SK 9/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 13 stycznia 2021 r. Pozycja 1 WYROK z dnia 15 grudnia 2020 r. Sygn. akt SK 9/16 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bartłomiej Sochański – przewodniczący Julia Przyłębska Jakub Stelina – sprawozdawca Wojciech Sych Michał Warciński, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), na posiedzeniu niejawnym w dniu 15 grudnia 2020 r., skargi konstytucyjnej W. Ż . o zbadanie zgodności: art. 7 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 2015 r. poz. 330) w związku z art. 95 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2015 r. poz. 748) w zakresie, w jakim wy- kluczają jednoczesną wypłatę uprawnionemu wojskowej renty inwalidzkiej przyznanej z uwagi na wypadek mający związek ze służbą wojskową oraz eme- rytury częściowej, z art. 32 ust. 1 w związku z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą sprawiedliwości społecznej w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji, o r z e k a: Art. 7 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 2020 r. poz. 586) w związku z art. 95 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Spo- łecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53, 252, 568, 1222 i 1578) w zakresie, w jakim wyłącza jednoczesną wypłatę uprawnionemu wojskowej renty inwalidzkiej przyznanej z uwagi na wypadek mający związek ze służbą wojskową oraz emerytury częściowej , jest zgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. * Sentencja została ogłoszona dnia 5 stycznia 2021 r. w Dz. U. poz. 19. OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 2 Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 22 lutego 2016 r. W. Ż . (dalej: skarżący) wniósł o zba- danie zgodności art. 7 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnie- rzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 2015 r. poz. 330, obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 586; dalej: ustawa zaopatrzeniowa) w związku z art. 95 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grud- nia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ( Dz. U. z 2015 r. poz. 748, obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 53, ze zm.; dalej: ustawa o emeryturach i rentach) w zakresie, w jakim wy kluczają jednoczesną wypłatę uprawnionemu wojskowej renty inwa- lidzkiej przyznanej z uwagi na wypadek mający związek ze służbą wojskową oraz emerytury częściowej, z art. 32 ust. 1 w związku z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą sprawiedliwo- ści społecznej . 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona na tle następującego stanu faktycznego. 16 kwietnia 2014 r. skarżący wystąpił do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) z wnioskiem o ustalenie prawa do emerytury częściowej. Decyzją z 18 czerwca 2014 r. wnio- sek skarżącego został uwzględniony przez ZUS, z tym że emeryturę częściową przyznano od 20 maja 2014 r., czyli od dnia nabycia uprawnień do emerytury. Wypłata emerytury została jednak zawieszona ze względu na pobieranie przez skarżącego innego świadcz enia – woj- skowej renty inwalidzkiej. Skarżący zakwestionował decyzję ZUS o zawieszeniu wypłaty świadczenia emerytalnego. Wyrokiem z 10 grudnia 2014 r. są d o kręgowy oddalił odwołanie skarżącego. Sąd stwierdził, że pobieranie przez skarżącego wojskowej renty inwalidzkiej nie jest objęte wy- jątkiem od zasady jednego świadczenia, którą wyraża art. 7 ustawy zaopatrzeniowej . Brak podstaw do odstąpienia od tej zasady wynika również z art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o emerytu- rach i rentach, który – przez odwołanie do art. 96 tej ustawy – przewiduje możliwość określe- nia zasad pobierania świadczeń w sytuacji ich zbiegu, ale wyłącznie w odniesieniu do grup podmiotów wyraźnie wskazanych w art. 96 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Skarżący nie zalicza się do żadnej z tych grup. 25 września 2015 r. są d a pelacyjny oddalił apelację skarżącego , stwierdzając – podob- nie jak sąd pierwszej instancji – brak podstaw prawnych do odstąpienia od zasady jednego świadczenia, a tym samym umożliwienia skarżącemu jednoczesnego podbierania wojskowej renty inwalidzkiej oraz emerytury częściowej. Sąd a pelacyjny uznał również, że w badanej sprawie nie było konieczne zwracanie się do TK z pytaniem prawnym dotyczącym zbadania konstytucyjności przepisów stanowiących podstawę wydawanego rozstrzygnięcia, a więc art. 7 ustawy zaopatrzeniowej oraz art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach. W ocenie sądu , wskazane pr zepisy nie naruszają konstytucyjnej zasady równości. Świadczenia finan- sowane na zasadach określonych w ustawie zaopatrzeniowej mają charakter odmienny od świadczeń zaliczanych do powszechnego systemu ubezpieczeniowego finansowanego z Fun- duszu Ubezpieczeń S połecznych. Nie ma zatem podstaw do traktowania w sposób podobny ubezpieczonych, którzy pobierają świadczenia z tych dwóch różnych systemów. OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 3 1.2. W skardze konstytucyjnej wskazano, że art. 7 ustawy zaopatrzeniowej oraz art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach naruszają prawo do równego dostępu do świadczeń z tytułu zabezpieczenia społecznego. Naruszenie to wynikać ma, zdaniem skarżącego, z nie- jednakowego traktowania osób znajdujących się w zbliżonej sytuacji faktycznej. Chodzi tu – z jednej strony – o osoby pobierające wojskową rentę inwalidzką na podstawie art. 19 ustawy zaopatrzeniowej oraz – z drugiej – o osoby, którym przyznano rentę z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy, wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy lub chorobą zawodową, o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 1205; dalej: ustawa wypadkowa). W ocenie skarżąceg o, oba rodzaje świadczeń przyznawane są z uwagi na niezdolność do pracy, której źródło powstania wiąże się z aktywnością zawodową uprawnionego. Dla uprawnionego do renty z tytułu niezdolności do pracy taką aktywnością jest określona praca zawodowa. Dla ska rżącego – jako żołnierza zawodowego – służba wojskowa. Cechą rele- wantną podmiotów zaliczanych do obu grup jest więc posiadanie uprawnień rent ownych. Podmioty te powinny być, zdaniem skarżącego, traktowane w sposób tożsamy. Odmienność ich sytuacji prawnej w ynika z dopuszczenia przez ustawodawcę możliwości kumulowania świadczeń rentowych i emerytalnych wyłącznie przez osoby uprawnione do renty z tytułu niezdolności do pracy (art. 96 ust. 1 pkt 3 ustawy o emeryturach i rentach oraz art. 26 ust. 1 ustawy wypadkowej ). Osoby pobierające wojskową rentę inwalidzką nie mają takiej możli- wości. W odniesieniu do tej grupy osób obowiązuje bowiem zasada ogólna wyrażona w art. 7 ustawy zaopatrzeniowej, potwierdzona w art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach, zgodnie z którą w razie zbiegu świadczeń rentowych i emerytalnych uprawnionemu wypłaca się świadczenie wyższe lub wybrane przez niego. Skarżący wskazywał, że prawo do kumulowania świadczeń emerytalnych i rentowych przysługuje również żołnierzom niezawodowym, którzy stali się niezdolni do pracy podczas odbywania czynnej służby wojskowej w okresie pokoju oraz w ciągu 3 lat od zwolnienia z tej służby, jeżeli niezdolność do pracy jest następstwem chorób powstałych lub urazów dozna- nych w czasie odbywania służby wojskowej (art. 30 ust. 1 w związku z art. 54 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 203 ). W ocenie skarżącego osoby te traktowane są w sposób uprzywilejowany wz ględem osób pobierających wojskową rentę inwalidzką na podstawie przepisów ustawy zaopatrzeniowej . Obie grupy podmiotów należy – zdaniem skarżącego – zaliczyć do tej samej kategorii osób, których niezdolność do pracy powstała w związku ze służbą wojskową. Ich sytuacja prawna jest natomiast odmienna, co narusza zasadę równości wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zróżnicowanie wynika w tym wypadku z charakteru służby (zawodowa – niezawodowa), a kryterium to nie znajduje konstytucyjnego uzasadnie- nia. 1.3. W petitum skargi jako wzorce kontroli skarżący wskazał art. 32 ust. 1 Konstytucji w związku z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą sprawiedliwości społecznej. W odpowiedzi na zarządzenie sędziego Trybunału Konstytucyjnego skarżący uzupeł- nił braki formalne skargi konstytucyjnej. Z przedstawionych łącznie wyjaśnień wynika, że naruszenie zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji) skarżący powiązał z naruszeniem prawa do zabezpieczenia społecznego, gwarantowanego przez art. 67 ust. 1 Konstytucji. Z uwagi na to, że w postępowaniu przed Trybunałem obowiązuje zasada falsa demon- stratio non nocet , oraz stosownie do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 31 maja 2016 r. o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu, należało przyjąć, że podstawę kon- troli stanowią art. 32 ust. 1 w związku z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą sprawiedliwo- ści społecznej w związku i art. 67 ust. 1 Konstytucji. OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 4 2. Prokurator Generalny (dalej: Prokurator) w piśmie z 17 listopada 2016 r. przedsta- wił stanowi sko, że art. 7 ustawy zaopatrzeniowej w związku z art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o eme- ryturach i rentach w zakresie, w jakim wyłączają jednoczesną wypłatę wojskowej renty inwa- lidzkiej przyznanej z uwagi na wypadek mający związek ze służbą wojskową oraz emerytury częściowej, są zgodne art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji. Prokurator wniósł jednocześnie o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie z uwagi na niedopuszczal- ność orzekania. W ocenie Prokuratora, wykładnia art. 67 ust. 1 Konstytucji, wyrażającego prawo oby- wateli do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy z powodu choroby lub inwalidztwa oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego, pozostawia ustawodawcy swobodę regulacyjną kształtowania instrumentów owego zabezpieczenia oraz rodzaju świadczeń służą- cych zaspokojeniu potrzeb oby wateli. Chociaż art. 67 ust. 1 Konstytucji nie przyznaje usta- wodawcy całkowitej swobody kształtowania praw socjalnych, to jednocześnie nie nakłada na ustawodawcę obowiązku stworzenia jednego systemu zabezpieczenia społecznego dla wszystkich obywateli. Usta wodawca może wprowadzić ich zróżnicowanie i przewidzieć ist- nienie systemu korzystniejszego niż system powszechny. Uzasadnieniem utworzenia takiego systemu mogą być np. szczególne warunki pełnienia służby czy też realizacja norm konstytu- cyjnych nakazujących szczególne traktowanie określonych kategorii podmiotów, np. wetera- nów (art. 19 Konstytucji). Prokurator podkreślił, że ustawodawcy przysługuje również swo- boda ustalania, czy świadczenia emerytalno - rentowe, przysługujące z korzystniejszego sys- temu odrębnego, mogą być kumulowane ze świadczeniami emerytalno -rentowymi z innego systemu zabezpieczenia społecznego. Prokurator podkreślił, że zarzut sformułowany przez skarżącego opiera się na porów- naniu sytuacji prawnej rencistów wojskowych z sytuacją osób pobierających renty z różnych, a przy tym odrębnych systemów zabezpieczenia społecznego. W tym kontekście – powołując się na konstytucyjną zasadę równości – skarżący domaga się wprowadzenia tożsamych roz- wiązań prawnych w każdym z tych systemów. Tak sformułowany zarzut prowadzi – w ocenie Prokuratora – do zakwestionowania „poziomej sprzeczności” rozwiązań prawnych zawartych w kilku równorzędnych ustawach. Z uwagi na to Prokurator stwierdził, że przepisy zakwe- stionowane w skardze konstytucyjnej są zgodne z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 Konstytucji. 3. Marszałek Sejmu (dalej: Marszałek ) w piśmie z 7 marca 2017 r. przedstawił w imieniu Sejmu stanowisko, że art. 7 ustawy zaopatrzeniowej w związku z art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach w zakresie, w jakim wyklucza jednoczesną wypłatę upraw- nionemu wojskowej renty inwalidzkiej p rzyznanej z uwagi na wypadek mający związek ze służbą wojskową oraz emerytury częściowej, jest zgodny z art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 ust. 1 i art. 2 Konstytucji. W pierwszej kolejności Marszałek wyraził wątpliwość , czy skarga może zo stać mery- toryczni e rozpoznana. Stwierdził, że ewentualne rozstrzygnięcie Trybunału powodujące dero- gację zakwestionowanych przepisów ustawowych nie doprowadzi do zmiany sytuacji praw- nej skarżącego. Uznanie zakresowej niekonstytucyjności unormowań przewidujących zasadę jedne go świadczenia nie byłoby – w ocenie Marszałka – równoznaczne z uzyskaniem przez skarżącego prawa do kumulowania wojskowej renty inwalidzkiej oraz emerytury częściowej. Efekt ten mógłby zostać osiągnięty dopiero w wyniku zmiany normy wywodzonej z zakwe- stionowanych przepisów ustawy, nie zaś na skutek wyroku Trybunału. W opinii Marszałka , art. 67 ust. 1 Konstytucji zapewnia ustawodawcy swobodę wybo- ru metody zapewnienia prawa do zabezpieczenia społecznego. Może być ono realizowane w formie ubezpieczen ia społecznego, jak i w ramach systemu zaopatrzenia społecznego. Mar- szałek zwrócił uwagę na zasadnicze odmienności obu systemów , zaznaczając jednocześnie, OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 5 że samo ich zróżnicowanie nie narusza standardu konstytucyjnego. Stwierdził, że o niekon- stytucyjności kwestionowanych przepisów nie może rozstrzygać wyłącznie to , czy jeden z systemów wprowadza mechanizm rozstrzygania zbiegu świadczeń w sposób korzystniejszy dla osób pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy, wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy lub chorobą zawodową. Zdaniem Marszałka, osoby będące w przeszłości żołnierzami zawodowymi, podejmu- jące następnie pracę na podstawie umowy o pracę, nie należą do tej samej grupy podmiotów co pracownicy, którzy nie pełnili zawodowej służby wojskowej. Podmioty te nie charaktery- zują się posiadaniem wspólnej cechy istotnej (relewantnej), stąd też nie można analizować ich sytuacji z punktu widzenia konstytucyjnej zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Cechą różnicującą uprawnionych do wojskowej renty inwalidzkiej jest pozostawanie w służbie i przynależność do zamkniętego, obejmującego wszystkie chronione rodzaje ryzyka socjalne- go, systemu wojskowego zabezpieczenia emerytalnego. W ocenie Marszałka , wprowadzenie przez ust awodawcę ogólnej zasady jednego świadczenia mieści się w zakresie przyznanej mu swobody regulacyjnej. Podyktowane jest założeniem, że system finansowania świadczeń zabezpieczenia społecznego ma swoje eko- nomiczne granice i nie może zapewniać wszystkim ubezp ieczonym prawa do kumulowania świadczeń. Ewentualne odstępstwo od zasady jednego świadczenia, o co zabiega skarżący, prowadziłoby do naruszenia zasady równości w odniesieniu do wszystkich ubezpieczonych. Spowodowałoby bowiem pogłębienie nierówności w stosu nku do pozostałych świadczenio- biorców. Takie rozszerzanie ustawowego „ przywileju ” zakładającego częściową kumulację świadczeń z zabezpieczenia społecznego nie mieści się – zdaniem Marszałka – w standardzie konstytucyjnym. II Obowiązująca ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK) stanowi, że Trybunał może rozpoznać skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym (z wyjątkiem s praw rozpoznawanych w pełnym składzie) wówczas, gdy: − pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia, − sprawa dotyczy zagadnienia prawnego wystarczająco wyjaśnionego we wcześniej- szym orzecznictwie Trybunału, − z pisemnych stanowisk wszystkich uczestników postępowania bezspornie wynika, że zakwestionowany akt normatywny jest niezgodny z Konstytucją (art. 92 ust. 1 uotpTK). Formalnym warunkiem rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym jest ponadto wpłynięcie do Trybunału stanowisk wszystkich uczestników postępowania (art. 92 ust. 2 zda- nie drugie uotpTK). Ustawodawca użył − między punktami w art. 92 ust. 1 uotpTK − spójników „ lub ” , co oznacza że, po pierwsze: ustawowe przesłanki rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym nie muszą (choć oczywiście mogą) zostać spełnione jednocześnie, a po wtóre − spełnienie choćby jednej z nich pozwala Trybunałowi odstąpić od wyznaczenia rozprawy. Trybunał stwierdził, że do akt postępowania wpłynęły pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania, stanowiące wystarczającą podstawę wydania orzeczenia w spra- wie. Przesłanki rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym zostały zatem spełnione. OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 6 III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Ustalenia wstępne. Przystępując do rozpoznania sprawy, należało przypomnieć, że – zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i try- bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybu- nału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074, ze zm.; dalej: przepisy wprowadzające uotpTK) – do postępowań wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy z dnia 30 li- stopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK) – stosuje się przepisy nowe. Ponieważ przepisy działu II uotpTK „Postępowanie przed Trybunałem”, zaczęły obowiązywać od 3 s tycznia 2017 r. (art. 1 przepisów wprowadzających uotpTK), dalsze procedowanie w niniejszej spra- wie odbywało się na podstawie uotpTK. 2. Przedmiot skargi i stawiane zarzuty. 2.1. Wątpliwości sformułowane w skardze konstytucyjnej dotyczą przepisów dwóch ustaw. Skarżący kwestionuje art. 7 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o zaopatrzeniu emerytal- nym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 2020 r. poz. 586; dalej: ustawa zaopa- trzeniowa ). Przepis ten stanowi, że „ [w] razie zbiegu prawa do emerytury lub renty przewi- dzianych w ustawie z prawem do emerytury lub renty albo do uposażenia w stanie spoczynku lub uposażenia rodzinnego przewidzianych w odrębnych przepisach wypłaca się świadczenie wyższe lub wybrane przez osobę uprawnioną, jeżeli przepisy szczególne nie stanowią ina- czej ” . Związkowym przedmiotem skargi konstytucyjnej uczyniono art. 95 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpi eczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53, ze zm.; dalej: ustawa o emeryturach i rentach). W myśl art. 95 ust. 1 tej ustawy, w razie zbiegu u jednej osoby prawa do kilku świadczeń przewidzianych w usta- wie wypłaca się jedno z tych świadczeń – wyższe lub w ybrane przez zainteresowanego. Zgodnie z art. 95 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, art. 95 ust. 1 stosuje się również, z uwzględnieniem art. 96, w razie zbiegu prawa do emerytury lub renty określonych w usta- wie z prawem do świadczeń przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym osób, o których mowa w art. 2 ust. 2, z wyjątkiem przypadku, gdy emerytura wojskowa lub policyj- na została obliczona według zasad określonych w art. 15a albo art. 18e ustawy zaopatrzenio- wej lub w art. 15a lub art. 18e u stawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorup- cyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz. U. 2020 r . poz. 723). Biorąc pod uwagę wskazany zakres zaskarżenia , istotne znaczenie dla jego pełnej re- konstrukcji ma także przywołanie brzmienia art. 2 ust. 2 oraz art. 96 ustawy o emeryturach i rentach, do których odwołuje się art. 95 ust. 1 tej ustawy. Zgodnie z art. 2 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, świadczenia na warunkach i w wysokości określonych w ustawie przysługują również żołnierzom zawodowym , jeżeli nie spełniają oni warunków do nabycia prawa lub utracili prawo do świadczeń określonych w przepisach o zaopatrzeniu emerytalnym tych osób, oraz członkom rodzin pozostałym po tych osobach. OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 7 Art. 96 ustawy o emeryturach i rentach przewiduje możliwość określ ania, w odręb- nych przepisach, zasad pobierania świadczeń w razie zbiegu u jednej osoby prawa do emery- tury i prawa do innego świadczenia. W myśl art. 96 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, odrębne przepisy określają prawo do pobierania świadczeń w razie zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury z prawem do: 1) renty inwalidy wojennego i wojskowego, którego niezdolność do pracy pozostaje w związku ze służbą wojskową; 2) renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej pobytem w miejscach, o któ- rych mowa w art. 3 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojen- nego (obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 517); 3) renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy, wypad- kiem w drodze do pracy lub z pracy lub chorobą zawodową. Zgodnie z art. 96 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach, odrębne przepisy określają prawo do pobierania świadczeń w razie zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury lub renty z prawem do emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego rolników. 2.2. Zarzuty sformułowane w skardze mają charakter zakresowy. Skarżący sformuło- wał swoje wątpliwości wobec art. 7 ustawy zaopatrzeniowej oraz związkowo wobec art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach, w zakresie, w jakim „wykluczają jednoczesną wy- płatę uprawnionemu wojskowej renty inwalidzkiej przyznanej z uwagi na wy padek mający związek ze służbą wojskową oraz emerytury częściowej” . Zdaniem skarżącego , osoby pobierające wojskową rentę inwalidzką przewidzianą w ustawie zaopatrzeniowej są nierówno traktowane w stosunku do dwóch innych kategorii rencistów. Po pierwsze, chodzi o osoby pobierając e rentę z tytułu niezdolności do pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej (dalej: renta wypadkowa), o której mowa w art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytu- łu wypadkó w przy pracy i chorób zawodowych (obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 1205; dalej: ustawa wypadkowa) . Osoby uprawnione do tej renty mają możliwość kumulowania – pod pewnymi warunkami – świadczeń rentowych i emerytalnych. Zgodnie z art. 26 ust. 1 tej ustawy, oso bie uprawnionej do renty z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia wypad- kowego oraz do emerytury na podstawie odrębnych przepisów, wypłaca się, zależnie od jej wyboru, przysługującą rentę powiększoną o połowę emerytury albo emeryturę powiększoną o połowę renty. Po drugie, chodzi o inwalidów wojskowych. Są to żołnierze niezawodowi, których niezdolność do pracy nastąpiła w wyniku chorób lub urazów doznanych w czas ie odbywania czynnej służby wojskowej w okresie pokoju bądź w ciągu 3 lat od zwolnienia z tej służby, jeżeli niezdolność do pracy jest następstwem chorób powstałych lub urazów doznanych w czasie odbywania służby wojskowej (art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopa- trzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin, obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 1790; dalej: ustawa o zaopatrzeniu inwalidów wojskowych ). Osobom tym przysługuje renta z tytułu niezdolności do pracy (art. 35 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojsko- wych). W sytuacji kumulacji uprawnienia do pobierania tej renty z prawem do emerytury, inwalidzie wojskowemu wypłaca się, w zależności od jego wyboru, rentę z tytułu niezdolno- ści do pracy powiększoną o połowę emerytury albo emeryturę powiększoną o połowę renty (art. 54 ust. 1 ustawy o zaopatrzeniu inwalidów wojskowych). 2.3. Skarżący podkreślił, że osoby pobierające wojskową rentę inwalidzką nie mają ustawowych możliwości kumulowania świadczeń rentowych i emerytalnych. Osoby te, w sy - OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 8 tu acji zbiegu wojskowej renty inwalidzkiej z prawem do emerytury, objęci są zasadą ogólną jednego świadczenia, wyrażoną w art. 7 ustawy zaopatrzeniowej . Wypłaca się im wyłącznie świadczenie wyższe lub wybrane przez osobę uprawnioną. Skarżący stwierdzi ł, że brak wprowadzenia szczególnych zasad dotyczących zbiegu świadczeń rentowych i emerytalnych w odniesieniu do osób pobierających wojskową rentę inwalidzką prowadzi do niekonstytucyjnego zróżnicowania ich sytuacji prawnej w odniesie- niu do innych rencistów – pobierających rentę wypadkową oraz inwalidów wojskowych. W ocenie skarżącego , osoby, które uległy wypadkowi , pełniąc zawodową służbę woj- skową oraz osoby, które uległy wypadkowi przy pracy znajdują się w „zbliżonej sytuacji fak- tycznej ”. W obu sytuacjach wypadek ma związek z ich aktywnością zawodową (pracą lub służbą) i skutkuje niezdolnością do jej dalszego wykonywania. Podobieństwo obu grup renci- stów wynika również z posiadanych przez te osoby uprawnień rentowych, przyznanych – niezależnie od ich nazwy – z uwagi na niezdolność do pracy powstałą w związku z aktywno- ścią zawodową uprawnionego. Podobieństwo uprawnionych do wojskowej renty inwalidzkiej oraz inwalidów woj- skowych pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy wiąże się – zdaniem skarżącego – z tym, że ich niezdolność do pracy miała związek ze służbą wojskową, niezależnie od od- mi ennego charakteru tej służby (zawodowa, niezawodowa). Istotą zarzutu sformułowanego przez skarżącego jest stwierdzenie, że zarówno osoby pobierające wojskową rentę inwalidzką, jak i uprawnieni do renty wypadkowej oraz inwalidzi wojskowi należą do tej samej grupy podmiotów podobnych. W związku z tym powinni być oni traktowani jednakowo w zakresie zasad kumulowania uprawnień rentownych i emerytal- nych. W obecnym stanie prawnym osoby pobierające – jak skarżący – wojskową rentę inwa- lidzką nie mają, odmiennie od dwóch wspomnianych grup rencistów, możliwości kumulowa- nia świadczenia rentowego z przyznaną im emeryturą. W efekcie przepisy, które potwierdzają obowiązywanie zasady jednego świadczenia, a przy tym nie przewidują wyjątku od tej zasady względem uprawnionych do wojskowej renty inwalidzkiej są – zdaniem skarżącego – nie- zgodne z zasadą równości wynikającą z art. 32 ust. 1 Konstytucji. 2.4. W petitum skargi skarżący powołał, jako odrębny wzorzec kontroli, art. 2 Konsty- tucji. Tak określony zarzut nie został jednak uzasadniony przez skarżącego ani w skardze konstytucyjnej, ani w piśmie z 23 marca 2016 r., zawierającym uzupełnienie braków formal- nych skargi. Trybunał zwraca uwagę, że w postępowaniu zainicjowanym skargą kontrola konstytu- cyjności odbywa się na podstawie przepisów statuujących konstytucyjne wolności lub prawa, a zatem przepisów będących podstawą normy prawnej adresowanej do obywatela, kształtują- cej jego sytuację prawną i dającej mu możność wyboru zachowania. Z ustabilizowanego orzecznictwa Trybunału wynika, że katalog praw i wolności, wymienionych w rozdziale II Konstytucji, obejmuje i zasadniczo wyczerpuje pojęcie „konstytucyjnych wolności lub praw”, o których mowa w art. 79 ust. 1 Konstytucji. W interpretacji przepisów zawartych w tym roz- dziale mogą być pomocne klauzule generalne, takie jak zasada sprawiedliwości społecznej , ale nie mogą one stanowić samoistnej podstawy skargi konstytucyjnej. W świetle dotychcza- sowego orzecznictwa Trybunału właściwego wzorca kontroli w postępowaniu skargow ym nie mogą też stanowić normy ogólne, określające zasady ustrojowe i normy adresowane do usta- wodawcy, narzucające mu pewien sposób regulowania dziedzin życia (zob. wyrok z 17 listo- pada 2010 r., sygn. SK 23/07, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 103). Zasady te nie są jednak źró- dłem praw lub wolności konstytucyjnych o charakterze podmiotowym i dlatego mogą pełnić funkcję tylko pomocniczego wzorca kontroli, występującego w powiązaniu z innym przepi- sem konstytucyjnym (zob. wyrok z 10 lipca 2007 r., sygn. SK 50/06, OTK ZU nr 7/A/2007, poz. 75 i przywołane tam orzeczenia), pod warunkiem że ich przywołanie zostanie w sposób OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 9 należyty przez skarżącego uzasadnione. Respektując swoje dotychczasowe orzecznictwo Trybunał uznaje zatem, że art. 2 Konstytucji nie może być samoistny m wzorcem kontroli konstytucyjności w postępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyjną, gdyż nie jest przepi- sem statuującym konstytucyjne wolności lub prawa, a skarżący – wskazując go jako wzorzec – nie powiązał go z prawem, którego naruszenie w niniejszej skardze zarzucił. Biorąc to pod uwagę , Trybunał postanowił, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 w związ- ku z art. 53 ust. 1 pkt 3 uotpTK umorzyć postępowanie w zakresie kontroli konstytucyjności przepisów kwestionowanych w badanej skardze z art. 2 Konstytucji. 3. Zakres kontroli konstytucyjności. 3.1. Skarżący wystąpił o stwierdzenie niezgodności art. 7 ustawy zaopatrzeniowej w związku z art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach z konstytucyjną zasadą równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji). W petitum skargi konstytucyjnej nie wskaz ał wprost wzorca kon- troli wyrażającego jego konstytucyjne prawa bądź wolności. W uzasadnieniu skargi wyjaśnił jednak kilkukrotnie, że kwestionowane przepisy naruszają prawo równego dostępu do zabez- pieczenia społecznego , poni eważ prowadzą do niejednakowego traktowania podmiotów znaj- dujących się w zbliżonej sytuacji faktycznej. 3.2. Naruszenie zasady równości w zakresie dostępu do zabezpieczenia społecznego wynikać ma z art. 7 ustawy zaopatrzeniowej w związku z art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o emerytu- rach i rentach. Wadliwość normy wyprowadzanej z tych przepisów ma wiązać się z tym, że nie przewidują one wyjątku od zasady jednego świadczenia w odniesieniu do osób pobierają- cych wojskową rentę inwalidzką. Skarżący stwierdzi ł, że konieczność zastosowania takiego wyjątku względem tej grupy ubezpieczonych znajduje swoje źródło w konstytucyjnej zasa- dzie równości. W ocenie skarżącego , wszyscy ubezpieczeni posiadający uprawnienia rentowe przyznane z uwagi na niezdolność do pracy powstałą w związku z aktywnością zawodową uprawnionego zaliczają się do tej samej kategorii podmiotów podobnych, charakteryzujących się cechą istotną. Podstawowe zagadnienie, jakie należało rozstrzygnąć , odnosząc się do zarzutu przed- stawionego w skardze konstytucyjnej, dotyczy ł o więc tego, czy uprawnione jest zaliczanie rencistów pobierających różne świadczenia – wojskową rentę inwalidzką i rentę wypadkową – do tej samej kategorii podmiotów. Stwierdzenie, że są to podmioty różne, a więc nieposia- dające tej sam ej cechy istotnej (relewantnej), skutkuje, w sytuacji braku innych zarzutów sformułowanych w skardze, uznaniem kwestionowanych przepisów za zgodne z zasadą rów- ności. Dopiero ewentualne stwierdzenie przez Trybunał, że w badanym wypadku mamy do czynienia z p odmiotami zaliczającymi się do tej samej grupy osób pobierających świadczenia rentowe, mogłoby otwierać dalszy etap kontroli sprowadzający się do stwierdzenia, czy nie- jednakowe traktowanie tych podmiotów ma odpowiednie konstytucyjne uzasadnienie. Brak takiego uzasadnienia oznacza bowiem naruszenie zasady równego dostępu do zabezpieczenia społecznego. 4. Wojskowa renta inwalidzka a renta wypadkowa i renta inwalidzka (renta z tytułu niezdolności do pracy) inwalidów wojskowych . 4.1. Wojskowa renta inwalidzka jest jednym ze świadczeń pieniężnych przysługują- cych żołnierzom zawodowym zwolnionym z zawodowej służby wojskowej. Świadczenie to jest elementem systemu zaopatrzenia emerytalnego przewidzianego w razie całkowitej nie- zdolności do służby (art. 1 w związku z art. 2 pkt 1 lit. b ustawy zaopatrzeniowej). Innymi OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 10 rodzajami świadczeń pieniężnych określonych w ustawie zaopatrzeniowej są m.in. emerytura wojskowa czy wojskowa renta rodzinna (art. 2 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej). Zgodnie z art. 19 ustawy zaopatrzeniowej , wojskowa renta inwalidzka przysługuje żołnierzowi zwolnionemu z zawodowej służby wojskowej, który stał się inwalidą wskutek stałego lub długotrwałego naruszenia sprawności organizmu: 1) w czasie pełnienia służby albo 2) w ciągu 3 lat po zwolnieniu ze służby, jeżeli inwalidztwo jest następstwem urazów doznanych w czasie pełnienia służby lub chorób powstałych w tym czasie; 3) w ciągu 3 lat po zwolnieniu ze służby wojskowej, jeżeli inwalidztwo jest następ- stwem wypadku pozostającego w związku z pełnieniem czynnej służby wojskowej albo choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwościami lub warunka- mi służby wojskowej. Ustawodawca przewidział trzy grupy inwalidztwa żołnierzy całkowicie niezdolnych do służby, obejmujące całkowicie i częściowo niezdolnyc h do pracy (grupa I i II) oraz inwa- lidów zdolnych do pracy (grupa III). O inwalidztwie, jak również o niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji żołnierzy zwolnionych z zawodowej służby woj- skowej orzekają wojskowe komisje lekarskie na wniosek wojskowych organów emerytalnych (art. 21 ust. 1 w związku z ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej). Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, renta inwalidzka wynosi, dla inwali- dów zaliczonych do I grupy – 80% podstawy wymiaru, II grupy – 70% podstawy wymiaru, a dla III grupy – 4 0 % podstawy wymiaru. Co do zasady, podstawę wymiaru renty inwalidz- kiej stanowi uposażenie należne żołnierzowi zawodowemu w ostatnim miesiącu pełnienia zawodowej służby wojskowej. Względnie, kwota uposażenia należnego żołnie rzowi na ostat- nio zajmowanym stanowisku służbowym, z uwzględnieniem zmian mających wpływ na pra- wo do uposażenia lub jego wysokości powstałych w okresie, w którym żołnierz nie otrzymy- wał uposażenia lub otrzymywał je w niepełnej wysokości (art. 5 ust. 1 i 2 ustawy zaopatrze- niowej). Wydatki z tytułu m.in. wojskowej renty inwalidzkiej pokrywane są z budżetu państwa. Wypłacane są przez wojskowe organy emerytalne (art. 43 ust. 3 w związku z ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej). 4.2. Zabezpieczenie społeczne z powodu niezdolności do pracy ze względu na inwa- lidztwo realizowane jest w formie renty z tytułu niezdolności do pracy (dalej: renta wypad- kowa). Zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 6 ustawy wypadkowej , świadczenie to przysługuje ubezpie- czonemu, który stał się niezdolny do pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawo- dowej. Ubezpieczenie z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawod owych (ubezpieczenie wypadkowe) jest jednym z ubezpieczeń społecznych przewidzianych w ustawie z dnia 13 paź dziernika 1998 r. o systemie ubezp ieczeń społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 266, ze zm.; dalej: ustawa systemowa). Zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy systemowej ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają obowiązkowo wszystkie osoby podlegające ubezpieczeniom eme- rytalnemu i rentowym. Chodzi tu – co do zasady – o osoby fizyczne będące pracownikami oraz osoby prowadzące działalność innego rodzaju niż na podstawie stosunku pracy. Renta wypadkowa przysługuje niezależnie od długości okresu ubezpieczenia wypad- kowego oraz bez względu na datę powstania niezdolności do pracy spowodowanej wypad- kiem przy pracy lub chorobą zawodową (art. 17 ust. 2 ustawy wypadkowej ). Świadczenie to nie może być niższe niż 80% podstawy jej wymiaru – dla osoby całkowicie niezdolnej do pracy; 60% podstawy jej wymiaru – dla osoby częściowo niezdolnej do pracy; 100% podsta- wy jej wymiaru – dla osoby uprawnionej do renty szkoleniowej (art. 18 ust. 1 ustawy wypad- kowej). Renta wypadkowa wypłacan a jest przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a źródłem OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 11 jego finansowania jest fundusz wypadk owy wyodrębniony w ramach Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, o którym mowa w ustawie systemowej. 4.3. Wskazanie podstawowych elementów prawnej regulacji świadczeń rentowych w postaci wojskowej renty inwalidzkiej oraz renty wypadkowej wskazuje m.in. na ich zasad- niczą odmienność systemową. Chodzi tu o podkreślenie odrębności systemu zaopatrzenia emerytalno- rentowego żołnierzy zawodowych, w ramach którego finansowane są wojskowe renty inwalidzkie oraz powszechnego systemu ubezpieczenia społecznego, który finan suje m.in. renty wypadkowe. Zagadnienie odrębności obu systemów było już przedmiotem analizy Trybunału. Try- bunał podkreślał, że model ubezpieczenia społecznego zakłada występowanie składki, wspól- nego funduszu oznaczonego ryzyka, szkody oraz jej pokrycia w formie świadczenia. Ubez- pieczenie wiąże się z rozłożeniem ekonomicznego ciężaru skutków zajścia zdarzenia o cha- rakterze ryzyka na wszystkich tworzących wspólny fundusz. Cechą ubezpieczeń społecznych jest najczęściej ich przymusowość, ale także wzajemność i cel społeczny. System ubezpie- czeniowy zakłada, że osoba podlegająca ubezpieczeniu otrzyma określone świadczenie w zamian za opłacanie składki. Wiąże się z tym najczęściej uzależnienie wysokości przyszłe- go świadczenia od wysokości składek, a więc w praktyc e – od wysokości zarobków oraz licz- by przepracowanych lat (zob. wyrok z 12 lutego 2008 r., sygn. SK 82/06, OTK ZU nr 1 /A/2008, poz. 3 ). Trybunał zaznaczał przy tym, że występowanie ekonomicznej zależno- ści między opłacaniem składek na ubezpieczenie a wysoko ścią świadczenia – chociaż jest jednym z fundamentów ubezpieczeń społecznych – nie ma charakteru absolutnego. Z tego względu systemu świadczeń wpisanych w model ubezpieczeń społecznych nie można trakto- wać wyłącznie jako mechanizmu, w którym każdy beneficje nt otrzymuje świadczenie do- kładnie w takim wymiarze, jaki wynika z jego finansowego uczestnictwa w tym systemie. Gwarantowany przez państwo system ubezpieczeń społecznych ma bowiem umożliwiać efek- tywne zaspokajanie słusznych potrzeb osób ubezpieczonych. Wy nika to wprost z zasady soli- daryzmu społecznego, jak i powszechności i względnej jednolitości kryteriów przyznawania świadczeń i określania ich wysokości (zob. wyrok z 4 listopada 2015 r., sygn. K 1/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 163). 4.4. Założenia systemu zaopatrzenia społecznego żołnierzy zawodowych różnią się wyraźnie w stosunku do wspomnianych elementów określających cechy ubezpieczeń spo- łecznych. Wychodząc z założenia daleko idącej odmienności faktycznego statusu służb mun- durowych, w tym żołnierzy zawodowych, ustawodawca zdecydował o wyłączeniu m.in. tej grupy podmiotów z powszechnego systemu ubezpieczeniowego i stworzeniu odrębnego sys- temu realizującego funkcję zabezpieczenia społecznego. Odrębne zasady nabywania uprawnień emerytalno -rentowych w odniesieniu do tych osób wynikają z rodzaju ich działalności zawodowej, wykonywanej – co do zasady – w wa- runkach zwiększonych zagrożeń. Istotnymi składnikami służby są: pełna dyspozycyjność i zależność od władzy służbowej, wykonywanie zadań w nielimitowanym czasie pracy, w warunkach związanych nierzadko z bezpośrednim narażeniem życia i zdrowia, wysoka sprawność fizyczna i psychiczna wymagana w całym okresie jej pełnienia, niewielkie możli- wości wykonywania dodatkowej pracy i posiadania innych źródeł utrzymani a, ograniczone prawo udziału w życiu politycznym i zrzeszania się (zob. m.in. wyroki z: 24 lutego 2010 r., sygn. K 6/09, OTK ZU nr 2/A/2010, poz. 15 ; 3 marca 2015 r., sygn. K 39/13, OTK ZU n r 3/A/2015 , poz. 27 ) . Jak podkreślał Trybunał, wyodrębnienie systemu zabezpieczenia społecznego żołnie- rzy zawodowych wynika z rodzaju funkcji, jaką pełnią Siły Zbrojne. Zgodnie z art. 26 Kon- stytucji, zadaniem Sił Zbrojnych jest służba w ochronie niepodległości państwa i niepodziel- OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 12 ności jego terytorium oraz zapewnienie bezpieczeństwa i nienaruszalności granic pańs two- wych (zob. wyrok o sygn. SK 82/06 ). Znaczenie przypisywane służbie wojskowej uzasadnia odmienne ukształtowanie systemu zaopatrzenia emerytalno - rentowego funkcjonariuszy służb mundurowych. Może być zatem postrzegane jako swoisty „ przywilej ” , przynajmniej z punktu widzenia osób objętych powszechnym systemem ubezpieczenia społecznego (zob. zamiast wielu: wyrok o sygn. K 6/09 wraz z przywołanym tam o rzecznictwem). Trybunał wyjaśniał, że przyporządkowanie świadczeń emerytalno - rentowych żołnie- rzy do systemu zaopatrzeniowego nie jest związane z opłacaniem składek przez zaintereso- wanego, ale wiąże się – co do zasady – z długością trwania służby. Ponieważ zabezpieczenie społeczne w ramach systemu zaopatrzeniowego finansowane jest bezpośrednio z budżetu państwa, stąd też system ten nie jest zbudowany na fundamencie zasady wzajemności. Wyso- kość świadczenia wypłacanego w tym systemie nie jest ściśle powiązana z zasadą ekwiwa- lentności (zob. wyrok z 19 grudnia 2012 r., sygn. K 9/12, OTK ZU nr 11/A/2012, poz. 136 ). W odróżnieniu od systemów ubezpieczeniowych wysokość świadczeń z zaopatrzenia spo- łecznego ustala się proporcjonalnie do pobieranego ostatnio uposażenia . Warto także wspo- mnieć, że w przypadku wojskowych rent inwalidzkich zwiększa się ich wysokość, jeśli inwa- lidztwo powstało wskutek wypadku pozostającego w związku ze służbą lub wskutek choroby powstałej w związku ze szczególnymi właściwościami bądź warunka mi tej służby, z tytułu których przysługują świadczenia odszkodowawcze. 4.5. Jeszcze większe różnice, pomimo przynależności do tego samego rodzaju podsys- temu zabezpieczenia społecznego, zachodzą pomiędzy wojskową rentą inwalidzką a rentą inwalidzką (rentą z tytułu niezdolności do pracy) inwalidów wojskowych. Oba rodzaje świadczeń mają co prawda charakter zaopatrzeniowy, jednak różnią się od siebie ze względu na odmienny status prawny osób do nich uprawnionych. Podczas gdy wojskowa renta inwa- lidzka, przysługująca żołnierzom zawodowym, jest tylko jednym ze świadczeń w komplek- sowym systemie zaopatrzenia społecznego, mającego na celu ochronę przed różnymi rodza- jami ryzyka społeczn ego, to renta inwalidzka (renta z tytułu niezdolności do pr acy) inwali- dów wojskowych, przysługująca żołnierzom niezawodowym, jest świadczenie m przewidzia- nym na wypadek inwalidztwa (niezdolności do pracy) powstałego w związku z czasowym wypełnianiem obowiązku ustawowego. A zatem – zdaniem Trybunału Konstytucyjnego – porównywanie statusu prawnego żołnierz y zawodowy ch pobierających wojskową rentę inwa- lidzką oraz żołnierzy niezawodowych (i innych wymienionych w art. 34 ustawy o zaopatrze- niu inwalidów wojennych) w kontekście przedmiotu niniejszego postępowania nie jest zasad- ne. 5. Ocena zgodności art. 7 ustawy zaopatrzeniowej w związku z art. 95 ust. 1 i 2 usta- wy o emeryturach i rentach z art. 67 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. 5 .1. Konstytucyjna zasada równości polega na równym traktowaniu wszystkich pod- miotów (adresatów norm prawnych) charakteryzujących się jednakową cechą wspólną, bez zróżnicowań dyskryminujących i faworyzujących. Dopuszczalne – a niekiedy konieczne – jest nato miast odmienne traktowanie przez prawo różnych podmiotów, które owej cechy wspólnej nie mają (zob. m.in. wyroki z: 12 kwietnia 2011 r., sygn. SK 62/08, OTK ZU nr 3/A/2011, poz. 22 ; 4 czerwca 2013 r., sygn. SK 49/12, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 56 ) . Podstawą rozstrzygania o zasadzie równości musi być zawsze ustalenie cechy rele- wantnej, która świadczy o występowaniu podmiotów o tożsamym charakterze. Odmienne potraktowanie przez ustawodawcę po d miotów znajdujących się w podobnych sytuacjach mo- że wskazywać na ewentualne naruszenie zasady równości. Wszelkie odstępstwa od nakazu równego traktowania podmiotów podobnych muszą znajdować racjonalne uzasadnienie. Mu- OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 13 szą mieć: 1) charakter relewantny, tzn. istotny ze względu na cel danych regulacji, z którymi powinny pozost awać w bezpośrednim związku oraz służyć realizacji tego celu; 2) charakter proporcjonalny, a więc waga interesu, któremu ma służyć różnicowanie sytuacji adresatów normy, musi pozostawać w odpowiedniej proporcji do wagi interesów, które zostaną naru- szone w wyniku nierównego potraktowania podmiotów podobnych; 3) racjonalny związek z innymi wartościami, zasadami czy normami konstytucyjnymi, uzasadniającymi odmienne potraktowanie podmiotów podobnych. 5 .2. Konstytucyjna zasada równości wiąże ustawodawcę podczas określani a zasad rea- lizowania prawa do zabezpieczenia społecznego przewidzianego w art. 67 ust. 1 Konstytucji. Przepis ten przewiduje, że obywatel niezdolny do pracy ze względu na chorobę lub inwalidz- two, jak również w związku z osiągnięciem wieku emeryta lnego, ma prawo do zabezpiecze- nia społecznego w zakresie oraz formie wskazanej w ustawie. O ile zatem ustawodawca zobligowany jest do stworzenia systemu zabezpieczenia społecznego obejmującego okolicz- ności wskazane w art. 67 ust. 1 Konstytucji, o tyle spos ób wykonania tego obowiązku pozo- stawiono – w dużym stopniu – jego swobodnej decyzji. Niezależnie jednak od tej znacznej swobody, ustawodawca pozostaje zawsze związany zasadą równości, mającą charakter ogól- nej zasady odnoszącej się do wszystkich konstytucyjnych wolności i praw człowieka określo- nych w rozdziale II Konstytucji. Zasadnicze znaczenie dla oceny przepisów kwestionowanych przez skarżącego było ustalenie, w jakim zakresie zasada równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji) znajduje zastosowanie do wskazanych w skardze grup podmiotów. Argumentacja zaprezentowana w skardze wyni- kała z założenia, że tożsamość różnych grup rencistów wynika z faktu posiadania przez te osoby uprawnień przyznanych z uwagi na niezdolność do pracy powstałą w związku z ak- tywno ścią zawodową uprawnionego. Na tym tle skarżący dopatrywał się zbieżności sytuacji faktycznej osób pobierających świadczenia z różnych systemów zabezpieczenia społecznego; p o pierwsze, zaopatrzeniowego systemu gwarantującego świadczenia żołnierzom zawodo- wym, p o drugie, powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych, który finansuje renty wy- padkowe. Chociaż skarżący dostrzegł odmienny charakter obu systemów, to jednocześnie nie wywiódł z tego faktu żadnych dalej idących konsekwencji. Uznał, że skoro różne świa dczenia rentowe przyznaje się wskutek niezdolności do pracy spowodowanej aktywnością zawodową, to rodzaj tej aktywności nie ma w tym wypadku decydującego znaczenia dla oceny sytuacji prawnej takich osób. Trybunał nie podzielił zapatrywa ń skarżącego. Wbrew tezom sformułowanym przez skarżącego, podobieństwo ubezpieczonych po- bierających określone świadczenia rentowe może być rozpatrywane wyłącznie w ramach tego systemu świadczeń, do którego te osoby należą. Jak już zostało wskazane, Trybunał wielo- krotnie aprob ował dopuszczalność stworzenia – na gruncie art. 67 ust. 1 Konstytucji – od- miennych systemów zabezpieczenia społecznego, charakteryzujących się różnym sposobem nabywania i wypłacania świadczeń. Nie kwestionował wyróżnienia i odmiennego ukształto- wania reguł zabezpieczenia społecznego żołnierzy, uzasadniając to charakterem ich służby. Zastrzegał jedynie, że każdorazowe zróżnicowanie musi mieć racjonalne podstawy, a odręb- ności systemowe nie mogą być przez to nadmierne (zob. wyroki: z 16 marca 2010 r., sygn. K 17/09, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 21 oraz sygn. K 6/09 oraz K 39/13). Skarżący , co wyraźnie zaznaczył, nie kwestion ował faktu ustawowego zróżnicowania systemu ubezpieczeniowego i zaopatrzeniowego. Domaga ł się, aby reguły przypisane do sys- temu zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy były ukształtowane w sposób tożsamy z regułami obowiązującymi w ramach odrębnego systemu powszechnych ubezpieczeń społecznych. W efekcie, mimo, że dostrzegł i zaakceptował zasadnicz ą odmienność obu systemów, dąży w istocie do ich zrównania, starając się wykazać ich tożsamość. Trybunał nie podzielił tej OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 14 argumentacji. Z uwagi na różnice między systemem zaopatrzenia emerytalnego żołnierzy a powszechnym systemem ubezpieczeń społecznych , wyrażające się nie tylko sposobem fi- nansowania, ale także odmiennymi przesłankami nabywania prawa do świadczeń i ustalania ich wysokości, nie jest możliwe automatyczne stosowanie zasady równości względem pod- miotów realizujących swoje uprawnienia rentowe w ramach tych dwóch odrębnych syste- mów. To oznacza jednocześnie podważenie podstawowego założenia wyrażonego w skardze, że o tożsamości podmiotów świadczyć mają zbliżone okoliczności faktyczne warunkujące przyznanie im określonych uprawnień rentowych. W sytuacji istnienia różnych systemów zabezpieczenia społecznego, o tożsamości podmiotów, a w efekcie o zastosowaniu względem nich konstytucyjnej zasady równości (art. 32 ust. 1 K onstytucji), możemy mówić jedynie w ramach danego systemu. Nie jest natomiast dopuszczalne porównywanie sytuacji podmio- tów realizujących swoje uprawnienia w odrębnych systemach zabezpieczenia społecznego w perspektywie jednostkowych świadczeń czy konstrukcji prawnych. W granicach zróżnico- wania systemów ubezpieczeniowych ustawodawca dysponuje zakresem swobody regulacyj- nej, pozwalającej mu na odmienne traktowanie także tych podmiotów należących do różnych systemów, co do których występują te same rodzaje ryzyka ubezpieczeniowego. W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał wskazywał na dopuszczalność różnico- wania sytuacji podmiotów uzyskujących świadczenia z różnych systemów zabezpieczenia społecznego. W przywoływanym wyroku o sygn. SK 82/06 Trybunał stwierdził, że „ [o]soby, które są pracownikami «cywilnymi», i osoby, które pracowały na podstawie umowy o pracę, a wcześniej były żołnierzami zawodowymi, nie należą do tej samej grupy podmiotów. Nie mają wspólnej cechy relewantnej, a więc nie można analizować ich sytuacji jako podobnej pod kątem zasady równości”. Trybunał podkreślił, ż e istot ę ich zróżnicowania stanowi od- mienność reżimów zabezpieczenia społecznego, w ramach których podmioty te realizują swo- je uprawnienia. Odnosząc się – na gruncie tamtej sprawy – do uprawnień emerytalnych , Try- bunał zauważył, że „ [w] tych systemach w różny sposób dochodzi do ustalenia prawa do emerytury. Praca na podstawie umowy o pracę i opłacanie składek na ubezpieczenie społecz- ne może skutkować zwiększeniem świadczenia na podstawie art. 14 ustawy [zaopatrzenio- wej]. Zgodnie z art. 7 tej ustawy w razie zbiegu t ytułów ubezpieczonych można wybrać takie świadczenie, które będzie korzystniejsze dla zainteresowanego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej ” . W niniejszej sprawie Trybunał podtrzymał pogląd z awarty w wyroku o sygn. SK 82/06. Należy podkreślić, że tamto rozstrzygnięcie zapadło na gruncie tych samych unormowań konstytucyjnych określających prawo do zabezpieczenia społecznego. Jego istotą było porównanie dwóch systemów ubezpieczeń społecznych pod kątem dopuszczalności za- stosowania ogólnej konstytucyjn ej zasady równości. Biorąc to pod uwagę , Trybunał nie zna- lazł obecnie uzasadnionych powodów do odstąpienia od poglądu sformułowanego w wyroku o sygn. SK 82/06. Argumentów na rzecz zmiany stanowiska Trybunału nie przedstawił także skarżący. W efekcie należ a ło przyjąć, że brak tożsamości między żołnierzami zawodowymi pobierającymi świadczenie rentowe w ramach systemu zaopatrzeniowego a innymi osobami, uzyskującymi świadczenie rentowe z powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych (pra- cownicy) lub nawet z inne go systemu zaopatrzenia społecznego (żołnierze niezawodowi) , wyklucza automatyczne stosowanie identycznych reguł do tych grup podmiotów. Naruszenia zasady równości nie można wykazywać jedynie przez samo porównyw anie sytuacji prawnej podmiotów realizujących swoje świadczenia w różnych systemach ubezpieczeniowych. Skar- żący nie wykazał przy tym, aby samo różnicowanie systemów z uwagi na np. charakter pod- miotów zaliczanych przez ustawodawcę do każdego z nich stanowiło naruszenie norm lub zasad konstytucyjnych. Brak jest zatem podstaw, aby – w ramach niniejszego postępowania – uznać, że ustawodawca wyszedł poza granice przysługującej mu swobody odmiennego unor- mowania systemów ubezpieczeniowych. OTK ZU A/2021 SK 9/16 poz. 1 15 Trybunał podtrzymał pogląd, że równość w zakresie prawa do zabezpiecz enia spo- łecznego nie oznacza konieczności jednakowego, czy nawet podobnego , traktowania poten- cjalnych świadczeniobiorców ze wszystkich – różniących się od siebie – systemów ubezpie- czeniowych. System ubezpieczeń społecznych nie może być oparty na zasadzie „ absolutnej ” równości (zob. wyrok z 24 lipca 2014 r., sygn. SK 53/13, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 77 ). Niekiedy zróżnicowanie systemów ubezpieczeniowych może być nawet konieczne chociażby ze względu na zasadę sprawiedliwości społecznej. Istotne jest jednak, ab y odmienne uregu- lowanie sytuacji prawnej ubezpieczonych należących do róż nych systemów ubezpieczenio- wych odnosiło się do specyfiki podmiotów, których ma ono dotyczyć. Ustawodawca dyspo- nuje swobodą regulacyjną ustanawiania różnych systemów ubezpieczeń społe cznych. Zróżni- cowanie systemów musi nawiązywać do racjonalnych kryteriów mających związek z cechami wskazującymi na odrębny charakter poszczególnych grup ubezpieczonych. Trybunał stwierdza brak możliwości automatycznego stosowania tych samych reguł w stosu nku do osób realizujących swoje uprawnienia niewątpliwie w ramach odrębnych re- żimów zabezpieczenia społecznego. W efekcie zasady kumulowania świadczeń rentowych i emerytalnych przysługujących uprawnionym mogą być ukształtowane odmiennie w ramach każdego z tych systemów. Skarżący nie przedstawia przy tym innych – oprócz konstytucyjnej zasady równości – argumentów na rzecz takiego ukształtowania zbiegu prawa do wojskowej renty inwalidzkiej oraz do emerytury częściowej, które wymagałyby od ustawodawcy wpro- wadz enia jakiejś formy kumulowania takich świadczeń. Rozstrzygnięcie tej kwestii należy do kompetencji ustawodawcy. Trybunał nie jest natomiast uprawniony do oceny celowości i trafności rozstrzygnięć parlamentu w zakresie zapewnienia prawa do zabezpieczenia sp o- łecznego. Do uprawnień ustawodawcy należy stanowienie prawa odpowiadającego założo- nym celom politycznym i gospodarczym oraz przyjmowanie takich rozwiązań prawnych, które jego zdaniem, będą najlepiej służyły realizacji tych celów. W dotychczasowym orzeczn ictwie Trybunał podkreślał natomiast, że konstytucyjna zasada równości oznacza przede wszystkim zakaz nieuzasadnionego różnicowania sytuacji prawnej podmiotów podobnych. Oprócz tego zakłada także różne traktowani e podmiotów różnych, a więc nieposiadających wspólnej cechy istotnej (zob. m.in. wyroki z: 11 lipca 2013 r., sygn. SK 16/12, OTK ZU nr 6/A/2013, poz. 75; 13 października 2015 r., sygn. P 3/14, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 145 ). Biorąc to pod uwagę, jak również uwzględniając okoliczności badanej sprawy i poczynione ustalenia Trybunał uznał, że art. 7 ustawy zaopa- trzeniowej w związku z art. 95 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach i rentach w zakresie, w jakim wyłącza jednoczesną wypłatę uprawnionemu wojskowej renty inwalidzkiej przyznanej z uwagi na wypadek mający związek ze służbą wojskową oraz emerytury częściowej, jest zgodn y z art. 67 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencj i.