Ts 299/15

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 24 marca 2016 r. Pozycja 256 POSTANOWIENIE z dnia 22 grudnia 2015 r. Sygn. akt Ts 299/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Mirosław Granat , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej W.S. w sprawie zgodności: art. 72 § 2 ustawy z dnia 6 cze rwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.) z art. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej z 24 sierpnia 2015 r. (data nadania) W.S. (dalej: skarżąc y) wniósł o zbadanie zgodno ści art. 72 § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553, ze zm.; dalej: k.k.) z art. 2 w zw. z art. 32 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ska rga konstytucyjna została wniesiona na podstawie następując ego stanu faktyczne- go. Wyrokiem z października 2014 r. Sąd Rejonowy w B . uznał skarżącego za winnego po- pełnienia m.in. czterech przestępstw z art. 286 § 1 k.k. w czynie ciągłym i wymierzył mu za wszystkie popełnione przestępstwa karę łączną grzywny w wysokości 100 stawek dziennych , ustalając wysokość jednej stawki na kwotę 10 zł, jak też karę łączną 1 roku i 8 miesięcy po- zbawienia wolności, której wykonanie warunkowo zawies ił na okres próby wynoszący 3 lata. J ednocześnie sąd zobowiązał skarżącego na mocy art. 72 § 2 k.k. do naprawienia wyrządzo- nej sz kody przez zapłatę 79 782,46 z ł na rzecz Zakładu U bezpieczeń S połecznych w T. w ter- minie jednego roku od up rawomocnienia się orzeczenia. Po rozpoznaniu a pelacji wniesionej przez skarżącego od orzeczenia sądu I instancji Sąd Okręgowy w T. wyrokiem z maja 2015 r. utrzymał w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie . W uzasadnieniu wskazał m.in. na brak podstaw do odmiennego definiowania szk ód wynikających z popełnienia przestępstwa oszustwa pole- gającego na wyłudzeniu świadczeń z ubezpieczenia społecznego i polegającego na wyłudze- niu innej kategorii należności. Z wydaniem przywołanych rozstrzygnięć skarżący wiąże naruszenie zasady równości ze względu na odmienne uregulowanie sytuacji podmiotów, na których obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń został nałożony na p odstawie decyzji ZUS i sytuacji pod- miotów, na których ten obowiązek nakładany jest wyrokiem sądu karnego tytułem orzeczo- OTK ZU B/2016 Ts 299/15 poz. 256 2 nego środka probacyjnego. Zdaniem skarżącego w obu w ypadkach sytuacja podmiotów po- winna być podobna, dlatego że nałożenie obowiąz ku naprawienia szkody następuje na pod- stawie orzeczenia właściwego organu państwa i ma na celu zrekompensowanie ZUS uszczerbku majątkowego powstałego na skutek wypłacenia nienależnego świadczenia rento- wego. Ponadto – według skarżącego – obowi ązki te związane są de facto z zaistnieniem ana- logicznych przesłanek. Naruszenie zasady równości polega z atem – w jego ocenie – na tym, ż e obowiązek zwrotu nienależnie pobranych świadczeń orzeczony na podstawie ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz . U. z 2015 r. poz. 748, ze zm.; dalej: ustawa o emeryturach i rentach z FUS), ograniczony jest do kwoty nie przekraczającej świadczeń pobranych za okres dłuższy niż 3 lata , natomiast obo- wiąz ek naprawienia szkody wyrządzonej przestępstwem orzeczony przez sąd karny polega na naprawie niu jej w rzeczywistej wielkości . W dalszej cz ęści wniesionej skargi konstytucyjnej skarżący wskazuje na tożsamość – p rzynajmniej przedmiotową – przesłanek uzasadniających nałożenie obowiązku zwrotu nie- należnie pobranych świadczeń przez ZUS i w ramach wyroku karnego. Jeżeli zatem obowią- zek aktualizuje się w przedmiotowo tożsamych sytuacjach , to – zdaniem skarżącego – nie ma obiektywnych podstaw do jego