Ts 252/15

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 25 stycznia 2016 r. Pozycja 64 POSTANOWIENIE z dnia 21 października 2015 r. Sygn. akt Ts 252/15 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Marek Kotlinowski, po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym skargi konstytucyjnej J.B. w sprawie zgodności: 1) art. 110a § 1 w związku z art. 53 § 35 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.) oraz z art. 29 ust. 1, 4-6, 8 i 9 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2015 r. poz. 612) z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w zwi ązku z art. 2; art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także ar t. 31 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji Rzeczypo- spolitej Polskiej; 2) art. 110a § 2 w związku z art. 53 § 35 i art. 110a § 1 us tawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.) ora z w związku z art. 29 ust. 1, 4 -6, 8 i 9 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2015 r. poz. 612) z art. 42 ust. 1 zda- nie pierwsze w zwi ązku z art. 2; art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 31 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji; 3) art. 29 ust. 1, 4 i 6 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2015 r. poz. 612) z art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 31 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji , p o s t a n a w i a: odmówić nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. UZASADNIENIE W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 21 lipca 2015 r. J.B. (dalej: skarżący) wystąpił o zbadanie zgodności: po pierwsze, art. 110a § 1 w związku z art. 53 § 35 ustawy z dnia 10 września 1999 r. – Kodeks karny skarbowy (Dz. U. z 2013 r. poz. 186, ze zm.; dalej: k.k.s.) oraz z art. 29 ust. 1, 4-6, 8 i 9 ustawy z dnia 19 listopada 2009 r. o grach hazardowych (Dz. U. z 2015 r. poz. 612, dalej: ustawa o grach hazardowych) z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w związku z art. 2; art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 31 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji; po drugie, art. 110a § 2 w związku z art. 53 § 35 i art. 110a § 1 k.k.s. oraz w związku z art. 29 OTK ZU B/2016 Ts 252/15 poz. 64 2 ust. 1, 4-6, 8 i 9 ustawy o grach hazardowych z art. 42 ust. 1 zdanie pierwsze w zwi ązku z art. 2; art. 54 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 3 1 ust. 1 i art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji; po trzecie, art. 29 ust. 1, 4 i 6 ustawy o grach hazardowyc h z art. 54 ust. 1 w związ ku z art. 2 i art. 31 ust. 3; a także art. 31 ust. 1 w związku z art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. Wy- rokiem Sądu Rejono wego w B. z października 201 4 r. skarżący został uznany za winnego umieszczenia reklamy gier hazard owych oraz czerpania korzyści z takiej reklamy i skazany na karę grzywny. Wyrokiem z marca 2015 r., doręczonym skarżącemu 21 kwietniu 2015 r., Sąd Okręgowy w B . zmienił powyższe rozstrzygnięcie przez odmienne określenie czasu trwania czynu oraz modyfikację wysokości stawki dziennej grzywny. Zdaniem skarżącego zakwestionowane przepisy naruszają Konstytucję , dlatego że za- warty w nich opis penalizowanych czynów nie spełnia wymogu określoności i poprawności legislacyjnej opisu oraz dlatego że kryminalizują zachowania mieszczące się w ramach wy- konywania prawa własności i wolności wypowiedzi. W przekonaniu skarżącego kryminaliza- cja ta nie znajduje uzasadnienia w wa rtościach konstytucyjnych i nie spełnia wymagań zasady proporcjonalności. Skarżący zarzucił w szczególności, że sposób sformułowania zakwestio- nowanych przepisów powoduje, iż w praktyce to organy stosujące prawo samodzielnie i arbi- tralnie decydują o tym, które zachowania podlegają karaniu. Wskazał ponadto , że opis czy- nów zabronionych w zaskarżon ych przepisach jest niezgodny z elementarnymi zasadami techniki legislacyjnej, co prowadzi do naruszenia zasady określoności przepisów prawa kar- nego (art. 42 ust. 1 Konstytucji). Skarżący stwierdził także, że zakwestionowane przepisy naruszają, wynikającą z art. 31 ust. 1 Konstytucji wolność od bezzasadnej represji karnej. Przewidziana w nich penalizacja nie znajduje bowiem wystarczającego uzasadnienia w war- tościach konstytucyjnych. Z auważył on również, że przepisy będące przedmiotem skargi przez to, iż pozwalają na nałożenie na niego kar finansowych , godzą w art. 64 ust. 1 i 2 Kon- stytucji, a przez to, że ograniczają wolność rozpowszechniania informacji , naruszają art. 54 ust. 1 Konstytucji. Zarzuc ił, że wskazane przepisy nie mogą być w szczególności uznan e za konieczne w demokratycznym społeczeństwie dla ochrony zdrowia publicznego, gdyż mają zbyt szeroki zakres. W edług skarżącego ochronie zdrowia publicznego nie służy np. karalność czerpania korzy ści z umieszczania reklamy niezgodnie z ustawą, która jego zdaniem skarżą- cego rozciąga się na wszystkie reklamy umieszczone niezgodnie z ustawą „bez względu na to, czego reklama dotyczy i wbrew przepisom jak iej ustawy została umieszczona” , zakaz infor- mowan ia o adresach kasyn, czy też karalność umieszczania reklam w miejscu niepublicznym (np. w prywatnym mieszkaniu). Skarżący dodał, że kwestionowane przepisy ingerują w istotę wolności rozpowszechniania informacji, penalizują bowiem nie tylko wypowiedzi o charakte- rze handlowym ( commercial speech ), ale również wszelkie inne wypowiedzi zawierające określone symbole, oznaczenia i informacje (a więc także teksty dziennikarskie, literaturę piękną, film, czy wypowiedzi polityczne). Skarżący podkreślił również, że określo ne w za- kwestionowanych przepisach zakazy odnoszące się do reklamy gier hazardowych mają znacznie szerszy zakres niż analogiczne zakazy dotyczące reklamy alkoholu. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na podstawie art. 138 w związku z art. 13 9 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Try- bunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064; dalej: ustawa o TK z 2015 r.) z dniem 30 sierpnia 2015 r. utraciła moc ustawa z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK). Zgodnie z art. 134 pkt 1 ustawy o TK z 2015 r. w sprawach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy w postępo- waniu przed Trybunałem w zakresie dotyczącym wstępnego rozpoznania stosuje się przepisy OTK ZU B/2016 Ts 252/15 poz. 64 3 dotychczasowe, tzn. przepi sy ustawy o TK. Rozpatrywana skarga konstytucyjna została wnie- siona przed dniem wejścia w życie ustawy o TK z 2015 r., dlatego do jej wstępnej kontroli zastosowanie mają przepisy ustawy o TK. W myśl art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zo- stały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, zakwestionować zgodność z Konstytucją przepisów ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o obowiązkach określonych w Konstytucji. Zasady, na jakich dopuszczalne jest korzystanie ze skargi konstytucyjnej, precyzuje ustawa o TK. W świetle powyższych unormowań konsty- tucyjnych i ustawowych nie ulega wątpliwości, że przesłanką rozpoznania skargi konstytu- cyjnej jest wskazanie nie dowolnego przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, ale tyl- ko takiego, który w konkretnej sprawie stanowił podstawę ostatecznego rozstrzygnięcia, a zarazem doprowadził do naruszenia wolności lub p raw wskazanych jako podstawa skargi konstytucyjnej. W związku z tym obowiązkiem skarżącego jest dołączenie do skargi konsty- tucyjnej orzeczenia, które wykazuje cechy odpowiadające powyższej, złożonej kwalifikacj i, tzn. zostało wydane na podstawie przepisów będących przedmiotem wniesionej skargi i pro- wadzi do niedozwolonej ingerencji w sferę konstytucyjnie chronionych praw podmiotowych. Z art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK wynika, że na skarżącym ciąży obowiązek wskazania naru- szonych wolności lub praw oraz określenia sposobu ich naruszenia. Z kolei zgodnie z art. 32 ust. 1 pkt 3 i 4 tejże ustawy skarżący ma obowiązek uzasadnienia zarzutu niekonstytucyjności zaskarżonych przepisów. Ponadto w myśl art. 36 ust. 3 ustawy o TK, mającego zastosowanie do spraw rozpatrywanych w trybie skargi konstytucyjnej na podstawie art. 49 tejże ustawy, Trybunał Konstytucyjny w toku wstępneg o rozpoznania wniesionej skargi odmawia nadania jej dalszego biegu, jeżeli jest ona oczywiście bezzasadna. Analiza skargi konstytucyjnej wniesionej w niniejszej sprawie prowadzi do wniosku, że skarga nie spełnia warunków nadania jej dalszego biegu, gdyż jest oczywiście bezzasadna , a skarżący nie uprawdopodobnił naruszenia swoich konstytucyjnych wolności lub praw. Na wstępie należy zauważyć, że zarzuty skarżącego dotyczą de facto dwóch pro - blemów. Po pierwsze, skarżący kwestionuje sposób sformułowania zakwestionowanych prze- pisów, twierdząc , że naruszają one zasady poprawnej legislacji oraz zasadę określoności przepisów prawa karnego. Po drugie , stwierdza on , że wprowadzone zakwestionowanymi przepisami zakazy mają zbyt szeroki zakres i nieproporcjonal nie ograniczają jego wolność od nieuzasadnionej represji karnej, prawo własności oraz wolność wypowiedzi. W odniesieniu do pierwszego problemu Trybunał stwierdza, że skarżący nie wykazał, aby zakwestionowane przepisy były niejasne ani aby ich niejasność doprowadziła do naru- szenia jego wolności lub praw. Trybunał Konstytucyjny przypomina, że samo posługiwanie się zwrotami niedookreślonymi i nieostrymi jest konieczne w każdym systemie prawnym. Zwroty takie służą uelastycznieniu systemu oraz zapewnieniu organom stosującym prawo pewnej swobody decyzyjnej, przesuwając jednocześnie obowiązek konkretyzacji normy na etap stosowania prawa. Nie można zatem stawiać z arzutu naruszenia zasad poprawnej legisla- cji opartego jedynie na stwierdzeniu , że użyty w przepisie zwrot ma charakter nieostry. W myśl dotychczasowego orzecznictwa Trybunału prawodawca ma prawo posłużyć się zwro- tami niedookreślonymi, dającymi sądom możliwość wyważonej, zindywidualizowanej oceny konkretnej sprawy. Nie stanowi to naruszenia Konstytucji przez ustawodawcę, jeżeli utrzy- muje się on w granicach konstytucyjnej swobody regulacji. Nakłada natomiast na organy sto- sujące prawo obowiązek wypełnienia tych zwrotów treścią oraz rzetelnego uzasadnienia ko- munikowanego adresatom ro zstrzygnięcia (zob. wyroki TK z: 31 marca 2005 r., SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 29; 14 lutego 2012 r., P 20/10, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 15 oraz 25 lutego 2014 r., SK 65/12, OTK ZU nr 2/A/2014, poz. 13, a także postanowienie TK z 15 kwietnia 2009 r., Ts 185/08, OTK ZU nr 1 /B/2010, poz. 26). Skarżący nie wykazał, aby OTK ZU B/2016 Ts 252/15 poz. 64 4 zaskarżone przepisy były niejasne w