z przestępstwem w żaden sposób nie wiąże się z pro- blematyką negatywnych przesłanek prowadzenia postępowania karnego. Jak zostało to już podkreślone , problem ten został uregulowany w innych aktach normatywnych i nie wpływa na ocenę konstytucyjności zakwestionowanego przepisu. Trybunał podkreśla także, że przyjęcie argumentacji skarżącego doprowadziłoby do sytuacji absurdalnej, w której wcześniejsze rozstrzygnięcie o odpowiedzialności za popełnio- ne wykroczenie uniemożliwiałoby – z uwagi na zasadę ne bis in idem – pociągnięcie do od- powiedzialności karnej za popełnione przestępstwo. Tryb unał zwraca w tym miejscu uwagę na szczególny charakter postępowań w sprawach o wykroczenia. Niewątpliwie dotyczą one czynów o mniejszym stopniu skomplikowania faktycznego i prawnego niż czyny będące OTK ZU B/2016 Ts 300/15 poz. 165 4 przedmiotem postępowania karnego , co pozwala na znacznie szybsze orzekanie w ich spra- wach. Może więc zdarzyć się tak, że dojdzie do ukarania w postępowaniu wykroczeniowym, zanim postępowanie karne się rozpocznie. Jednakże nie oznacza to, że postępowanie karne w takim przypadku nie może zostać wszczęte. Zastosowanie zasady ne bis in idem w tym wy- padku prowadziłoby do całkowitego uniknięcia odpowiedzialności za popełnione przestęp- stwo, a więc za czyn o wysokiej społecznej szkodliwości, tylko z uwagi na wcześniejsze uka- ranie w postępowaniu wykroczeniowym, które obejmuje czyny o małej społecznej szkodliwo- ści. Przyjęcie t akiego rozumowania całkowicie podważałoby fundament demokratycznego państwa prawnego, jakim jest ponoszenie odpowiedzialności za popełnione czyny (zob. S. Waltoś, K olizja postępowania karnego i karno -administracyjnego , „ Palestra ” nr 12/1961, s. 27). Dodatkowo Trybunał podkreśla, że przywołany już art. 10 k.w. gwarantu- je, że osoba, która popełniła czyn wypełniający znamiona zarówno przestępstwa jak i wykro- czenia, nie poniesie podwójnej odpowiedzialności karnej. Na marginesie Trybunał Konstytucyjny zauważa, że w rozpatrywanej skardze konstytucyjnej jako wzorce kontroli skarżący wskazał również Konwencję oraz Pakt Praw. Jest to uchybienie formalne skargi, gdyż – zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji – skarga konstytucyjna służy ochronie wolności i praw poręczonych w ustawie zasadniczej (zob. np.: wyrok TK z 6 lutego 2002 r., sygn. SK 11/01, OTK ZU nr 1/A/2002, poz. 2; postanowienie TK z 31 maja 2005 r., SK 59/03, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 61). Oznacza to, że rozstrzyganie w sprawie obu tych akt ów normatywnych wykracza poza kognicję Trybunału Konstytucyjnego. W tym stanie rzeczy Trybunał Konstytucyjny – na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 w zw. z art. 39 ust. 1 pkt 1 ustawy o TK – odmówił nadania skar dze konstytucyjnej dal- szego biegu.