SK 75/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 2 8 kwietnia 2023 r. Pozycja 4 2 WYROK z dnia 18 kwietnia 2023 r. Sygn. akt SK 75/19 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Andrzej Zielonacki − przewodniczący Krystyna Pawłowicz Stanisław Piotrowicz Jakub Stelina − sprawozdawca Rafał Wojciechowsk i , po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393), na posiedzeniu n iejawnym w dni u 18 kwietnia 20 2 3 r., skargi konstytucyjnej A . U . o zbadanie zgodności: art. 58 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Fun- duszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118) „w zakresie, w ja- kim przepis ten uniemożliwia ustalenie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy ubezpieczonemu, który jest zwolniony ze spełnienia warunku określone- go w art. 57 ust. 2 cytowanej ustawy , pod warunkiem udowodnienia okresu składkowego, o którym mowa w art. 6 wymienionej ustawy, pozbawiając moż- liwości uzupełnienia okresu składkowego o okresy wskazane w art. 10 ust. 1 i 2 cytowanej ustawy ”, z art. 2, art. 31 ust. 3 in fine , art. 32 ust . 1 oraz art. 67 w związku z art. 8 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, o r z e k a: A rt. 58 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504 , ze zm. ) w zakresie , w jakim nie przewiduje uprawnienia do uzupełnienia okresu składkowego o okresy wskazane w art. 10 ust. 1 i 2 tej ustawy, jest zgodny z art. 67 w związku z art. 31 ust. 3 zdani e drugie Konstytucji Rzeczyposp o litej Polskiej . Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. * Sentencja została ogłoszona dnia 27 kwietnia 2023 r. w Dz. U. poz. 801. OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 2 Orzeczenie zapadło większością głosów . UZASADNIENIE I 1. Skarga konstytucyjna została złożona w związku z nastę pującym stanem faktycz- nym . Decyzją z 25 kwietnia 2013 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) odmó- wił skarżącemu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy , wskazując , że ubezpieczony został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, jednak nie udowodni ł wymaganego 30 - letniego okresu składkowego oraz 5 - letniego okresu składkowego i nieskładkowego w dziesięcioleciu przed zgłoszeniem wniosku i przed powstaniem niezdolności do pracy. Wyrokiem z 2 października 2013 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie skarżące go od decyzji ZUS. Sąd Apelacyjny wyrokiem z 2 grudnia 2014 r. zmienił zaskarżone orzeczenie sądu pierwszej instancji i decyzję organu rentowego oraz przyznał ubezpieczonemu prawo do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy od 1 marca 2013 r. do 30 kwietnia 2015 r. Po roz- poznaniu skargi kasacyjnej wniesionej przez organ rentowy Sąd Najwyższy wyrokiem z 5 kwietnia 2016 r. uchylił wskazany wyżej wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpo- znania Sądowi Apelacyjnemu. Sąd ten wyrokiem z 21 lipca 2016 r. oddalił apelację skarżące- go z uwagi na to, że s karżący nie udowodnił wymaganych 5 lat okresów składkowych i nie- składkowych w dziesięcio leciu przed powstaniem niezdolności do pracy oraz n ie spełnił wa- runku do przyznania renty jedynie na podstawie stwierdze nia całkowitej niezdolności do pra- cy oraz długiego stażu ubezpieczeniowego. Uzasadniając wyrok , Sąd Apelacyjny wskazał, że skarżący był wprawdzie całkowicie niezdolny do pracy, ale nie legitymował się 30 - letnim okresem składkowym, gdyż łączny okres składko wy wynosi ł 11 lat, 11 miesięcy i 10 dni. Sąd Apelacyjny u znał, w świetle wykładni przedstawionej przez Sąd Najwyższy w wyroku wyda- nym w przedmiotowej sprawie, że „nie jest możliwe zastosowanie art. 10 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i zaliczenie do okresu skład- kowego, o którym mowa w art. 58 ust. 4 tej ustawy, okres[u] ubezpieczenia społecznego rol- ników oraz okresu, za który wnioskodawca był zwolniony z obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społ eczne rolników, jako młody rolnik” (s. 7 wyroku) . W skardze konstytucyjnej z 17 stycznia 2017 r. skarżący wniósł „o stwierdzenie nie- zgodności art. 58 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1988 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U . 