różnicowania pod względem czasowym lub kwotowym w zależności od trybu, w którym jest nakładany , i od organu, który go nakłada. Według skarżą cego zakwestionowany przepis na rusza także zasadę państwa praw a. Mając na względzie obowiązywanie regulacji art. 138 ust 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS , która ogranicza kwotę zwrotu nienależnie pobranych świadczeń , obywatel ma prawo oc zekiwać – w jego przekonaniu – ż e znajdzie ona zastosowanie do całokształtu jego sytuacji prawnej, w każd ym przypadku, niezależnie od tego, jakie organy i w jakim trybie będą tę sy- tuację poddawać ocenie. W ocenie skarżącego obowiązek naprawienia szkody orzekany na podstawie art. 72 § 2 k.k. nie rożni sie niczym od obowiązku naprawienia szkody nakładane- go tytułem środka kar nego na podstawie art. 46 k.k. W obu bowiem wy padkach obowiązek ten znajduje uzasadnienie (zakorzenienie) w przepisach prawa materialnego, a dokładnie w ustawie o emeryturach i rentac h z FUS. Skarżący twierdzi, że z tego względu zakres pod- miotowy, przedmiotowy, czasowy i kwotowy obowiązku powinien być tożsamy. Zarzuca on także Sądowi Najwyższemu , że przez ugruntowan ą linię orzecz niczą , wbrew woli ustawo- dawcy, wyłą cza możliwość ograniczenia obowiązku zwrotu nienależnie pobranych świad- czeń. Zdaniem skarżącego, ten obowiązek został ograniczony przez ustawodawcę w przywo- łanym przepisie ustawy o emeryturach u rentach z FUS w sposób kategoryczny . In fine wniesionej skargi konstytucyjnej ska rżący wskazał także na naruszenie jego praw majątkowych przez rozszerzenie zakresu obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Jego zdaniem: „ W myśl Konstytucji państwo winno wszakże chronić obywateli przed doznawaniem przez nic h uszczerbków majątkowych, a nie poprzez bezpodstawne róż- nicowanie ich sytuacji powodować zwiększanie ciężaru ich obciążeń finansowych” . Skarżący wniósł ponadto o wstrzymanie wykonania wyroku Sądu Okręgowego w T . z maja 2015 r. i poprzedzając ego go wyroku Sądu Rejonowego w B. z paźdz iernika 2014 r. Skarżący nie ma bowiem możliwości wykonania nałożonego nań obowiązku, co sprawia, ż e istnieje możliwość wszczęcia w jego sprawie postępowania w przedmiocie zarządzenia wykonania warunkowo zawieszonej kary pozbaw ienia wolności. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 138 w zw. z art. 139 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc usta wa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. OTK ZU B/2016 Ts 299/15 poz. 256 3 w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępo- waniu przed Tr ybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy dotychczasowe, tzn. przepisy ustawy o TK. Rozpatrywana skarga konstytucyjna została wnie- siona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zast osowanie mają przepisy ustawy o TK . Skarga konstytucyjna jest środkiem ochrony indywidualnych praw i wolności o charakterze podmiotowym . Jej rozpoznanie zostało uzależnione od spełnienia licznych warunków wynikających bezpośrednio z art. 79 ust. 1 Konstytucji, a doprecyzowanych w ustawie o TK. Artykuł 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK w zw. z art. 79 Konstytucji – oprócz nałożenia na skarżącego obowiązku spełnienia innych przesłanek – zobowiązuje go do uprawdopodobnienia naruszenia przysługujących mu wolności lu b praw konstytucyjnych przez zaskarżony przepis. Uprawdopodobnienie ich naruszenia może uzasadniać merytoryczne rozpoznanie wniesionej skargi konstytucyjnej tylko wtedy, gdy kierunek rozstrzygnięcia, z kt órego wydaniem skarżący wiąże naruszenie przysługujących mu praw konstytucyjnych, został zdeterminowany przez niekonstytucyjną treść zaskarżonego przepisu. Wtedy, gdy nie została spełniona któraś z przesłanek skargi lub gdy skarga jest oczywiście bezzasadna, lub też gdy jej braki nie zostały uzupełnione w określonym terminie, Trybunał Konstytucyjny wydaje postanowienie o odmowie nadania skardze dalszego biegu. Skarżący z wydaniem wskazanych w skardze rozstrzygnięć wiąże naruszenie zasady państwa prawa oraz zasady równości w zakresie praw majątkowych. Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie wypowiadał się na temat dopuszczalności do- chodzenia w trybie skargi konstytucyjnej ochrony zasad przedmiotowych ujętych w art. 2 Konstytucji, najbardziej wyczerp ująco w rozstrzygnięciach wydanych w pełnym składzie w sprawach o sygnaturze Ts 105/00 (postanowienia z 12 grudnia 2000 r. i 23 stycznia 2002 r., OTK ZU nr 1/B/2002, poz. 59 i 60). Badając dopuszczalność powoływania się na art. 2 Kon- stytucji jako źródło konstytucyjnych praw lub wolności, których ochrony można dochodzić w trybie skargi konstytucyjnej, Trybunał wskazał przede wszystkim na konieczność precyzyj- nego określenia wolności lub prawa podmiotowego, wyinterpretowanych z tego przepisu, których naruszenie uzasadnić ma legitymację do wniesienia skargi konstytucyjnej. Podkreślił przy tym, że chodzi tu tylko o prawa lub wolności przyjmujące normatywną postać praw podmiotowych, a więc te, które są adresowane do obywatela (lub innego podmiotu pra- wa), kształtują jego sytuację prawną i dają mu możliwość wyboru zachowania się, tj. spełnie- nia lub niespełnienia normy prawnej. Nie stanowi podstawy do wniesienia skargi – jak pod- kreślił Trybunał – powołanie się przez skarżącego na naruszenie wynikających z art. 2 Kon- stytucji norm prawnych, które ze względu na charakter zasad przedmiotowych adresowane są przede wszystkim do ustawodawcy i wyznaczają sposób, w jaki normowane być powinny poszczególne dziedziny życia publicznego. Odwołanie się do tych zasad, w tym do zasady państwa prawnego, może mieć znaczenie wtedy, gdy skarżący wskaże równocześnie mające swoje źródło w przepisie Konstytucji wolność lub prawo podmiotowe, które doznały uszczerbku na skutek ich naruszenia (zob. także postanowienia z 19 grudnia 2001 r., SK 8/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 272 oraz 26 czerwca 2002 r., SK 1/02, OTK ZU nr 4/A/2002, poz. 53). Uprawnienie do wniesienia skargi konstytucyjnej skarżący upatruje – j ak już wskaza- no – w naruszeniu zasady równości, o której mowa w art. 32 ust. 1 Konstytucji. Uzasadniając tezę o niedopuszczalności przyjmowania tej regulacji jako źródła konstytucyjnych praw lub wolności, których naruszenie legitymuje do wniesienia skargi konstytucyjnej, Tryb unał Kon- stytucyjny w wydanym w pełnym składzie postanowieniu z 24 października 2001 r. (SK 10/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 225), wskazywał, że wynikająca z art. 32 Konstytucji zasada równości stanowi jedynie zasadę ogólną, mającą charakter prawa niejako „ drugiego OTK ZU B/2016 Ts 299/15 poz. 256 4 stopnia ” , tzn. przysługującego w związku z konkretnymi normami prawnymi, a nie w oderwaniu od nich, „ samoistnie ”. Teza ta, jak podkreślał Trybunał, znajduje swoje uzasad- nienie w specyfice przyjmowanego na gruncie Konstytucji rozumienia „równości”, która w jego świetle nie ma charakteru abstrakcyjnego i absolutnego, ale „ funkcjonuje zawsze w pewnym kontekście sytuacyjnym, odniesiona musi być do zakazów lub nakazów albo na- dania uprawnień określonym jednostkom (grupom jednostek) w porównaniu ze statusem in- nych jednostek (grup) ” . W związku z powyższym dopuszczalność powołania się w skardze konstytucyjnej na narusze nie zasady równości jest ograniczona wyłącznie do przypadków, w