Ts 292/21

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria B Warszawa, dnia 9 stycznia 2023 r. Pozycja 12 POSTANOWIENIE z dnia 27 października 2022 r. Sygn. akt Ts 292/21 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Piotr Pszczółkowski , po wstępnym rozpoznaniu na posiedzeniu niejawny m skargi konstytucyjnej A.B. o zbadanie zgodności: art. 528 § 1 pkt 2 w związku z art. 78 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Ko- deks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.) w zakresie, w jakim „ nie przewiduje zaskarżenia zarządzenia prezesa sądu w przedmiocie odmowy wyznaczenia z urzędu adwokata lub radcy prawnego w celu sporządzenia kasa- cji dla strony, która złożyła wniosek trybie art. 78 § 1 Kodeksu postępowania karnego ” , z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 2 i art. 78 w związku z art . 176 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: odmówić nadania skardze konstytucyjnej dalszego biegu. UZASADNIENIE 1. W skardze konstytucyjnej wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego 4 grudnia 2021 r. (data nadania) A.B. (dalej: skarżący), reprezentowany przez pełnomocnik a z urzędu , wystąpił z żądaniem przytoczonym w komparycji niniejszego postanowienia. 2. Skarga konstytucyjna została sformułowana na tle następującego stanu faktycznego . Skarżący złożył wniosek o wyznaczenie obrońcy z urzędu w celu złożenia kasacji od prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Ś. z 19 marca 2021 r. (sygn. akt […] ) . Jego wniosek został uwzględniony, lecz wyznaczony adwokat złożył do akt opinię o braku pod- staw do wniesien ia kasacji , o czym powiadomił skarżącego . W związku z tym faktem skarżący 26 maja 2021 r. złożył wniosek o wyznaczenie ko- lejnego obrońcy z urzędu w celu sporządzenia i podpisania kasacji. Przewodniczący IV Wydział u Karnego Odwoławczego Sądu Okręgowego w Ś. zarzą- dzeniem z 7 czerwc a 2021 r. (sygn. akt […] ; dalej: zarządzenie z 7 czerwca 2021 r. ) nie uwzględnił tego wniosku. W uzasadnieniu wskazano, że w „zaistniałym stanie brak podstawy prawnej dla wyznaczenia skazanemu kolejnego obrońcy na koszt Skarbu Pań stwa ” . OTK ZU B/2023 Ts 292/21 poz. 12 2 3 . Zdaniem skarżącego , „nie można uznać za rzetelny i sprawiedliwy proces, w któ- rym oskarżony pozbawiony jest możliwości zaskarżenia zarządzenia prezesa sądu w przed- miocie wyznaczenie mu obrońcy z urzędu w celu sporządzenia kasacji ”. Tego typu rozstrzy- gnięcie „niewątpliwie ingeruje w konstytucyjnie chronione prawo do obrony”. Nie jest także „wydawane w okolicznościach tak jednoznacznych i wykluczających ryzyko pomyłki (decy- zje te są niewątpliwie przecież ocenne), by uzna ć w świetle standardów konstytucyjnych, że dewolutywna droga odwoławcza jest zbędna czy niepotrzebna ” (s. 6 skargi). W tej sytuacji brak możliwości kontroli instancyjnej trudno jest zaakceptować z punktu widzenia art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytu cji. Wprawdzie pierwszy z tych przepisów dopuszcza wprowadzanie ograniczeń, jednak wydaje się, że „ gdy w grę wchodzi możliwość realizacji uprawnienia konstytucyjnego (w tym tak fundamentalnego prawa jak prawo do obrony), nie powinno mieć [miejsc a ] wyłączen ie możliwości kontroli decyzji organów w tym zakresie” (s. 6 skargi). S karżący podkreślił dodatkowo , że brak możliwości zaskarżenia ma w jego sytuacji „ ogromne znaczenie ” , a z arządzenie z 7 czerwca 2021 r. „ w sposób drastyczn y odbiega od dotychczasowej linii orzeczniczej, przyjmowanej przez sądy powszechne” w innych jego sprawach (por. s . 