1998 Nr 162 poz. 1118) w zakresie, w jakim przepis ten uniemożliwia ustalenie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy ubezpieczonemu, który jest zwolniony ze spełnienia warunku określonego w art. 57 ust. 2 cytowanej ustawy, pod warunkiem udowodnien ia okresu składkowego, o którym mowa w art. 6 wymienionej ustawy, pozbawiając możliwości uzupełnienia okresu składkowego o okresy wskazane w art. 10 ust. 1 i 2 cytowanej ustawy – z art. 2, art. 31 ust. 3 in fine , art. 32 ust. 1 oraz art. 67 w związku z ar t. 8 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej” (s. 1 s ka rgi) . W ocenie skarżącego , art. 58 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (ówcześnie: Dz. U. Nr 162, poz. 1118, obec- nie: Dz. U. z 2022 r. poz. 504 , ze zm. ; dalej: u.e.r.) w sposób rażący narusza art. 2, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1 oraz art. 67 w związku z art. 8 Konstytucji. U niemożliwia bowiem przy- znanie „praw a do renty z tytułu niezdolności do pracy na podstawie art. 57 ust. 2 w związku z art. 58 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż restryktywne brzmienie art. 58 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS dopuszcza jedynie do uzyskania tego świadc ze- nia przez tych ubezpieczonych, którzy wykazali odpowiedni staż okresu składkowego zawie- OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 3 rającego się w odesłaniu do art. 6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżony przepis w obowiązującym brzmieniu dyskryminuje możliwość ubiegania się o rentę z ty tułu niezdol- ności do pracy na podstawie art. 57 ust. 2 i art. 58 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach tych osób, które posiadają następujące okresy: 1) okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w od- rębnych przepisach skład ki, 2) przypadające przed dniem 1 lipca 1977 r. okresy prowadzenia gospodarstwa rolne- go po ukończeniu 16 roku życia, 3) przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życi a” (s. 2 skargi ). W opinii s karżącego, zaskarżony a rt. 58 ust. 4 u.e.r. jest niezgodny z Konstytucją „ w zakresie, w jakim przepis t en nie zawiera odesłania ” do art. 10 ust. 1 i 2 u.e.r . W celu wye- liminowania powyższej niezgodności konieczne jest , jego zdaniem, doprecyzowanie zaskar- żonego art. 58 ust. 4 u.e.r. przez nadanie następującego brzmienia: „Przepisu ust. 2 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składkowy, o którym mowa w art. 6 oraz w art. 10 wynoszący m co najmniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest całko- wicie niezdolny do pracy”. Skarżący upatruje naruszenia art. 32 w związku z art. 67 Konstytucji w nierównym traktowaniu ubezpieczonych. Jego zdaniem , w obowiązującym systemie prawa ubezpieczeń społecznych również rolnicy podlegają ubezpieczeniu społecznemu i są zobowiązani opłacać składki na ubezpieczenie emerytalno - rentowe. „Wobec powyższego zastosowanie art. 58 ust. 4 w związku z art. 6 i pominięciem art. 10 ustawy o emeryturach i rentach z FUS skutkuje dyskryminowanie m rolników, co jest niezgodne z Konstytucją ” (s. 10 skargi). „W skazany jako kontrolowana norma, art. 58 ust . 4 w sposób nieuzasadniony ( … ) pozbawia obywatela prawa do zabezpieczenia społecznego różnicując uprawnienia, poprzez wyłączenie obywateli, którzy w trakcie aktywności gospodarczej, zajmowali się rolnictwem ” (s. 12 skargi ) . W oce- nie skarżącego, „[b] ez znaczenia pozostaje fakt, iż w Rzeczpospolitej Polskiej funkcjonuje odrębny reżim ubezpieczenia dla rolników. FUS i KRUS razem tworzą system zabezpiecze- nia przewidziany w art. 67 Konstytucji RP, a przepisy [K] onstytucji nie rozróżniają tych grup społeczny ch (pracowników przedsiębiorców od rolników), ale odnoszą się do obywatela bez względu na jego rodzaj aktywności zawodowej, gospodarczej. Skarżący, jako rolnik, realizo- wał zasadę wzajemności choć w ramach innego reżimu ubezpieczenia (KRUS, będący ele- mentem zabezpieczenia społecznego realizowanego przez Państwo – powinien być spójny z reżimem