których zostanie wskazane konkretne podmiotowe prawo, wolność lub obowiązek o cha- rakterze konstytucyjnym, w odniesieniu do których zasada ta została naruszona. Z uzasadnienia wniesionej skargi konstytucyjne j można wnosić , że skarżący kwe- stionowanemu przepisowi zarzuca naruszenie zasady równej ochrony praw majątkowych . Rozszerzenie zakresu obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenie musi bowiem – jego zdaniem – negatywnie wpływać na sytuację majątkową jednostki nim obciążonej . Tak postawiony zarzut uznać należy za oczywiście bezzasadny. Skarżący bezpod- stawnie bowiem traktuje jako podmioty równe wobec prawa osoby, które pobrały świadomie nienależne im świadczenie i wobec których organ rentowy może dochodzić tylko w ograni- czonym zakresie zwrotu tych świadczeń, oraz osoby, które dopuściły sie przestępstwa opisa- nego w art. 286 § 1 k.k., i działając z zamiarem bezpośrednim , wyłudziły od ZUS nienależne im świadczenie , powodując określoną szkodę . Skarżący we wniesionej skardze konstytucyj- nej wskazuje na cechy wspólne tych sytuacji – pobrani e nienależnych świadczeń rentowych oraz orzekanie w sprawie przez organ y państwowe – pomijając zupełnie różnice w okoliczno- ściach im towarzyszących . Nie ma bow iem najmniejszych wątpliwości , że czym innym jest cywilnoprawny obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia a czym innym nałożo- ny na sprawcę przestępstwa obowiąz e k naprawienia wyrządzonej nim szkody orzekany na podstawie zaskarżonej regulacji. Celem nałożenia obowiązku naprawienia szkody jako środka probacyjnego o charakterze penalnym jest bowiem nie tylko kompensacja, ale tak że oddzia- ływanie wychowawcze na skarżącego. Nie można ponadto zapominać o prognostycznym cha- rakterze obowiązku probacyjnego . R óżnice w sytuacji prawnej podmiotów wskazanych przez skarżącego jako podobne polega ją także na tym, że nałożenie tego obowiązku jako środka probacyjnego warunkowane jest spełnieniem dodatkowych przesłanek związanych z prze- stępnym charakterem podjętego zach owania, a to uzasadnia odmienne ich traktowanie. Na marginesie tylko wskazać należy, że także powoływany przez skarżącego wielo- krotnie art. 138 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS różnicuje zakres , w jakim należy zwrócić pobrane nienależnie świadc zenie w zależności od okoliczności szczególnych , w ja- kich doszło do ich pozyskania . W świetle tego przepisu w przypadku , w którym osoba pobie- rająca świadczenia zawiadomiła organ rentowy o zajściu okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń albo wstrzymanie wypłaty świadczeń w całości lub w części, a mimo to świadczenia były jej nadal wypłacane , można żądać zwrotu kwoty niena- leżnie pobranej tylko za okres nie dłuższy niż 12 miesięcy , w pozostałych przypadkach zaś – z a okres nie dłuższy niż trzy lata . Na gruncie konstytucyjnej zasady równ ej ochrony praw majątkowych nie budzi zatem wątpliwości, że możliwe jest dalsze (tj. wykraczające poza okres 3 letni) rozszerza nie zakresu obowiązku naprawienia szkody w sytuacji, w której sprawca, pob ierając nienależne świadczenie , dopuścił się przestępstwa. Ponadto Trybunał stwierdza, że ze względu na odmowę nadania dalszego biegu rozpa- trywanej skardze konstytucyjnej wniosek o wydanie postanowienia tymczasowego wstrzymu- jącego wykonanie orzeczenia Sąd u O kręgowego w T. z maja 2015 r. i poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego w B . z października 2014 r. nie może zostać pozytywnie rozpa- trzony. OTK ZU B/2016 Ts 299/15 poz. 256 5 W związku z powyższym, na podstawie art. 49 w zw. z art. 36 ust. 3 ustawy o TK, Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej.