Ts 83/17

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 30 stycznia 2018 r. Pozycja 21 POSTANOWIENIE z dnia 21 grudnia 2017 r. Sygn. akt Ts 83/17 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Grzegorz Jędrejek – przewodnicząc y i sprawozdawca Zbigniew Jędrzejewski Leon Kieres, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym zażalenia na postanowienie Trybunału Konstytu- cyjnego z dnia 13 lipca 2017 r. o odmowie nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej M.J., p o s t a n a w i a: nie uwzględnić zażalenia. UZASADNIENIE 1. W sporządzonej przez radcę prawnego i wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 20 kwietnia 2017 r. (data nadania) skardze konstytucyjnej M.J. (dalej: skarżący) zarzucił nie- zgodność z art. 45 ust. 1 oraz art. 2 w związku z art. 45 ust. 1 Konstytucji: po pierwsze – art. 520 § 1 us tawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1822, ze zm.; dalej: k.p.c.); po drugie – art. 520 § 2 i 3 k.p.c. w zakresie obej- mującym zwrot „może”. Zdaniem skarżącego zaskarżone regulacje są sprzeczne z konstytucyjnym prawem do sądu oraz zasadą demokratycznego państwa prawnego, gdyż w art. 520 § 1 k.p.c. „wprowa- dzono nicz ym nieuzasadnione odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów sądo- wych przez stronę przegrywającą”, które „nie znajduje żadnego uzasadnieni a faktycznego i celowościowego w sytuacji, gdy żądania stron postępowania nieprocesowego są oczywiście odmienne”. Z kolei art. 520 § 2 i 3 k.p.c. przewidują „możliwość odstępstwa od generalnej zasady określonej w art. 520 § 1 k.p.c., ale jest to tylko możliwość zależna od woli składu orzekającego”. 2. Postanowieniem z dnia 13 lipca 2017 r. Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 3 ustawy z dnia 30 li- stopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytuc yjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: u.o.t.p. TK). W uzasadnieniu tego postanowienia Trybunał stwierdził, że zarzuty skargi były oczy- wiście bezzasadne. S karżący w apelacji od postanowienia Sądu Rejonowego w K. z czerwca OTK ZU B/2018 Ts 83/17 poz. 21 2 2016 r. nie sformułował bowiem wniosku o zmianę tego orzeczenia w zakresie rozstrzygnię- cia o kosztach postępowania (art. 368 § 1 pkt 5 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.), jak też nie przedstawił spisu poniesionych kosztów w postępowaniu apelacyjnym (art. 109 § 1 zdanie pierwsze in principio w związku z art. 13 § 2 k.p.c.) ani nie wniósł o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych (art. 109 § 1 zdani e pierwsze in fine w związku z art. 13 § 2 k.p.c.). To zaś spowodowało, że Sąd Okręgowy w K . w postanowieniu z lutego 2017 r. – rozpoznawszy zażalenie na postanowienie tego sądu ze stycznia 2017 r. w zakresie kosztów sądowych – zasądził na rzecz skarżącego jedynie zwrot uiszczonej przez niego opłaty od apelacji, co miało swoje umocowanie w art. 520 § 2 oraz art. 109 § 1 zdanie drugie w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Mimo wyraźnych postanowień właściwych przepisów skarżący nie podjął odpowiednich kroków procesowych na kolejnych etapach postępowania nieprocesowego (które ostatecznie zostało rozstrzygnięte na jego ko- rzyść) w celu uzyskania zwrotu poniesionych przez niego kosztów. Dopiero w zażaleniu na postanowienie sądu drugiej instancji – a więc z przekroczeniem terminu do dokonania tej czynności, co wynika wprost z art. 109 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 13 § 2 k.p.c. – sformułował wniosek o zwrot poniesionych kosztów stawienia się na rozprawę apelacyjną wraz z ich wyliczeniem. W tym stanie rzeczy Trybunał stwierdził, że to nie zakwestionowane przepisy dotyczące zasad zwrotu kosztów w postępowaniu nieprocesowym spowodowały, iż skarżący – mimo uzyskania korzystnego dla siebie orzeczenia merytorycznego – nie uz yskał zasądzenia na swoją rzecz zwrotu wszystkich poniesionych kosztów związanych z jego udzia- łem w sprawie (tj. kosztów dojazdu na r ozprawy przed sądem pierwszej i drugiej instancji), ale wyłącznie niezachowanie należytej staranności przez niego na etapie postępowania apela- cyjn ego. Brak stosownych wniosków w apelacji uniemożliwił bowiem sądowi odwoławcze- mu: w postanowieniu ze stycznia 2017 r. – rozważenie zasądzenia na rzecz skarżącego zwrotu wszystkich poniesionych przezeń kosztów postępowania za o bie instancje w myśl art. 520 § 2 k.p.c., a w postanowieniu z lutego 2017 r. – pełną weryfikację podjętego rozstrzygnięcia w zakresie kosztów postępowania. Odpis postanowienia Trybunału został doręczony pełnomocnikowi skarżące go 31 lip- ca 2017 r. 3. Pismem procesowym, sporządzonym przez radcę prawnego i wniesionym do Try- bunału Konstytucyjnego 4 sierpnia 2017 r. (data nadania), skarżąc y złożył zażalenie na posta- nowienie z 13 lipca 2017 r. , w którym wniósł o nadanie dalszego biegu skardze konstyt ucyj- nej. W uzasadnieniu zażalenia skarżący podniósł, że w pozwie z 28 grudnia 2015 r. „do- magał się zasądzenia na swoją rzecz kosztów postępowania i wniosek taki zgłosił. Natomiast w piśmie z dnia 30 maja 2016 r. skarżący wprost sprecyzował, iż (…) zgłasza do kosztów postępowania koszt dojazdu na 2 rozprawy (…)” w wysokości 414,32 zł; żądanie to powtó- rzył na rozprawie przed sądem pierwszej instancji. Z kolei „[w] toku apelacji skarżący rów- nież formułował żądanie zasądzenia kosztów procesu , jednocześnie domagając się w apelacji wyznaczenia rozprawy apelacyjnej oraz o uchylenie zaskarżonego postanowienia i o skiero- wanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz pozostawienie kwestii kosztów postępowania do ponownego rozstrzygnięcia. W uzasadnieniu werbalnym apelacji dokonanym na rozprawie skarżący wywiódł żądanie kosztów procesu , domagając się skierowania sprawy do ponowne- go rozpoznania i nie wnosząc o wydanie rozstrzygnięcia w przedmiocie żądania przez sąd II instancji”. Skarżący stwierdził również, że „na każdym etapie postępowania formułował żądanie zasądzenia kosztów procesu”, a „zasądzenie tychże kosztów było obowiązkiem sądu »z urzędu« zgodnie z art. 109 § 1 zdanie drugie k.p.c.”. OTK ZU B/2018 Ts 83/17 poz. 21 3 Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 61 ust. 5 u.o.t.p. TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zaża- lenia na postanowienie Trybunału Konstytucyjnego o odmowie nadania skardze konstytucyj- nej dalszego biegu. Trybunał, w składzie trzech sędziów, rozpatruje zażalenie na posiedzeniu niejawnym (art. 37 ust. 1 pkt 3 lit. c w związku z art. 61 ust. 7 u.o.t.p. TK). Na etapie rozpo- znania zażalenia Trybunał bada przede wszystkim, czy w wydanym postanowieniu prawidło- wo stwierdził istnienie przesłanek odmowy nadania skardze dalszego biegu. 2. Trybunał Konstytucyjny w obecnym składzie stwierdza, że zaskarżon e postanowie- nie jest prawidłowe, a zarzuty sformułowane przez skarżącego w zażaleniu nie zasługują na uwzględnienie. 3. W sprawie poprzedzającej wniesienie skargi konstytucyjnej bezsporne by ło, że skarżący w pozwie zawarł wniosek o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania, jak i sprecyzował w kolejnym piśmie procesowym, iż poniesione przez niego koszty dojazdu do sądu wyniosły 414,32 zł. Wniosek ten nie został uwzględniony przez s ąd pierwszej instan- cji, który na podstawie art. 520 § 1 k.p.c. postanowił, że uczestnicy postępowania ponoszą w swoim zakresie koszty związane z ich udziałem w sprawie. Bezsporne jest również to, że skarżący ani w apelacji od postanowienia sądu pierwszej i nstancji , ani w toku postępowania drugoinstancyjnego nie sformułował wniosku o zmianę zaskarżonego orzeczenia w zakresie kosztów postępowania w pierwszej instancji. Nie wniósł on także o zasądzenie na jego rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego w p ostaci uiszczonej opłaty od apelacji, jak i poniesionych kosztów związanych ze stawiennictwem na rozprawie przed sądem drugiej instancji. Skarżący ograniczył się jedynie do żądania „pozo- stawienia kwestii kosztów postępowania do ponownego rozstrzygnięcia”. Dokonując zmiany orzeczenia pierwszoinstancyjnego co do meritum , sąd drugiej instancji postanowił o zastoso- waniu wobec uczestników postępowania reguły z art. 520 § 1 k.p.c. Należy w związku z powyższym zauważyć, że – w przeciwieństwie do procesu (art. 98 § 1 k.p.c.) – zasadą postępowa nia nieprocesowego jest ponoszenie kosztów postępo- wania związanego ze swym udziałem w sprawie przez każdego z uczestników (art. 520 § 1 k.p.c.). Jednakże sąd może: po pierwsze – stosunkowo rozdzielić obowiązek zwrotu kosztów, gdy uczestnicy są w różnym stopniu zainteresowani w wyniku postępowania albo interesy uczestników są sprzeczne lub włożyć go na jednego z uczestników w całości (art. 520 § 2 k.p.c.); po drugie – jeżeli interesy uczestników są sprzeczne, sąd może włożyć na u czestnika, którego wnioski zostały oddalone lub odrzucone, obowiązek zwrotu kosztów postępowania poniesionych przez innego uczestnika. Powyższe stosuje się odpowiednio, jeżeli uczestnik postępował niesumiennie lub oczywiście niewłaściwie (art. 520 § 3 k.p. c.). Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika, że „[w]yrażonej w art. 520 § 2 k.p.c. regu- ły stosunkowego rozdzielania kosztów postępowania lub obciążenia nimi jednego uczestnika nie można wykładać jako obowiązku sądu bezwzględnego obciążenia uczestnika tymi kosz- tami zawsze, gdy stopień zainteresowania uczestników wynikiem postępowania jest różny lub występuje sprzeczność interesów. Wskazuje na to formuła przepisu »sąd może«. Potrzebę zastosowania wynikającej z powołanego przepisu reguły sąd poddaje ocenie z u wagi na oko- liczności sprawy” (postanowienie SN z 2 lutego 2012 r., sygn. akt II CZ 150/11, Legalis ). W postępowaniu nieprocesowym zakres stosowania art. 109 § 1 zdanie drugie k.p.c. – właśnie ze względu na ogólną regułę tego postępowania, zawartą w art. 520 § 1 k.p.c., oraz na fakultatywne sformułowanie art. 520 § 2 i 3 k.p.c. – jest ograniczony, gdyż sąd (pierwszej lub drugiej instancji) nie ma obowiązku orzec w przedmiocie obciążenia któregokolwiek OTK ZU B/2018 Ts 83/17 poz. 21 4 ucze stnika kosztami postępowania w całości lub czę ści, tak na wniosek uczestnika, jak i z urzędu. Okoliczność, że skarżący – co wynika z ustaleń Trybunału poczynionych w postano- wieniu z 13 lipca 2017 r. oraz rozpatrywanego zażalenia na to postanowienie – zaniechał zło- żenia w apelacji odpowiedniego w niosku w przedmiocie kosztów postępowania (obejmujące- go żądanie zmian y rozstrzygnięcia w tej materii w postanowieni u sądu pierwszej instancji oraz dotyczącego kosztów postępowania apelacyjnego) miała istotny wpływ na wydane w jego sprawie rozstrzygnięcia. Jak wskazał bowiem Sąd Najwyższy w postanowieniu z 25 października 1965 r . w sprawie I CZ 96/65 („Lex” nr 5897), „[s]tosownie do art. 109 k.p.c. spis kosztów powinien być złożony przed zamknięciem rozprawy w poszczególnych instancjach pod rygorem utra ty roszczenia o ich zwrot. Skutku tego nie uchyla późniejsze złożenie ogólnego spisu kosztów za wszystkie instancje przed zamknięciem rozprawy po- przedzającej wydanie ostatniego orzeczenia”. Skoro zatem skarżący chciał uzyskać zwrot kosztów obejmujący nie t ylko uiszczone przez niego opłaty sądowe, ale również poniesione koszty podróży do sądów, powinien był podjąć próbę zastosowania wobec niego art. 520 § 2 k.p.c . Tego zaś na etapie postępowania przed sądem drugiej instancji nie uczynił. Ż ądanie procesowe „p ozostawienia kwestii kosztów postępowania do ponownego rozstrzygnięcia ” było nieprawidłowe. Po pierwsze bowiem – z takiego wniosku procesowego nie wynika, o jakie koszty chodzi (czy tylko o uiszczone opłaty sądowe, czy też inne wydatki poniesione przez ucz estnika postępowania, ani też o którą instancję chodzi). Po drugie – tak sformułowa- ny wniosek w ogóle nie wskazuje na żądanie uczestnika, aby sąd (niezależnie od instancji) odstąpił od reguły art. 520 § 1 k.p.c. Po trzecie wreszcie – nawet przy założeniu, że sąd dru- giej instancji działałby z urzędu (art. 109 § 1 zdanie drugie w związku z art. 13 § 2 w związku z art. 520 § 2 k.p.c. ), zwrot kosztów postępowania ogranicz ałby się wyłącznie do uiszczonej opłaty sądowej od apelacji , gdyż tylko o niej , jako niewąt pliwie należnym koszcie, sąd posia- da wiedzę z urzędu ; aby sąd drugiej instancji w ogóle mógł rozstrzygnąć o pozostałych kosz- tach (innych niż opłata sądowa), musi mu zostać przedstawiony ich stosowny spis. Z tych też powodów Trybunał w obecnym składzie stw ierdza, że w zaskarżonym po- stanowieniu z 13 lipca 2017 r. prawidłowo ustalono, iż to sam s karżący, a nie kwestionowane przez niego przepisy, przyczynił się do ukształtowania swojego położenia prawnego (nieuzy- skanie pełnego zwrotu poniesionych kosztów postępowania mimo ostatecznego wygrania sprawy). Tym samym trafnie uznano zarzuty skarżącego za oczywiście bezzasadne i od - m ó wiono nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej. Z przedstawionych wyżej powodów – na podstawie art. 61 ust. 8 u.o.t.p. TK – Trybu- nał postanowił jak w sentencji.