wskazanym w FUS) i Państwo korzystało z jego środków realizując swój obowią- zek konstytucyjny z art. 67, w ramach zasad socjalnych: solidarności ubezpieczonych, socjal- ne go zobowiązania państwa i powszechności. Nie można zatem takich ubezpieczonych jak [skarżący] wyłączyć z zakresu zagwarantowanego przez art. 67 Konstytucji RP prawa do za- bezpieczenia społecznego w postaci renty z tytułu niezdolności do pracy. W tym wypadku zasada wzajemności przy takim brzmieniu i interpretacji art. 58 ust. 4 ulega naruszeniu, bo- wiem nie uznaje się okresu opłacania składek jako rolnik i zrównanym z nim okresem zwol- nienia jako młody rolnik, mimo uczestniczenia przez ubezpieczonego w budowani u szeroko rozumianego funduszu Państwa przeznaczonego na realizacje obowiązku z art. 67 Konstytucji RP. Jednocześnie narusza to zasadę równości ” (s. 12 skargi ). Skarżący wskaz ał ponadto, że „ustawa ubezpieczeniowa zgodnie z zasadą sprawie- dliwości społeczne j i powiązaną z nią zasadą równości wobec prawa stanowi, iż uprawnie- nie do renty z tytułu niezdolności do pracy (jak i do emerytury) zależy od posiadanego okresu objęcia ubezpieczeniem. Zatem, jeśli okresem składkowym w myśl art. 1 0 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest okres m.in. podlegania ubezpieczeniu społecznemu rol- ników, to odesłanie do art. 10 tej ustawy powinno zostać zawarte w art. 58 ust. 4 cytowanej ustawy. (…) Niespełnienie ustawowych wymogów dotyczących ubezpieczenia wyklucza OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 4 skorzystanie ze świadczeń. Stanowi to o istocie instytucji ubezpieczenia i pozostaje w zgo- dzie z zasadami sprawiedliwości społecznej ze względu na współzależność między wysoko- ścią i czasem opłacania składek ubezpieczeniowych a powstaniem i wysokością prawa do świadczen ia. Kwestionowany zatem przez Skarżącego wymóg dotyczący okresu składko- wego – art. 58 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, by był zgodny z art. 2 Konsty- tucji, powinien zostać dookreślony poprzez dodanie odesłania do art. 10 ustawy o emerytu- rach i r entach z FUS” (s. 12 - 13 skargi). Z kolei zarzut naruszenia art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji skarżący uzasadnia w następujący sposób: „ Ustawa o emeryturach i rentach z FUS normalizując przesłanki przy- znania prawa renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadzie art. 57 ust. 2 i art. 58 ust. 4 wkracza brakiem odesłania do art. 10 tej ustawy w materię normowaną konstytucyjnie, po- zbawiając możliwości uzupełnienia okresów składkowych wskazan ych w art. 6 o okresy za- warte w art. 10. (Art. 31 ust. 3 in fine Konstytucji) . Należy również wskazać na zakaz naru- sz a nia istoty prawa do zabezpieczenia społecznego ” (s. 11 skargi ) . 2. W piśmie z 2 grudnia 2019 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgł asza udziału w postępowaniu. 3. W piśmie z 13 lipca 2020 r. stanowisko przedstawił Prokurator Generalny. W jego ocenie, postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie p ostępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK) z uwagi na niedopuszczalność wydania orze- czenia. Skarga konstytucyjna nie odpowiadała bowiem wymogom formalnym warunkującym jej merytoryczne rozpoznanie przez Trybunał Konstytucyjny. Z daniem Prokuratora Generalnego , skarżący nie przedstawił argumentów przemawia- jących za tym, że przedmiotem zarzutu niekonstytucyjności jest pominięcie prawodawcze, które podlega kognicji Trybunału Konstytucyjnego, a nie niepodlegające jego kontroli zanie- chanie prawodawcze , choć określeni e sposobu kontroli oraz analiza uzasadnienia skargi wskazywały, że skarżący uznał kwestionowaną regulację za niepełną. Skarżący nie odniósł się do wypracowanych w orzecznictwie Trybunału kryteriów umożliwiających odróżnienie pominięcia od zaniechania ustawodawczego, a także nie wskazał, że kwestionuje pominięcie prawodawcze i nie uprawdopodobnił konstytucyjnej konieczności uzupełnienia zaskarżonego przepisu we wskazany przez siebie sposób. W ocenie Prokuratora Generalnego, skarżący nie wyjaśnił również sposobu naruszenia przysługujących mu praw podmiotowych wynikających z wzorców kontroli powołanych w skardze, nie powołał też adekwatnyc h argumentów , które mogą uprawdopodobnić nie- zgodność zaskarżonej regulacji z tymi wzorcami . Analiza skargi nie pozwalała między inny- mi na stwierdzenie, czy zastrzeżenia wobec kwestionowanej regulacji dotyczą naruszenia istoty prawa do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na inwalidztwo, czy odnoszą się do niezachowania określonych zasad konstytucyjnych przy ustawowym określaniu zakresu i formy realizacji tego prawa. Skarżący nie dokonał także analizy całok ształtu regulacji określających status prawny podmiotów, które uznał za podob- ne, nie odniósł się również do występujących pomiędzy nimi różnic, a także nie podjął próby rozważenia tego, czy podmioty należące do porównywanych grup można uznać za podobne w r ozumieniu art. 32 ust. 1 Konstytucji. Prokurator Generalny zauważył również, że „ powo- łana w uzasadnieniu skargi konstytucyjnej zasada wzajemności nie stanowi adekwatnego wzorca kontroli art. 58 ust. 4 u.e.r.f.u.s. w zaskarżonym zakresie dotyczącym – postul owane- go przez Skarżącego – uwzględnienia składek opłacanych w przeszłości na ubezpieczenie emerytalno - rentowe w odrębnym systemie rolniczym, jako przes ł anki nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy z systemu powszechnego, w sytuacji, gdy ubezp ieczony nie OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 5 spełnia ustawowo określonego warunku posiadania wymaganego okresu składkowego i nie- składkowego 5 lat przypadających w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy ( art. 57 us t. 1 pkt 2 w zw. z art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 u.e.r.f.u.s). Niska wysokość składek na rolni c ze ubezpieczenie eme- rytalno - rentowe powodowała bowiem, że w okresie opłacania tych skład e k Skarżący jedynie w niewielkim zakresie współtworzył fundusz, z którego wypłacane s ą świadczenia ” (s. 30 stanowiska). 4. Marszałek Sejmu w piśmie z 23 lipca 2020 r. przedłożył stanowisko w imieniu Sejmu, wnosząc o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, ze względu na niedopuszczalność wyda nia wyroku. W wypadku nieuwzględnienia wniosku o umorzenie postępowania, wniósł o stwierdzenie, że art. 58 ust. 4 u.e.r. w zakresie, w jakim nie odsyła do art. 10 u.e.r. , jest zgodny z art. 67 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 in fine i art. 32 ust. 1 Kons tytucji. Ponadto , wniósł o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie na pod- stawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK, ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. W ocenie Sejmu, w sytuacji wypłaty świadczenia rentowego przez ZUS i niepodję- cia przez ZUS środków prawnych zmierzających do jego zwrotu, skarżący nie miał interesu prawnego w merytorycznym rozstrzygnięciu skargi konstytucyjnej. Nawet wyrok o niekon- stytucyjności przepisów zakwestionowanych w skardze nie mógłby wpłynąć na je go sytua- cję faktyczną, ponieważ renta została skonsumowana za cały okres, na jaki została przyzna- na przez Sąd Apelacyjny. Nie można zatem uznać , że skarżący, który pobierał świadczenie na mocy prawomocnego wyroku Sądu Apelacyjnego, został pozbawiony prawa do zabez- pieczenia społecznego na wypadek inwalidztwa. Zdaniem Sejmu, skarżący uznał, że zaskarżona regulacja jest niepełn a, a zatem nie- konstytucyjna. Tak sformułowany zarzut mógłby być rozpatrywany jedynie w kategorii za- niechania prawodawczego, którego bad anie pozostaje poza zakresem kognicji Trybunału Konstytucyjnego . W związku z tym, że b rak odesłania do art. 10 u.e.r. w konstrukcji zaskar- żonego art. 58 ust. 4 u.e.r. jest działaniem intencjonalnym i racjonalnym, nie pomija żadnej grupy osób, które legitymują się okresem składkowym w powszechnym systemie ubezpie- czeń społecznych, a także nie stanowi luki w prawie , nie może być , w ocenie Sejmu, analizo- wany w kontekście pominięcia ustawodawczego . Sejm zaznaczył , że ustawodawca, wprowadzając zaskarżoną regulację, nie zawęził prawa do renty, a jej celem było poszerzenie podmiotowe zakresu prawa do świadczenia ren- towego przez objęcie n im osób, które są niezdolne do pracy i legitymują się długim stażem składkowym w powszechnym systemie ubezpieczeń społeczny ch. Wskazał również , że usta- wodawca posiada szeroką swobodę regulacyjną w zakresie wyboru optymalnych rozwiązań z zakresu ubezpieczeń społecznych, a wprowadzenie tak określonego wyjątku mieści się w kompetencji ustawodawcy . Sejm uznał również, że ubezpiecz eni w systemie rolniczym i ubezpieczeni w systemie powszechnym nie są podmiotami podobnymi, ponieważ nie posiada- ją tej samej cechy relewantnej , a zatem okresy podlegania ubezpieczeniu rolniczemu mogą być traktowane inaczej niż okresy podlegania powszechnem u ubezpieczeniu społecznemu przy nabywaniu świadczeń z FUS. II Obowiązująca ustawa z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; dalej: u. o.t.p.TK) stanowi, że Trybunał Konstytucyjny może rozpozna ć skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym . TK rozpoznaje t u skargę , gdy: OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 6 − sprawa dotyczy zagadnienia prawnego wystarczająco wyjaśnionego we wcześniej- szym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, − z pisemnych stanowisk wszystkich uczestników postępowania bezspornie wynika, że akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł osta- tecznie o konstytucyjnych wolnościach lub prawach albo obowiązkach skarżącego, jest nie- zgodny z Konstytucją , − pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie stanowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczenia (art. 92 ust. 1 u. o.t.p.TK). Formalnym warunkiem rozpoznania skargi konstytucyjnej na posiedzeniu nie jawnym jest ponadto wpłynięcie do Trybunału Konstytucyjnego stanowisk wszystkich uczestników postępowania (art. 92 ust. 2 zdanie drugie u. o.t.p.TK ). Ustawodawca użył w art. 92 ust. 1 u. o.t.p.TK spójnika „lub” – funktora alternatywy zwykłej – który w języku potocznym można wyrazić jako „co najmniej jedno z kilkorga”. Oznacza to, że po pierwsze , ustawowe przesłanki rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejaw- nym nie muszą (choć oczywiście mogą) zostać spełnione równocześnie, a po wtóre , że speł- nienie choćby jedne j z nich pozwala Trybunałowi Konstytucyjnemu na odstąpienie od wy- znaczenia rozprawy. Trybunał Konstytucyjny stwierdz ił , że do akt postępowania wpłynęły pisemne stano- wiska wszystkich uczestników postępowania, które stanowią wystarczającą podstawę wyda- nia orzeczenia w sprawie. Zatem przesłanki rozpoznania sprawy na posiedzeniu niejawnym zostały spełnione. III Trybunał Kon stytucyjny zważył , co następuje: 1. Przedmiot zaskarżenia i problem konstytucyjny . W sk a rdze konstytucyjnej skarżący wniósł o stwierdzenie niezgodności art. 58 ust. 4 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecz- n ych (ówcześnie: Dz. U. Nr 162, poz. 1118, obecnie: Dz. U. z 2022 r. poz. 504 , ze zm. ; dalej: u.e.r. lub ustawa o emeryturach i rentach z FUS ) „w zakresie, w jakim przepis ten uniemożli- wia ustalenie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy ubezpieczonemu, który jest zwol- niony ze spełnienia warunku określonego w art. 57 ust. 2 cytowanej ustawy, pod warunkiem udowodnienia okresu składkowego, o którym mowa w art. 6 wymienionej ustawy, pozbawia- jąc możliwości uzupełnienia okresu składkowego o okr esy wskazane w art. 10 ust. 1 i 2 cy- towanej ustawy – z art. 2, art. 31 ust. 3 in fine , art. 32 ust . 1 oraz art. 67 w związku z art. 8 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. Art. 58 u.e.r. dotyczy jednego z warunków nabycia prawa do renty z tytułu niezdol no- ści do pracy , a mianowicie posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego. Przepis ten brzmi następująco: – „Warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, w myśl art. 57 ust. 1 pkt 2, uważa się za spełniony, gdy ubezpieczo ny osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie co najmniej: 1) 1 rok – jeżeli niezdolność do pracy powstała przed ukończeniem 20 lat; 2) 2 lata – jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 20 do 22 lat; 3) 3 lata – jeżeli niezdolnoś ć do pracy powstała w wieku powyżej 22 do 25 lat; 4) 4 lata – jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 25 do 30 lat; 5) 5 lat – jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat” (ust. 1) ; OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 7 – „Okres, o którym mowa w ust. 1 pkt 5, powin ien przypadać w ciągu ostatniego dzie- sięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy; do tego dziesięcioletniego okresu nie wlicza się okresów pobierania renty z tytułu nie- zdolności do pracy, renty szkoleniowej , renty rodzinnej oraz okresów pobierania świadczenia pielęgnacyjnego lub specjalnego zasiłku opiekuńczego określonych w przepisach o świadcze- niach rodzinnych lub zasiłku dla opiekuna określonego w przepisach o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów, za które nie było obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe” (ust. 2); – „Jeżeli ubezpieczony nie osiągnął okresu składkowego i nieskładkowego, o którym mowa w ust. 1, warunek posiadania wymaganego okresu uważa się za spełniony, gdy ubez- pieczony został zgłoszony do ubezpieczenia przed ukończeniem 18 lat albo w ciągu 6 miesię- cy po ukończeniu nauki w szkole ponadpodstawowej, ponadgimnazjalnej lub w szkole wyż- szej oraz do dnia powstania niezdolności do pracy miał, bez przerwy lub z prze rwami nie- przekraczającymi 6 miesięcy, okresy składkowe i nieskładkowe” (ust. 3); – „Przepisu ust. 2 nie stosuje się do ubezpieczonego, który udowodnił okres składko- wy, o którym mowa w art. 6, wynoszący co najmniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy” (ust. 4). Skarżący nie uczynił przedmiotem zaskarżenia całej regulacji wyrażonej w art. 58 u.e.r. W istocie nie zakwestionował samego warunku posiadania wymaganego okresu skład- kowego i nieskładkowego przy ubieganiu się o rentę z tytułu niezdolności do pracy, ale za- skarżył tę część regulacji (art. 58 ust. 4 u.e.r.), która jego zdaniem „dyskryminuje możliwość ubiegania się o rentę z tytułu niezdolności do pracy (…) [przez osoby] , które posiadają nastę- pujące okresy [wskazane w art. 10 u.e.r.] : 1) okresy ubezpieczenia społecznego rolników, za które opłacono przewidziane w od- rębnych przepisach składki, 2) przypadające przed dniem 1 lipca 197 7 r. okresy prowadzenia gospodarstwa rolne- go po ukończeniu 16 roku życia, 3) przypadające przed dniem 1 stycznia 1983 r. okresy pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu 16 roku życia” (s. 2 skargi) . S karżący zakwestionował zatem treść normatywną nieujęt ą w art. 58 ust. 4 u.e.r., a przedmiotem zarzutów uczynił brak możliwości uzupełnienia okresu składkowego, o któ- rym mowa w tym przepisie , o okresy wskazane w art. 10 ust. 1 i 2 u.e.r. W braku tego odesła- nia w treści art. 58 ust. 4 u.e.r. skarżący upatruje naruszenie art. 2, art. 31 ust. 3 in fine , art. 32 ust. 1 oraz art. 67 w związku z art. 8 Konstytucji , a zatem domaga się uznania zaskarżonej regulacji za niepełną i tym samym niekonstytucyjn ą . 2. Zakres dopuszczalnego orzekania w sprawie . Trybunał Konstytucyjny na wstępie zauważył, podzielając w tym zakresie stanowisko Sejmu i Prokuratora Generalnego , że skarżący nie uzasadnił zarzutu naruszenia art. 2 i art. 8 Konstytucji . Art. 8 Konstytucji został przez skarżącego wskazany w petitum skarg i, natomiast w uzasadnieniu brak jest jakiegokolwiek odwołania do treści normatywnej tego przepisu. Adekwatnymi argumentami i dowodami nie został również poparty zarzut naruszenia art. 2 Konstytucji. Skarżący w sposób lakoniczny powołał się wprawdzie na za sadę sprawiedliwości społecznej, nie wyjaśni ł jednak , na czym miałaby polegać niezgodność kwestionowanej regu- lacji z tym wzorcem. Za uzasadnienie zarzutu nie może także zostać uznane ogólne twierdze- nie skarżącego, że „wymóg dotyczący okresu składkowego – art. 58 ust. 4 ustawy o emerytu- rach i rentach z FUS, by był zgodny z art. 2 Konstytucji, powinien zostać dookreślony poprzez dodanie odesłania do art. 10 ustawy o emery turach i rentach z FUS” (s. 13 skargi) . Postępowanie w tym zakresie podlegało zatem umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 8 Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 23 93; dalej: u.o.t.p.TK) ze względu na niedopuszczal- ność wydania wyroku. Analiza skargi wskazywała ponadto, że choć w petitum skarżący powołał art. 32 ust. 1 oraz art. 31 ust. 3 in fine Konstytucji jako samodzielne wzorce kontroli, to z uzasadnienia skargi wynikało, że naruszenie wynikających z tych przepisów odpowiednio zasad y równości , a także zakazu naruszania istoty praw i wolności konstytucyjnych skarżący powiązał z naru- szeniem prawa do zabezpieczenia społecznego wynikającego z art. 67 Konstytucji, któr y – jako jedyny spośród wskazanych wzorców kontroli – statuuje prawo o charakterze podmioto- wym. Trybunał Konstytucyjny podkreślał wielokrotnie w swoim orzecznictwie, „że z zasady równości, wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji, wynika nakaz jednakowego tr aktowania podmiotów prawa w obrębie określonej klasy (kategorii). Wszystkie podmioty prawa, charak- teryzujące się w równym stopniu daną cechą istotną (relewantną), powinny być traktowane równo, a więc według jednakowej miary, bez zróżnicowań, zarówno dyskry minujących, jak i faworyzujących. Podmioty różniące się mogą być natomiast traktowane odmiennie. Ocena każdej regulacji prawnej z punktu widzenia zasady równości musi być zatem poprzedzona dokładnym zbadaniem sytuacji prawnej podmiotów i przeprowadzeniem a nalizy, tak gdy cho - dzi o ich cechy wspólne, jak też cechy różniące ” (wyrok z 24 lipca 2014 r., sygn. SK 53/13, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 77). Uzasadnienie zarzutu naruszenia zasady równości wymaga zatem precyzyjnego wskazania kręgu adresatów, do których od nosi się budząca wątpliwości norma prawna oraz określenia, czy istnieje wspólna cecha relewantna pomiędzy porównywa- nymi podmiotami, a co za tym idzie czy zachodzi podobieństwo, które stanowi przesłankę stosowania zasady równości. Jednocześnie, w wypadku za rzutu naruszenia zasady równości konieczne jest wykazanie, że podmioty podobne zostały przez prawo potraktowane odmien- nie, a takie zróżnicowanie sytuacji prawnej jest nieusprawiedliwione w świetle zasad, norm i wartości konstytucyjnych (zob. postanowienie TK z 17 lipca 2019 r., sygn. SK 6/19, OTK ZU A/2019, poz. 38). Uzasadniając zarzut naruszenia art. 32 ust. 1 w związku z art. 67 Kon- stytucji, to jest nieuprawnionego zróżnicowania sytuacji prawnej osób całkowicie niezdol- nych do pracy w zakresie prawa do zabezpieczenia społecznego, skarżący nie przedstawił argumentacji pozwalającej na uprawdopodobnienie, że w świetle zaskarżonego art. 58 ust. 4 u.e.r. ubezpieczeni posiadający okres składkowy, o którym mowa w art. 6 u.e.r., wynoszący co najmniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny są podmiotami podobnymi do osób pod- legających ubezpieczeniu społeczn emu rolników, któr zy we wskazanym okresie legitymowali się okresem składkowym, o którym mowa w art. 10 u.e.r. Skarżący, co trafnie zauważył rów- nież Prokurato r Generalny w swoim stanowisku, nie dokonał analizy całokształtu regulacji w zakresie statusu prawnego podmiotów, które uznał za podobne, nie odniósł się do występu- jących między nimi różnic, a nadto nie ustalił kryterium, na podstawie którego ustawodawca d okonał zróżnicowania podmiotów, które jego zdaniem, są podmiotami podobnymi, posiada- jącymi wspólną cechę relewantną. Trybunał przypomniał przy tym, że „reżim ubezpieczenia społecznego rolników jest inny od powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych. Może zatem posiadać inne cechy i w odmienny sposób regulować uprawnienia wynikające z reali- zacji prawa do zabezpieczenia społecznego. Systemy te są uregulowane w odrębnych aktach normatywnych. Różnią się sposobem tworzenia funduszu ubezpieczeniowego. W systemi e powszechnym wysokość świadczeń jest co do zasady ekwiwalentna do ciężarów ponoszo- nych przez ubezpieczonych i płatników składek ubezpieczeniowych. Taka zależność nie za- chodzi w systemie ubezpieczeń rolniczych. (…) Ustawa o ubezpieczeniu społecznym rolni- kó w wprowadza system emerytalno - rentowy odrębny od systemu powszechnego, regulowa- nego obecnie ustawą z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W