stopniu uniemożliwiającym usunięcie ewentualnych wątpliwości za pomocą powszec hnie przyjętych metod wykładni prawa oraz zwyczajnych środków mających na celu usunięcie rozbieżności w jego stosowaniu (zob. np. wyrok TK z 18 marca 2010 r., K 8/08, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 23 i tam cyt. orzecznictwo). Skarżący sam wskazuje na definicje poszczególnych pojęć użytych w zakwestionowa- nych przepisach oraz szczegółowo rekonstruuje znamiona czynów zabronionych zakwestio- nowanymi przepisami. Jednocześnie zaproponowan a przez skarżącego – jego zdaniem moż- liwa – rozszerzająca wykładni a zakwestionowanych prze pisów, w świetle której niektóre elementy tych przepisów wskazują na to, że mogłyby być rozumiane jako zakazujące każdej reklamy, a nie tylko reklamy gier hazardowych, albo jako prowadzące do karalności wypo- wiedzi literackiej, artystycznej lub poli tycznej, nie może być uznan a za dowodzącą niejasno- ści tych przepisów. Z jednej strony abstrahuje ona bowiem od systematyki aktów normatyw- nych, w których przepisy te się znajdują , oraz celu ich wprowadzenia , a więc zgodnie z pod- stawowymi zasadami wykładni p rawa powinn a być odrzucona. Z drugiej zaś strony, ma cha- rakter czysto potencjalny i nie znajduje podstaw ani w orzeczeniach sądów wydanych w sprawie skarżącego , ani w innym powołanym przez niego orzecznictwie. Wbrew twierdze- niom skarżącego, z wydanych w jego sprawie orzeczeń wyraźnie wynika, że badając zaistnie- nie w jego sprawie przesłanek czynu zabronionego polegającego na umieszczeniu przez niego zakazanych symboli i informacji sądy wzięły pod uwagę jego kontekst. Sądy wskazały w szczególności, że reklama za której umieszczenie oraz za czerpanie korzyści z której skar- żący został skazany na karę grzywny była związana z prowadzoną w należącym do niego lokalu działalnością polegającą na organizacji gry na automatach. Nierelewantne jest więc porównani e przez s karżącego jego sytuacji prawnej z sytuacją prawną podmiotów reklamują- cych marki odzieży lub informujących o treści przepisów ustawy o grach hazardowych. Nie sposób zatem przyj ąć , jak chciałby skarżący, ani że użyte w zakwestionowanych przepisach sformułowa nia (takie, jak „umieszcz anie reklamy lub informacji lub c zerpanie korzyści z re- klamy”, o której mowa w tych przepisach, a więc reklamy gier hazardowych) należy uznać za niejasne, ani, że niejasność ta doprowadziła do naruszenia jego praw i wolności. Przyję ta w jego sprawie wykładnia zaskarżonych przepisów nie potwierdza bowiem tezy o możliwości rozszerzającego rozumie nia zakwestionowanej regulacji ani tezy o jej oderwaniu od celu tych przepisów. Wbrew sugestiom skarżącego naruszenia zasady określoności przepisów prawa karne- go nie można też dopatrywać się w konieczności rekonstrukcji znamion czynu zabronionego z kilku przepisów znajdujących się w różnych ustawach, szczególnie że – jak wyraźnie zau- waża on – zakwestionowane przez niego przepisy k.k.s. wyraźnie odsyłają do ustawy o grach hazardowych, która definiuje niektóre użyte w nich pojęcia. Adresaci wynikających z nich norm nie powinni więc mieć problemów z odnalezieniem wszystkich przepisów koniecznych do ich rekonstrukcji (zob. np. wyrok TK z 12 września 2005 r., SK 13/05, OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 91). W odniesieniu do problemu karalności reklamy gier hazardowych Trybunał w pierw- szej kolejności zauważa, że sformułowane przez skarżącego w tym zakresie zarzuty w znacz- nym stopniu opiera ją się na przedstawio nej przez ni ego rozszerzającej wykładni zakwestio- nowanych przepisów do której , jak wskazano wyżej , nie ma podstaw i która nie znalazła za- stosowania w jego sprawie. Skarżący zarzucił m.in. , że zakaz zawarty w zakwestionowanych przepisach ma zbyt szeroki zakres, gdyż obejmuje nie tylko reklamę gier hazardowych, regu- lacje te przewiduj ą bowiem np. pena lizację umieszczania reklam nieodnoszących się do gier hazardowych, czy też wypowi edzi nie mających charakteru reklamy, a także umieszczania reklam w miejscach niepublicznych. Jednak takie rozumienie zakwestionowanych przepisów nie znalazło zastosowania w sprawie skarżącego, a co za tym idzie , w tym zakresie nie nastą- piła aktualizacja naruszenia jego konstytucyjnych wolności i praw. Skarżący został skazany OTK ZU B/2016 Ts 252/15 poz. 64 5 za czyn p olegający na umieszczeniu reklamy (w postaci banneru oraz napisu reklamowego) na zewnątrz lokalu, w którym prowadzone były gry na automatach i czerpaniu z niej korzyści , a wię c w złożonej skar dze może wnosić o zbadanie zgodności z Konstytucją penalizacji jedy- nie takiego czynu. Na tym tle Trybunał przypomina, że w wyroku z 28 stycznia 2003 r. (K 2/02, OTK ZU nr 1/A/2003, poz. 4) obszernie wypowiadał się w sprawie konstytucyjności przepisów doty- czących zakazu reklamy alkoholu. Oceniał wprawdzie konstytucyjno ść regulacji zakazują- cych p ośredniej reklamy alkoholu, ale poczynił też kilka uwag ogólnych odnoszącyc h się do zakazu reklamy alkoholu . Trybunał wskazał w tym orzeczeniu , że ograniczenia możliwości reklamowania alkoholu są uzasadnione troską o ochronę zdro wia publicznego, w tym potrze- bą przeciwdziałani a alkoholizmowi i zmniejszenia popytu na alkohol. Dokonawszy analizy treści kwestionowanych przepisów, uznał, że zakaz reklamy produktów „wykorzystujących podobieństwo” do napojów alkoholowych jest ograniczeniem proporcjonalnym, a więc uza- sadnionym celem tego ograniczenia oraz nieprzekraczającym miary właściwej dla osiągnięcia tego celu. Nie narusza więc zasady wolności działalności gospodarczej, prawa własności oraz wolności wypowiedzi. Trybunał – ze względu na zakres zaskarż enia w omawianej sprawie – badał przy tym zgodność zakwestionowanych wówczas przepisów z art. 10 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopa- da 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284, ze zm.), nie zaś art. 54 ust. 1 Konstytucji, wska- zał jednak, że normy wynikające z tych dwóch przepisów są w tym zakresie tożsame. Ustalenia poczynione w przywołanym wyroku należy odnieść do przepisów kwestio- nowanych w niniejszej sprawie. Wprowadzone w ni ch zakazy dotyczące reklamy gier hazar- dowych także są uzasadnione zagrożeniem uzależnieni em od hazardu, wystąpieniem jego negatywnych skutków zdrowotnych i społecznych (zob. uzasadnienie projektu ustawy o grach hazardowych – druk sejmowy nr 2481/VI kad., s . 1 i 20) i nie mogą być uznane za niepropor- cjonalne do założonego celu. Mimo szerszego zakresu tych regulacji – na co zwraca uwagę skarżący – służą one bowiem efektywnemu przeciwdziałaniu reklamie gier hazardowych i punktów je prowadzących. Oczywiście bezzasadne jest więc twierdzenie, że stanowią one „bezzasadną represję karną”, czy też nieproporcjonalną ingerencję w prawo własności oraz wolność wypowiedzi lub że naruszają istotę wolności wypowiedzi (zob. również postanowie- nie TK z 28 stycznia 2014 r., Ts 309/13, OTK ZU nr 2/B/2014, poz. 175). Wziąwszy powyższe okoliczności pod uwagę, Trybunał Konstytucyjny na podstawie art. 49 w związku z art. 36 ust. 3 ora z art. 47 ust. 1 pkt 2 ustawy o TK odmówił nadania dal- szego biegu skardze konstytucyjnej.