6 - 7 skargi). P odniesionego w skardze problemu , jak twierdzi skarżący, „nie rozwiązuje możliwość podniesienia zarzut u bezzasadnej odmowy wyznaczenia adw o kat a lub radcy prawnego do sporządzenia kasacji w zażaleniu na zarządzenie o odmowie przyjęcia kasacji niesporządzo- nej [z] zachowaniem przymusu adwokackiego. (…) Tak a możliwość bowiem zakłada przede wszystkim znajomość p rawa u osoby, która w procesie występowała bez obrońcy, w tym zło- żenia przez nią osobiście kasacji” (s. 7 skargi). Podsumowując, skarżący stwierdził, że art. 528 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 5 55, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2022 r. poz. 1375, ze zm.) w zakresie wskazanym w petitum skargi „jest niezgodny z kon- stytucyjnymi standardami zaskarżalności i instancyjności orzeczeń” (określonymi w art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji) i „stanowi zaprzeczenie sprawiedliwości proceduralnej, nieza- sadnie tym samym ograniczając prawo do sądu” (które statuuje art. 45 Konstytucji) i „prawo do obrony” (wyrażone w art. 42 ust . 2 Konstytucji). 4 . Zarządzeniem s ędziego Trybunału Konstytucyjnego z 8 marca 2022 r. (doręczonym pełnomocnikowi skarżącego 17 marca 2022 r.) skarżący, na podstawie art. 61 ust. 3 u.o.t.p.TK, został wezwany do usunięcia ( w terminie 7 dni od dnia doręczenia zarządzenia) braków formalnych skargi przez : 1) udokumentowanie daty złożenia przez skarżącego wnio- sku z 14 czerwca 2021 r. o przyznanie pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi kon- stytucyjnej w administracji zakładu karnego ; 2) wyjaśnienie, czy skarżący złożył zażalenie na zarządzenie z 7 czerwca 2021 r. Pełnomocnik skarżącego ustosunkował się do powyższego zarządzenia w piśmie z 2 4 marca 2022 r. (data nadania) , przedstawiając żądane przez Trybunał dokumenty i wyja- śnienia. Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje : 1. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. Służy ono wyeliminowaniu – już w początkowej fazie postępowania – spraw, które nie mogą być przedmiotem merytorycznego rozstrzygania. Trybunał wydaje postanowienie o odmowie OTK ZU B/2023 Ts 292/21 poz. 12 3 nadania skardze dalszego biegu, gdy nie spełnia ona określonych przez prawo wymagań lub gdy braki formalne nie zostały usunięte w ustawowym terminie. 2. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że wskazany w skardze konstytucyjnej przed- miot kontroli nie spełnia wymogów wynikających z art. 79 ust. 1 Konstytucji i skonkretyzo- wanych w art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK. 2.1. W świetle tych przepisów przedmiotem skargi konstytucyjnej może być wyłącz- nie ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji pu- blicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach, prawach albo obowiązkach skar- żącego, naruszając w ten sposób jego konstytucyjne prawa lub wolności. Precyzyjne wskaza- nie regulacji spełniających te warunki jest obowiązkiem skarżącego (por. art. 53 ust. 1 pkt 1 u.o.t.p.TK). Pojęcie „podstawa prawna ostatecznego orzeczenia” jest w praktyce Trybunału rozu- miane szeroko. Z uwagi na charakter i funkcje skargi konstytucyjnej nie może być ono utoż- samiane wyłącznie z przepisem, który stanowił normatywną (kompetencyjną, proceduralną, materialnoprawną) podstawę ostatecznego rozstrzygnięcia. „O tym, że zaskarżony ak t norma- tywny był w znaczeniu konstytucyjnym podstawą ostatecznego orzeczenia, można generalnie mówić wtedy, gdy owo rozstrzygnięcie – przy tym samym przedmiocie i zakresie sprawy – byłoby lub mogłoby być inne w przypadku nieobowiązywania normy prawnej o treści kwe- stionowanej przez skarżącego. Nie ma przy tym decydującego znaczenia, czy organ prowa- dzący zakończoną sprawę powołał kwestionowany przez skarżącego przepis explicite , czy też przepis ten był merytoryczną przesłanką zastosowania prawa w danej sprawie” (wyrok pełne- go składu Trybunału z 21 września 2011 r., sygn. SK 6/10, OTK ZU nr 7/A/2011, poz. 7 3; podobna teza pojawiała się także we wcześniejszym orzecznictwie Trybunału). Trybunał wyjaśniał w tym kontekście, że „ gdy przedmiotem skargi konstytucyjne j jest przepis przewidujący, że w danym przypadku środek odwoławczy nie przysługuje, należy mimo to wnieść środek zaskarżenia, aby uzyskać rozstrzygnięcie wydane w oparciu o normę prawną, która wyłącza możliwość zaskarżenia orzeczenia (postanowienie o odrz uceniu środka odwoławczego)” (postanowienie z 21 czerwca 2010 r., sygn. Ts 243/09, OTK ZU nr 6/B/2010, poz. 454). Stanowisko to zostało potwierdzone m.in. w postanowieniu pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13 (OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35) , j ak też w naj - nowszym orzecznictwie Trybunału (por. np. postanowienie z 12 maja 2021 r., sygn. SK 114/20, OTK ZU A/2021, poz. 26). 2. 2 . W analizowanej skardze konstytucyjnej skarżący domaga się stwierdzenia nie- konstytucyjności art. 528 § 1 pkt 2 w związku z art. 78 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. Nr 89, poz. 555, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2022 r. poz. 1375, ze zm.; dalej: k.p.k.) w zakresie, w jakim „nie przewiduje zaskarżenia zarządzen ia prezesa sądu w przedmiocie odmowy wyznaczenia z urzędu adwokata lub radcy prawnego w celu sporządzenia kasacji dla strony, która złożyła wniosek trybie art. 78 § 1 Kodeksu po- stępowania karnego”. Regulacja ta nie była jednak podstawą orzeczenia, w związku z którym skarżący zło- żył skargę konstytucyjną (tj. zarządzenia przewodniczącego IV Wydział u Karnego Odwoław- czego Sądu Okręgowego w Ś. z 7 czerwca 2021 r., sygn. akt IV Ka 78/21; dalej: zarządzenie z 7 czerwca 2021 r.). Orzeczenie to zawierało bowiem wyłącznie ocenę wniosku skarżącego o wyznaczenie kolejnego obrońcy z urzędu do wniesienia kasacji od prawomocnego wyroku skazującego w postępowaniu karnym. Zarówno jego sentencja, jak i uzasadnienie nie zawie- rają żadnego rozstrzygnięcia o dopuszczalności zaskarżenia tego zarządzenia (a więc o pra- OTK ZU B/2023 Ts 292/21 poz. 12 4 wach wywodzonych przez skarżącego z art. 45 ust. 1 w związku z art. 42 ust. 2 i art. 78 w związku z art. 176 ust. 1 Konstytucji). Z adnotacji zamieszczonej pod uzasadnieniem zarządzenia z 7 czerwca 2021 r. wyni- ka, że skarżący miał zostać oddzielnym pismem pouczony, że orzeczenie to jest ostateczne i w świetle art. 528 § 1 pkt 2 k.p.k. nie przysługuje od niego zażalenie. Pismo to nie zostało dołączone do skargi konstytucyjnej. Nie stanowi ono także ostatecznego orzeczenia o konsty- tucyjnych prawach, wolnościach albo obowiązkach skarżącego w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny wziął pod uwagę, że zawarte w tym piśmie informacje o ak- tualnym stanie prawnym mogły bezpośrednio przyczynić się do podjęcia przez skarżącego decyzji o niezłożeniu zażalenia na zarządzenie z 7 czerwca 2021 r. Niemniej w dotychczaso- wym orzecznictwie Trybunału przyjmowano, że (nawet jeżeli w danym stanie faktycznym skarżącemu nie przysługiwało zażalenie ) „nie powinien był on – mając w perspektywie po- stępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym – zrezygnować z tego środka zaskarżenia. Tylko w ten sposób mógł bowiem doprowadzić do wydania, w oparciu o kwestionowaną re- gulację, postanowienia o odrzuceniu zażalenia, a tym samym do «ujawnienia» przedmiotu skargi konstytucyjnej” (por . postanowienie z 29 stycznia 2013 r., sygn. SK 36/12, OTK ZU nr 1/A/2013, poz. 15). W świetle powyższych okoliczności Trybunał Konstytucyjny odmówił nadania bada- nej skardze dalszego biegu na podstawie art. 61 ust. 4 pkt 1 u.o.t.p.TK. POUCZENIE Na podstawie art. 61 ust. 5 u.o.t.p.TK skarżącemu przysługuje prawo wniesienia zażalenia na powyższe postanowienie w terminie 7 dni od daty jego doręczenia.