związku z powyższym statusy podmiotów należących [ do ] różnych syste- mów ube zpieczeń społecznych nie mogą być porównywane” (wyrok z 13 grudnia 2007 r., OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 9 sygn. SK 37/06, OTK ZU nr 11/A/2007, poz. 157). W tym zakresie postępowanie zostało zatem umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK ze względu na niedopuszczalność wyda nia wyroku. Istotą żądania skarżącego jest uznani e zakwestionowanej regulacji za niepełną i tym samym niekonstytucyjną . W takich w ypadkach powstaje wątpliwość, czy przedmiot zaskar- żenia w ogóle podlega kognicji Trybunału Konstytucyjnego, a więc czy nie zac hodzi w spra- wie tzw. zaniechanie ustawodawcze. Odsyłając w tym miejscu do bogatego orzecznictw a try- bunalskiego w przedmiocie zaniechań ustawodawczych ( zob. wyrok z 6 listopada 2012 r., sygn. K 21/11, OTK ZU nr 10 / A/ 20 12, poz. 119, postanowieni a z : 11 grudn ia 2002 r., sygn. SK 17/02, OTK ZU nr 7/A/2002, poz. 98; 29 listopada 2010 r., sygn. P 45/09, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 125; wyrok z 8 września 2005 r., sygn. P 17/04, OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 90 ) , a także dorobku doktryny ( zob. P. Tuleja, Zaniechanie ustawodawcze , [w:] Ustroje, doktryny, instytucje polityczne. Księga jubileuszowa Prof esora zw. dra hab. Mariana Grzy- bowskiego , Kraków 2007, s. 397 i n . ) , można ograniczyć się do stwierdzenia, że występuje ono wtedy, gdy na podmiocie wyposażonym w kompetencje prawodawcze spoczywa obowią- zek uregulowania jakiejś dziedziny spraw aktem normatywnym, a prawodawca obowiązku tego nie spełnia: nie stanowi norm regulujących jakąś dziedzinę spraw. Innymi słowy , w w y- padku zaniechań ustawodawczych mamy do czy nienia z brakiem regulacji, który to brak uniemożliwia rozpoznanie sprawy przez Trybunał Konstytucyjny, ze względu na przypisaną mu rolę tzw. negatywnego prawodawcy. Kontrola hierarchiczna normy prawnej nie jest moż- liwa w takim w ypadku, gdyż normy takiej p o prostu nie ma. Trybunał Konstytucyjny nie jest uprawniony do orzekania o zaniechaniach ustawo- dawcy, natomiast może, a nawet ma obowiązek z bada ć , czy w zaskarżonej regulacji nie bra- kuje pewnych elementów normatywnych, koniecznych z punktu widzenia ustawy zasadniczej ( zob. wyrok TK z 16 marca 2010 r. , sygn. K 17/09, OTK ZU nr 3/A/2010, poz. 21). Jeśli uzna, że brak pewnych elementów składowych normy prawnej narusza standard ustanowiony przez normy wyższego rzędu, wówczas orzeka o niekonstytucyjności tej normy , wydając tzw. wyrok zakresowy. Będzie to wówczas tzw. pominięcie prawodawcze, które zachodzi m.in. wtedy, gdy z przepisów prawnych znajdujących się w wydanym przez prawodawc ę akcie prawnym, wynika norma prawna, która nie zawiera jakichś obowiązkowych elementów skła- dowych. Jak wynika z uzasadnienia wyroku o sygn. K 21/11 „[z] przypadkiem pominięcia (…) mamy do czynienia wtedy, gdy w rozważanej regulacji prawnej nie uwzględniono pew- nych podmiotów czy sytuacji, co może być konsekwencją nietrafnego doboru cech relewant- nych, ze względu na które jakieś inne podmioty lub sytuacje zostały wyróżnione, albo wpro- wadzenia nieuzasadnionego zróżnicowania. (…) [P] ominięcia te są związane na ogół z nieza- pewnieniem właściwej realizacji konstytucyjnych wolności lub praw przysługujących danej kategorii podmiotów. Największa grupa wyroków w sprawie pominięcia ustawodawczego dotyczy bowiem właśnie nieprzyznania pewnych praw określonej kategorii podmiotów (np. wyroki TK z: 16 czerwca 2009 r., sygn. SK 5/09, OTK ZU nr 6/A/200 9, poz. 84, 28 kwietnia 2009 r., sygn. K 27/07, OTK ZU nr 4/A/2009, poz. 54) ”. Może jednak zdarzyć się i tak, że ukształtowana przez ustawodawcę regulacja prawna nie narusza norm wyższego rzędu, a zarzucony przez skarżącego brak jakichś elementów składowy ch badanych norm nie odbiera regulacji waloru konstytucyjności. Trybunał w takim w ypadku wielokrotnie orzekał o zgodności takich zaskarżonych przepisów z ustawą zasadni- czą ( zob. m.in. wyrok o sygn. K 17/09 oraz wyrok z 16 kwietnia 2015 r., sygn. SK 66/13, OTK ZU nr 4/A/2015, poz. 47). