SK 86/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 17 listopada 2023 r. Pozycja 81 POSTANOWIENIE z dnia 18 października 20 2 3 r. Sygn. akt SK 86 /19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski – przewodniczący Justyn Piskorski Julia Przyłębska Piotr Pszczółkowski Wojciech Sych – sprawozdawca , po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 października 20 2 3 r., skargi konstytu- cyjnej K . F . i V . F . o zbadanie zgodności : 1) art. 292 w związku z art. 172 i art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 201 8 r. poz. 1025, ze zm. ) w zakresie, w jakim stanowią one podstawę prawną nabycia w drodze zasiedzenia przed 3 sierpnia 2008 r. służebności gruntowej odpowiadającej treści ą służebności przesyłu na rzecz Polskich Sieci Elektroenergetyczn ych S.A. w K . , z art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1, art. 21 ust. 1 i art. 2 K onstytucji , 2 ) art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłasz- czania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, ze zm.) w zakresie, w jakim wyłącza on możliwość nabycia służebności przesyłu na zasadzie art. 305 1 i art. 3 05 2 § 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny , z art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związk u z art. 32 ust. 1, art. 21 ust. 1, art . 2 i art. 7 Konstytucji , p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. K . F . i V . F . (dalej: skarżący) wni eśli o ustanowienie służebności przesyłu na rzecz P olskich Sieci Elektroenergetycznych S.A. (dalej: PSE ) , wskazując, że na ic h nieruchomo- ści a ch znajdują się urządzenia przesyłowe należące do przedsiębiorcy. Postanowieniem OTK ZU A/2023 SK 86/19 poz. 81 2 z 30 kwietnia 201 8 r. , sygn. akt [ … ] , Sąd Rejonowy w N . oddalił wniosek, stwierdzając, że PSE posiada w tym zakresie odpowiednie tytuł y prawn e w pos taci : w wypadku pierwszej nieruchomości – służebności gruntowej o dpowiadającej treści ą służebności przesyłu naby tej w drodze zasiedzenia , a wypadku drugiej nieruchomości – decyzji wydanej na podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i try bie wywłaszczani a nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, ze zm. ; dalej: ustawa o wywłaszcz aniu nieruchomości, u.z.t.w .n. ) . Rozstrzygnięcie to zostało zaskarżone a pelacją, którą Sąd Okręgowy w O . oddalił postanowieniem z 25 stycznia 201 9 r., syg n. akt [ … ] . W skardze konstytucyjnej z 2 5 kwietnia 201 9 r. skarżąc y wni eśli o stwierdzen ie nie- zgodności : 1) art. 292 w związku z art. 172 i art. 285 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 201 8 r. poz. 1025, ze zm. ; dalej: k odeks, k.c. ) w z akresie, w jakim stanowią one podstawę prawną nabycia w drodze zasiedzenia przed 3 sierpnia 2008 r. słu żebności gruntowej odpowiadającej treści służebności przesyłu na rzecz Polskich Sieci Elektroenerge- tycznych S.A. w K . , z art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1, art. 21 u st. 1 i art. 2 K onst ytucji oraz art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonego w Paryżu dnia 20 mar- ca 19 52 r. (Dz. U. z 1995 r. Nr 36, poz. 175, ze zm.; dalej: protokół) , 2) art. 35 ust. 1 i 2 u .z.t.w.n. w zakresie, w jakim wyłącza on możliwość nabycia słu- żebności przesyłu na zasadzie art. 305 1 i art. 305 2 § 2 k.c. , z art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3, art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1, art. 21 ust. 1, art. 2 i art. 7 Konstytucji . Uzasadni ając podniesione w skardze zarzu ty dotyczące przepisów kodeksu , skarżąc y stwierdzi li, że zapadłe w ich sprawie orzeczenia oparte zostały na prawotwórczej wyk ładni Sądu Najwy ższego, naruszaj ącej przepisy Konstytu cji oraz p rotokołu . Przede wszystkim zauważy li , że wykładnia, która doprow adziła do wykreowania słu- żebności gruntowej odpowiadającej treścią służeb ności przesyłu, jest niezgodna z językowym sensem prze pisów kodeksu. S tanowisko Sądu Najwyższego prowadzi bowiem do ustanowie- nia wyjąt ku od zasady wyrażo nej w art. 285 § 2 k.c., jaką jest istnienie nieruchomości wład- nącej, której zwiększenie użyteczności ma mieć na celu służebność gruntowa. Co więcej, by posi adać prawo w sposób prowadzący d o jego zasiedzenia, należy mieć także zamiar jego posiadania, a bio rąc pod uwagę brak świadomości m ożliwości nabycia omawianej służebno- ści, zanim została ona skonstruowa na w orzecznictwie, wykluczone było spełnienie tego wa- r unku. Przedstawi ona w ykładnia n arusza także zasadę zamkniętego katalogu ograniczonych praw rzeczowy ch , a zarazem jednostronnie preferuje stanowisko przedsiębiorstw przesyło- wych, pozbawiając praktycznego znaczenia uregulowanie służebności przesyłu w kodeksi e. Niezależnie od kwestii pra widłowości normy umożliwiającej zasiedzenie służebności gruntowej odpo wiadającej tre ścią służebności przesyłu, za niedopuszczalne – zdaniem skar- żących – należy uznać jej stosowanie do stanów rzeczy istniejących przed wydaniem u chwały Sądu Najw yższego z 17 sty cznia 2003 r., sygn. akt III CZP 79/02 ( OSNC nr 11/2003, poz. 142). Narusza ono b owiem zasadę niedziałania prawa wstecz . Podkreślenia wymaga przy tym, że właściciele nieruchomości nie mieli świadomości, że biegnie przeciwko nim termin zasiedzenia takiej służebności. Skarżący omówi li ponadto treść regulacji konstytucyjnyc h i konwencyjn yc h dotyczą- cych ochrony własności, stwierdzając , że art. 292 w związku z art. 172 i art. 285 k.c. w inter- pretacji przedstawionej przez Sąd Najw yższy narusza ar t. 21 ust. 1, art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3 i art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytu cji oraz art. 1 protokołu . W szczególności w rozważanym wy padku ograniczenie prawa własności w postaci służebno- ści odpowiadającej tr eścią służebno ści przesyłu zostało wykreowane w orzecznictwie sądo- wym ; poza tym nie spełniono wymag ań wskazywanych przez zasadę p roporcjonalności. OTK ZU A/2023 SK 86/19 poz. 81 3 Zakwestionowanej wykładni przepisów kodeksu skarżący zarzucili także niezgodność z art. 2 Konstytucji, z kt órego wynika zas ada zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa. Ich zdaniem, n ie jest bowie m dopuszczalne, by ograniczenia prawa własności kon- struowane były w drodze niejasnych i skomplikowanych zabiegów interpretacyjnych, w kon- sekwencj i czego właś cici el om nier uchomości uniemożliwione zostało skorzystani e we wła- ściwym czasie z przysługującej im ochrony prawnej. Uzasadniając z kolei podniesione w skardze zarzuty dotyczące przepisów ustawy o wywłaszczaniu nieruchomości, skarżący stwierdz ili , że w orz ecznictwie Są du Najwyższe- go, zapoczątkowanym uchwałą z 8 kwietnia 2014 r., sygn. akt III CZP 87/13 (OSNC nr 7 - 8/2014, poz. 68), ukształtowała się interpretacja art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. zrównująca skutki prawne wydanych na jego podstawie decyzji ze sku tkami decyzji przewidzianych w późniejsz ym ustawodawstwie administracyjnym regulującym wywłaszczani e nieruchomo- ści. W jej wyniku przyjęto, że decyzje, dla których podstawę stanowiła ustawa o wywłasz- czaniu nieruchomości, prowadziły do powstania po stronie p rzedsi ębiorcy „s łużebności publicznej” o treści określonej w art. 124 ustawy z dnia 21 sierpnia 199 7 r. o gospodarce nie- ruchomościami (Dz. U. z 2018 r. poz. 121, ze zm.; dalej: ustawa o gospod arce nieruchomo- ściami). Taka metodyka wykładni narusza zasadę le galizm u wyrażoną w art. 7 Konstytucji, zgodnie z którą organy władzy publicznej działają na podstaw ie i w granicach prawa, z czego wynika, że mają interpretować przepisy stanowiące podstawę pr awną decyzji w taki sposób, w jaki interpretowano je w chwili wy dania odpowiedni ch rozstrzygnięć, a nie ustalać treść obowiązujących wówczas norm w oparciu o rozwi ązania wprowadzone dopiero nastę pczo do systemu prawnego. Co więcej, przedstawioną wykładnię należy uznać za prawotwórczą, co prowadzi do jej niezgodności ró wnież z art. 10 Konstytucji. Skarżący omówi li także treść regulacji konstytucyjnych dotyczących och rony własno- ści, konstatując, że art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. w interpretacji przedstawionej przez Sąd Naj- wyższy narusza art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 3 w zwi ązku z art. 31 u st. 3 oraz art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W szczególności w analizow anym w ypadku ograni- czenie prawa własności nie zostało wprowadzone ustawą, lecz wynika z orzecznictwa sądo- wego; poza tym nie spełniono wymagań wskazy wanyc h przez zasadę proporcjonalności. Zakwestionowanej regulacji skarżący zarzuci li również niez godność z art. 2 Konstytu- cji, ws kazując, że w świetle zasady zaufania do państwa i stanowionego przez nie prawa ure- gulowanie ograniczenia prawa własności prz ewi dziane w art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. powinno zostać sformułowane w sposób jasny, a w konsekwen cji nie wymagać skomplikowanych za- biegów interpretacyjnych. Wskaza li również, że utożsamienie w drodze wykładni konse- kwencji decyzji, o których mowa w ustawi e o wywłaszczaniu nieruchomoś ci i w ustawie o gospodarce nieruchomościami, prowadzi do naruszenia z asady lex retro non agit , której przełamanie mogłoby wynikać tylko z jednoznacznego przepisu ustawy. 2. Postanowieniem z 1 2 września 201 9 r., sygn. Ts 65 / 1 9 , Trybunał Kon stytucyjny odm ówił nadania dalszego biegu skardze konstytucyjnej w odniesieniu do b adania zgodności art. 292 w zwią zku z art. 172 i art. 285 § 1 i 2 k.c. w zakresie, w jakim stanowią one podstawę prawną nabycia w drodze zas iedzenia przed 3 sierpnia 2008 r. służebności gruntowej odpo- wiadającej treści ą służebności przesyłu na rzecz Polskic h Sieci Elektroe nergetycznych S.A. w K . , z art. 1 p rotokołu , nadając skardze dalszy bieg w pozostałej części. 3 . W piśmie z 29 maja 2020 r. w imieni u S ejmu stanowisko w sprawie zajął jego Mar- szałek, wnosząc o stwierdzenie, że art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. w zakresie, w jakim wyłącza on możliwość nabycia służebności przesyłu na podstawie art. 305 1 i art. 305 2 § 2 k.c ., jest zgod- ny z art . 64 ust. 3 w związku z art. 21 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konstytucji. W pozostałym zakre- sie Marszałe k wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy OTK ZU A/2023 SK 86/19 poz. 81 4 z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem K onstytu- cyjnym (D z. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) ze względu na niedopuszczalność wy- dan ia wyroku. Uzasadniając wniosek o umorzenie postępowania w zakresie dotyczącym przepisów kodeksu , Marszałek Sejmu stwierdził, że skarżący nie kwestionuj ą w i stocie treści normy prawn ej dopuszczającej nabycie służebności gruntowej odpowiadającej treści ą słu żebn ości przesyłu, gdyż nie twierdz ą , że funkcjonowanie w polskim porządku prawnym takiego ogra- n iczonego prawa rzeczowego naruszałoby powołane przez ni ch wzo rce konstytucyjn e. W rzeczywistości zarzut niezgodności z Konstytucją odnos zą do prawidłowoś ci wyin terpre- towania rozważanej normy z zaskarżonych przepisów prawnych oraz skutków wstecznych przyjęt ej wykładni . Oba zagadnienia pozostają jednak poza kognicją T rybunału . W wyp adku przepisów ustawy o wywłaszczaniu nieruchomości Marszałek Sejmu stwierdził, że część zarzutów skarżących nie z ostała skierowana w stosunku do normy, zgod- nie z którą decyzja wy dana w trybie art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. stanowi trwały ty tuł prawny do korzystania z urzą dzeń przesyłowych posadowiony ch na cudzym gruncie, co wyklucza usta nowienie służebności przesyłu, l ecz wobec interpretacji zakwestionowanej regulacji przewidującej taki właśnie skutek. Po pierwsze, skarżący twierdzą bowiem, że brak było pod staw do przyjęci a wykładni, zgodnie z którą k onsekwencją rozważanej decyzji jest po- wstanie trwałego obciążenia praw a własności nieruchomości. Po drugie, wskazują, że sądy nie miał y prawa przypisać zaskarżonym unormowaniom innych skutków niż te, które judyka- tura i doktryna przypisywały im w chwili wydania decyzji administracyjnej . Po trze cie, za- rzucają prawotwórczy i retroaktywny charakter wykładni zastosowanej w sprawie oraz w popr zedzającej ją linii orzeczniczej. W rzeczywistości zatem zarz ut niezgodności z Kon- stytucją od noszą do prawidłowości przyjętej interpretacji oraz jej skutków wst ecznych. Oba zagadnienia pozostają jednak poza kognicją Tr ybunału. Z tego względu postępowanie w za- kresie, w jakim wzorce kontroli przepisów ustawy o wywłasz czaniu nieruchomości stanowią art. 2 i art. 7 Konstytucji, podlega umorzeniu. Poza tym, jak zauważy ł Marszałek Sejmu, za rzut naruszenia zasady równej ochrony prawa własności i zasady równości (ar t. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji) nie zost ał uzasadniony w sposób pozwalaj ący na ustalenie jego istoty, co uniemożliwia jego me- rytoryczne roz poznanie. Skarżący nie wskazali bo wiem kategorii podmiotów podobnych posiadających wspólną cechę relewantną, których sytuacja prawna miałaby zostać zróżnico- w ana przez zaskarżone przepisy oraz nie uprawdopodobnili braku okoliczności usprawiedli- wiających owo zróżnicowanie. Ostatecznie uczestnik postępowania uznał, że wzorcem kontroli w tym wypadku może być jedynie art. 64 ust. 3 w związku z art. 21 ust. 1 i art. 31 ust. 3 Konst ytucji. Uzasad- niając stanowisko o zgodności art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. z wymieni onymi przepisami konsty- tucyjnymi, zwrócił uwagę na kilka okoliczności. Po pierwsze, zakwestiono wana regulacja spełnia przesłankę formalną dopuszczalno- ści og raniczenia prawa własności, jaką jest jego wprowadzenie w dro dze ustawy, gdyż okre- śla wszystkie pod stawowe elementy tego ograniczenia. Po drugie, zakładanie i przeprowadzanie na nieruchomościach ciągów drenażowych, przewodów służących do przesyłania płynó w, pary, gazów, elektryczności oraz urządzeń technicznych łąc zności i sygnalizacji, a także podziem nych lub nadziemnych urządzeń tech- nicznych niezbędnych do korzystania z tych przewodów jest koni eczne zarówno ze względu na porządek publiczny, jak i ochronę praw i wolności osób innych niż właściciele obciążo- nych nier uchomości; służy również realizacji pr zesłanki zdrowia publicznego. Po trzecie, uwarunkowania technologiczne powodują, że urządzenia umożliwiające dostęp do usług z zakresu energetyki, telekomun ikacji, zaopatrz enia w wodę oraz kanalizacji mają w wielu wypadkach charakter liniowy. Zapewnienie dostępu do nich wymaga infra- OTK ZU A/2023 SK 86/19 poz. 81 5 stru ktury sieciowej, a stworzenie sieci nie jest możliwe bez korzyst ania z nieruchomości na- leżących do innych osób niż odbiorcy k ońcowi. Po czwarte, obecnie ugruntowany jest pogląd, zgodnie z którym ograniczenie sposobu korzyst ania z nieruchomości na podstawie art. 35 u.z.t.w.n. stanowi jeden ze sposobów wywłaszczenia. Oc ena norm wynikających z zaskarżonego przepisu powinna być prz y tym dokonywana nie w kontekście historycznym, ale z zachowa niem zasady wykładni prokonsty- tucyjnej . Skutki decyzji wydanych na ich podstawie oceniane są zatem z uwzględnieniem zasady utrzymania ingerencji w prawo własności na minimalnym poziomie konieczny m dla realizacji celów uzasadniających ową ingerencję. Należy zarazem podkreślić odpłatny cha- rakter ograniczenia prawa własności w tym wypadku. Chociaż obecnie art. 35 u.z.t.w.n. nie obowiązuje, nie ma przeszkód, by roszczenie o ustalenie i wypłatę odszkod owania za wy- włas zczenie dokonane w oparc iu o tę regulację, zgłoszone po wejściu w życie ustawy o go- spodarce nieruchomościami, rozpatrywać na podstawie jej art. 129 ust. 5 pkt 3. Właściciel ma zat em prawo żądać odszkodowania za straty związane z posadowieni em na jego nieru- chomości sieci przesyłowej i jej poszczególny ch urządzeń, włącznie z obniżeniem war tości tej nieruchomości. Okolicz ności te pozwalają uznać, że ingerencja w prawo własności nie na rusza zasady proporcjonalności wynikającej z art. 31 ust. 3 K onstytucji. Po piąte, ograniczenie prawa własności na podstawie zaskarżonej regulacji nie prowa- dzi do naruszenia jego istoty, do której należą trzy elementy: prawo posiadania rzeczy, prawo korzy stania z rzeczy zgodnie z jej przeznaczeniem oraz prawo rozpo rządzania rzeczą. Admi- nistracyjn oprawne ustanowienie ograniczenia prawa własności polegające na kon ieczności znoszenia przez właści ciela posadowionych na jego gruncie urządzeń przesyłowych nie wy- klucza całkowicie możliwości posiadania przedmiotu prawa włas ności, czerpania z niego korzyśc i oraz rozporządzania nim. Po gorszenie ekonomicznej sytuacji właści ciela rekompen- sowane jest roszczeniami odszkodowawczymi. Należy także zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 35 ust. 3 u.z.t.w.n., jeżeli założenie i przeprowadzen ie przewodów i urządzeń powodo- wało, iż nieruchomość nie nadaw ała się do dalszego racjonalnego użytk owania, podlegała wywłaszczeniu za odszkodowaniem na zasadach ogólnych. 4 . W pi śmie z 28 maja 2021 r. stanowisko w sprawie zajął Prokurator Generalny, wnosząc o umorz enie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedop uszczalność wydania w yroku. Uzasadniając wniosek o umorzenie postępowania w zakresie dotyczącym przepisów kodeksu, Prokurator Generalny zauważył, że w wypad ku kontroli sprawowanej w postępo- waniu zainicjowanym skargą konstytucyjną jej przedmiotem są akty n ormatywne, które sta- nowiły podstawę orzeczenia przez sąd lub organ administracji publi cznej o prawach i wolno- ściach skarżącego. Trybunał Konstytucyjny nie je st natomiast upr awniony do kontrolowania wykładni przepisów prawa, prak tyki ich stosowania czy – ty m bardziej – prawidłowości jed- nostkowych rozstrzygnięć w sprawach indywidualnych . W jego orzecznictwie ugruntowany jest jednak pogląd, że w ramach kognicji T rybunału mieści się dokonywanie kontroli zgod- ności z Konstytucją treści norma tywnej przepisu uzyska nej w wyniku jednolitej, powszech- nej i stałej wykładni sądowej. Jak przy tym stw ierdzono w postanowieniu Trybunału Konsty- tucyjnego z 17 października 201 8 r., sygn. P 7/17 (OTK ZU A/2018, poz. 59), jest to waru- nek konieczny, ale niewystarczający, ponieważ owo jednolite orzecznictwo musi być akcep- towane w literaturze przedmiotu. Tego os tatniego warunku nie spełniała badana wówczas regulacja kodeksu , która od powi ada przedmiotowi kontroli w wypadku niniejszej skargi kon- stytucyjnej. Należy zatem uznać, że o ile w judykaturze Sądu Najwyższego dominuje stano- wisko dopuszczające możliwość zasie dzenia w okresie przed 3 sierpnia 2008 r. służebności gruntowej odpowiada jące j treści ą służebności przesyłu , o tyle poglądy wyrażane w literatu- rze nie są w tym zakresie jednolite. Jednocześnie warunek doktrynalnej akceptacji jednolitej OTK ZU A/2023 SK 86/19 poz. 81 6 linii orzeczniczej n ależy postrzegać przede wszystkim w perspektywie zakresu kompetencji Tryb unał u, który nie jest powołany do rozstrzygania ani rozbieżności interpretacyjnych, ani sporów doktrynalnych. Prokurator Generalny podkreślił również, że zarówno w postanowieniu z 17 paź- dziernika 2018 r., sygn. P 7/17, jak i w postanowieniu sygnalizacyjny m z 17 października 2018 r., sygn. S 5/18 (OTK ZU A/2018, poz. 60), Trybunał Konstytucyjny uznał, iż nieu- normowanie wprost w ustawie stanów faktycznych dotyczących k orzystania z urządzeń prze- syłowych usytuowanych na cudzym gruncie, przed wprowadzeniem do p olsk iego systemu prawnego służebności przesyłu, stanowi zaniechanie prawodawcze, które – niezależnie od oceny takiej decyzji ustawodawcy – pozostaje poza jego kognic ją. Uzasadniając natomiast wniosek o umorzenie postępowania w zakresie dotyczącym przepisó w us tawy o wywłaszczaniu nieruchomości , Prokurator Generalny podniósł przede wszystkim , że ustawa ta została uchylona i zastąpiona 1 sierpnia 1985 r. przez ustawę z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127, ze zm.), a ta z kolei 1 stycznia 1998 r. przez ustawę o gospodarce nierucho- mościami. Zgodnie z orzecznictwem Trybunału Konstytucyjnego, uchyleni e aktu normatyw- nego nie musi oznaczać utraty mocy obowiązującej, jeżeli taki akt nadal ma z asto sowanie do sytuacji z przeszłości, teraźniejszości lub prz y szłości. Należy jednak zauważyć, że art. 35 ust. 1 u .z.t.w.n. nie wyznacza aktualnie swoim adresatom żadnych obowiązków, natomiast art. 35 ust. 2 u .z.t.w.n. wskazuje obecnie tylko skutki, jakie wyn ikały z decyzji wydanych na podstawie pierwszego wymienionego przepisu. Zakwestionowane regulacje służą zatem j e- dynie kwalifikowaniu określonych zdarzeń z przeszłości oraz ustaleniu konsekwencji, jakie one już wcześniej spowodowały, a to znaczy, że nie pos iadają one mocy obowiązującej. Uczestnik postępowania podkreślił zarazem, że skarżący swoich zarzutów nie skie- rowali wobec art. 35 ust. 1 i 2 u .z.t.w.n., lecz w stosunku do ich wykładni przyjętej w orzecz- nictwie Sądu Najwyższego. Trybunał Konstytucyjn y ni e jest natomiast uprawniony do kon- trolowania sposobu interpretacji przepisów prawnych, praktyki ich stosowania czy prawi- dłowości rozstrzygnięć jednostkowych podjętych w sprawach indywidualnych. Ostatecznie Prokurator Generalny stwierdził, że źródłem n arus zenia konstytucyjnych praw skarżących nie są nieobowiązujące regulacje ustawy o wywłaszczaniu nieruchomości, al e podjęte na ich podstawie decyzje. To ich wydanie – zgodnie z orzecznictwem – spowo- dowało ograniczenie prawa własności przez ustanowienie tr wałe go obowiązku znoszenia przez właściciela posadowionych na jego nieruchomości urządzeń przesyłowych. Przedmio- tem skargi konstytucyjnej nie jest zatem bezpośrednio treść normatywna art. 35 ust. 1 i 2 u .z.t.w.n. 5 . W pismach z 20 grudnia 201 9 r. oraz z 4 lu tego 20 20 r. stanowisko w sprawie , w części dotyczącej przepisów kodeksu , zajął Rzecznik Praw Obywatelskich , wnosząc o stwier dzenie, że art. 292 k.c. stosowany w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. w zakresie, w ja- kim umożliwia przed wejściem w życie art. 305 1 - 305 4 k.c., tj. przed 3 sierpnia 2008 r., naby- cie w drodze zasiedzenia przez przedsiębiorcę pr zesyłowego lub Skarb Państwa służebności gruntowej odpowiadającej treści ą służebności przesyłu w sytuacji, gdy nie została wydana decyzja administracyjna ogra nicz ająca prawa właściciela do gruntu, jest niezgodny z art. 64 ust. 2 w związku z art. 2 Konstytu cji przez to, że pozbawia prawo własności konstytucyjnej ochrony oraz jest niezgodny z art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji przez to, że w sp osób nieproporcjonalny ogranicza prawo własności w drodze przyjęcia analogii na nie- korzyść właścic iela. Rzecznik uznał, że rozumienie art. 285 i art. 292 k.c. w zakresie dotyczącym możli- wości zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służeb nośc i przesyłu przed 3 sierpnia 200 8 r., ukształtowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego, ma charak ter stały, OTK ZU A/2023 SK 86/19 poz. 81 7 jednoznaczny i powszechny, a w konsekwencji może stanowić przedmiot kontroli Trybunału Konstytucyjnego. Uzasadniając niezgodność zakwestionowanego uno rmowania z art. 64 ust. 2 Konsty- tucji, Rzecznik wskazał, że zasiedzenie służebności stanowi ograniczeni e prawa własności nieruchomości, a w konsekwencji istotne jest, czy właściciel ma możliwość uchronienia się przed negatywnymi dla niego skutkami praw norz eczowymi. Z tego względu konieczne jest zapewnienie jednolitej kwalifikacji prawnej zdarzenia ciągłego prowadzącego do zasiedze- nia, czyli posiadania służebności. Wymóg ten nie jest spełniony, gdy norma dopuszczająca zasiedzenie zostaje wprowadzona do o brot u w wyniku twórczej wykładni sądowej, a tym bardziej, gdy taka norma dotyczy przeszł ych stanów faktycznych, co miało miejsce w rozpa- trywanej sprawie. Zakwestionowane unormowanie narusza , zdaniem Rzecznika, również art. 64 ust. 3 Konstytucji, powodując niep roporcjonalne ograniczenie prawa własności. Nie zostało ono ustanowione w ustawie, a jedynie o d tworzone z niej w drodze analogii. Co więcej, ingeren- cja w konstytucyjnie chronione prawo nie jest już aktualnie konieczna, gdyż istnieją inne instrumenty pr awne należycie zabezpieczające interesy przedsiębiorców przesyłowych, np. przymusowe ust anowienie służebności. Nie ma też powodu, by uprzywilejowywać eko- nomicznie silniejszych uczestników obrotu cywilnoprawnego. Dalsze utrzymywanie rozwa- żanej konstrukcji p rawn ej nie jest konieczne dla realizacji żadnej z wartości wyszczególnio- nych w art. 31 u st. 3 Konstytucji. Rzecznik podkreślił, że w niniejszej sprawie istnieje konieczność wydania wyroku merytorycznie rozstrzygającego kwestię zgodności z Konstytucją ins tytu cji służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu pomimo umorze nia przez Trybunał Konstytucyjny postępowania w sprawie o sygn. P 7/17, w którym przedmiotem analizy były analogiczne problemy konstytucyjne. II Trybunał Konstytu cyjn y zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji , każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie , wnieść skargę do Trybuna- łu Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywne- go, na podstawie którego sąd lub organ admi nistracji publicznej orzekł os tatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji . S karga konstytucyjna powinna przy tym spełniać warunki określone w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie post ępow ania przed Trybunałem Konstytu cyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK ) . S karga konstytucyjna inicjująca postępowanie w niniejszej sprawie nie spełnia ła wy- mogów warunkujących jej merytoryczne rozpoznanie, co pociągnęło za sobą konieczność umor zenia postępowania w całości n a podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 2 . Podniesion e w pierwszej części skar gi konstytucyjnej zarzut y niezgodności z Kon- stytucją został y sformułowan e wobec unormowani a od tworzonego z następujących przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 202 3 r. poz. 1610, ze zm. ; da- lej: kodeks, k.c.) : 1) art. 292: „Służebność gruntowa może być nabyta przez zasiedzenie tylko w wypad- ku, gdy polega n a korzys tani u z trwałego i widocznego urządzenia. Przepisy o nabyciu wła- sności nieruchomości przez zasiedzenie stosuje się odpowiednio” , OTK ZU A/2023 SK 86/19 poz. 81 8 2) art. 172 § 1 : „Posiadacz nieruchomości niebędący jej właścicielem nabywa wła- sność, jeżeli posiada nieruchomość niepr zerwanie od lat d wudziestu jako posiadacz samoist- ny, chyba że uzyskał posiadanie w złej wierze (zasiedzenie)” ; § 2: „ Po upływie lat trzydziestu posiadacz nieruchomości nabywa jej własność, choćby uzyskał posiadanie w złej wierze” , 3 ) a rt. 285 § 1 : „ Nieruchomość mo żna obciążyć na rzecz właściciela innej nierucho- mości (nieruchomości władnącej) prawem, którego treść polega bądź na tym, że właściciel nieruchomości władnącej może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążo- nej, bądź na tym, że właściciel nier ucho mości obciążonej zostaje ograniczony w możności dokonywania w stosunku do niej określonych działań, bądź też na tym, że właścicielowi nie- ruchomości obciążonej nie wolno wykonywać określonych uprawnień, które mu względem nieruchomości wła dnącej przysług ują na podstawie przepisów o treści i wykonywaniu wła- sności (służebność gruntowa) ”; § 2 : „Służebność gruntowa może mieć jedynie na celu zwięk- szenie użyteczności nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części” . Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że skar żący nie podnoszą zarzutów niezgodności z Konstytucją bezpośrednio wobec treści przepisów kodeksu, lecz w stosunku do unormowa- nia wyinterpretowanego z tych przepisów w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zgodnie z któ- rym możliw e było – jeszcze przed uregulowan iem w kodeksie instytucji służebności przesyłu (art. 305 1 – art. 305 4 k.c.), tj. przed 3 sierpnia 2008 r. – zasiedzenie służebności gruntowej od- powiadającej treścią służebności przesyłu. Umarzając postępowanie w zakresie bada nia zgodności regulacji kodeksu z Kon stytu- cją , Trybunał wziął pod uwagę wady formalne wniesionej skargi, uniemożliwiające jej mery- toryczne rozpoznanie. M imo że skarżący wskaza li liczne wzorce kontroli, dopiero na podsta- wie uzasadnienia skargi konstytucyjnej – obejmującego przede wszystkim pol emikę z wy- kładnią Sądu Najwyższego z punktu widzenia regulacji i dyrektyw interpretacyjnych prawa cywilnego oraz ogólnikowe twierdzenia o naruszeniu określonych przepisów Konstytucji – m ożna próbować ustalić konkretne postanowienia konstytucyjne, z któ rymi miałoby być nie- zgodne zakwestionowanie unormowanie. Przedstawione z arzut y n ie został y jednak uzasad- nione albo uzasadniono je pobieżnie i chaotycznie. Co więcej, zarzuty naruszenia zasad konstytucyjnych wyrażonych w art. 2 i art. 21 ust. 1 Konstytucji nie zostały powiązane odpo- wiednio z właściwymi postanowieniami konstytucyjnymi chroniącymi prawa i wolności jed- nostki. 3 . Podniesione z kolei w drugiej części skar gi zarzuty niezgodności z Konstytucją zo- stały sformułowane wobec art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z dn ia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, ze zm.; dalej: ustawa o wy- właszczaniu nieruchomości, u.z.t.w.n.). Zakwestionowane p rzepisy w wersji aktualnej na dzień wydania na ich podstawie decyzj i ad ministracyjnej w sprawie stanowiły: „ Organy ad- ministracji państwowej, instytucje i przedsiębiorstwa państwowe mogą za zezwoleniem orga- nu do spraw wewnętrznych prezydium powiatowej rady narodowej zakładać i przeprowadzać na nieruchomościach – zgodnie z zatw ierdzoną lokalizacją szczegółową – ci ągi drenażowe, przewody służące do przesyłania płynów, pary, gazów, elektryczności oraz urządzenia tech- niczne łączności i sygnalizacji, a także inne podziemne lub nadziemne urządzenia techniczne niezbędne do korzyst ania z tych przewodów i urządzeń. ” (art. 35 ust. 1); „Osobom upoważ- nionym przez właściwy organ, instytucję lub przedsiębiorstwo państwowe przysługuje prawo dostępu do tych przewodów i urządzeń w celu wykonywania czynności związanych z ich konserwacją” (art . 35 ust. 2). Przywołane uregulowania zo stały zaskarżone w zakresie, w jakim wyłączają możli- wość nabycia służebności przesyłu na podstawie art. 305 1 i art. 305 2 § 2 k.c. Zgodnie z art. 305 1 k.c. n ieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy, który z amie rza wybu- dować lub którego własność st anowią urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1 k.c., prawem OTK ZU A/2023 SK 86/19 poz. 81 9 polegającym na tym, że przedsiębiorca może korzystać w oznaczonym zakresie z nierucho- mości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń (służebność prze syłu), przy czym art. 305 2 § 2 k.c. w skazuje, że jeżeli przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy o ustanowienie służebności przesyłu, a jest ona konieczna do korzystania z urządzeń, o których mowa w art. 49 § 1 k.c., właściciel nieruchomości może żądać od powi edniego wynagrodzenia w zamian za ust anowienie służebności przesyłu. Trybunał Konstytucyjny zauważył przy tym , że zarzut y niezgodności z Konstytucją nie zostały podniesione bezpośrednio wobec treści prze- pisów ustawy o wywłaszczaniu nieruchomości, lecz w st osunku do unormowania wyinterpre- towanego z nich w orzecznictwie Sądu Najwyższego, zgodnie z którym decyzja wydana na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. nie tylko umożliwiała założenie i przeprowadzenie okre- ślonych przewodów i urządzeń na nier uchom ości , le cz prowadziła do trwałego ograniczenia prawa własności nieruchomości. Należało zastrzec, że podmiotem legitymowanym do wniesienia skargi konstytucyjnej w tej części by li jedynie skarżący, jako że decyzja wydana na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 u.z. t.w. n. dotyczyła wyłącznie nieruchomości będącej aktualnie ich własnością. Umarzając postępowanie w zakresie badania zgodności regulacji ustawy o wywłasz- czaniu nieruchomości z Konstytucją, Trybunał Konstytucyjny ponadto wziął pod uwagę inne mankamen ty wni esio nej skargi konstytucyjnej, uniemożliwiające jej merytoryczne rozpozna- nie. P o pierwsze, należ ało przede wszystkim zauważyć, że art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. wraz z całą ustawą o wywłaszczaniu nieruchomości został uchylony 1 sierpnia 1985 r. przez art. 89 pkt 3 (w pierwotnej numeracji – art. 100 pkt 3) ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodar- ce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. z 1991 r. Nr 30 , poz. 127, ze zm.) . W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego jednolicie przyjmuje się przy ty m , ż e uchylenie przepisu prawnego nie jest równoznaczne z utratą przez niego mocy obowiązującej, jeżeli taki przepis na mocy regulacji intertemporalnych nadal no rmuje określone stany faktyczne, co oznacza , że stanowi wciąż podstawę rekonstrukcji obowiązują cych norm prawnych, różnią- cych się od norm pierwotnie w nim wyrażonych ograniczonym zakresem czasowym. Należa- ło jednak zgodzić się z Prokuratorem Generalnym, że zakwestionowane regulacje już nie obowiązują, gdyż na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. n ie m ogą być obecnie wydawane decyzje administracyjne. Przepisy te aktualnie podlegają jedynie wtórnemu zastosowaniu przy ustalaniu konsekwencji prawnych, jakie owe decyzje wywołały w przeszłości. Co istotne w niniejszej sprawie, utrata mocy obowiązującej prze z zaskarżone uregu- lowania nastąpiła ponad 10 lat przed wejściem w życie Konstytucji, co oznacza, że ani ich treść, ani ich wykładnia nie mus iały spełniać ok reślonych w Konstytucji wymagań dotyczą- cych ochrony praw i wolności jednostek. Trybunał zastrzeg ł je dnak, że podniesione w skardze konstytucyjnej zarzuty niezgodności z Konstytucją mogłyby teoretycznie zostać rozpoznane merytorycznie, gdyby skarżący powiąz a ł swoje zastrzeżenia dotyczące naruszenia przysługu- jących mu praw lub wolności z naruszeniem za sady lex retro non agit wynikającej z art. 2 Konstytucji. Przypisanie art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. w istocie nowej lub przynajmniej zmie- nionej treści normatywn ej, które nastąpiłoby już pod rządami Konstytucji, musiałoby bowiem realizować ustanowione w nie j wy magania. Należało jednak zauważyć, że o ile sam zarzut uchybienia zakazowi wstecznego działania prawa jest wzmiankowany w skardze konstytucyj- nej, o tyle zos tał on odniesiony nie do zmiany prawa, lecz do zmiany ukształtowanej przez Sąd Najwyższy linii o rzec zniczej. Poza tym rozważany zarzut nie został w wystarczający spo- sób powiązany ze sferą praw i wolności jednostek, a nadto nie został dostatecznie uzasadnio- ny. Skarżący nie wykaza ł zatem, że w jego wypadku doszło do naruszenia przysługujących mu praw l ub w olności określonych w Konstytucji. Po drugie, Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę na po zostałe wady formalne skargi konstytucyjnej w zakresie dotyczącym us tawy o wywłaszczaniu nieruchomości . W wypadku OTK ZU A/2023 SK 86/19 poz. 81 10 wzorców kontroli związanych z ochroną praw i wolno ści jednostki skarżący nie wywiąza ł się z obowiązku uzasadnienia zarzutów ich naruszenia. W zakresie dotyczącym art. 64 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 3 Konsty tucji ograniczy ł się w zasadzie do przedstawienia ich treści oraz konstatacji, że art. 35 ust. 1 i 2 u.z.t.w.n. nie spełnia określonych w nich wymagań. Z kolei w zakresie dotyczącym art. 64 ust. 2 w związku z art. 32 ust. 1 Konstytucji nie wyróż- ni ł nawet kategorii podmiotów podobnych, których sytuacja prawna miałaby zostać ukształ- towana odmiennie prz ez z askarżone p rzepisy. W wypadku natomiast wzorców kontroli będą- cych zasad ami konstytucyjn ymi wyrażon ymi w art. 2, art. 7 i art. 21 ust. 1 Konstytucji skar- żący nie wskaza ł , jakie prawa lub wolności jednostki z nich wywodz i ani nie powiąza ł zarzu- tu ich nar usze nia z właśc iwymi postanowieniami konstytucyjnymi takie prawa lub wolności chroniącymi.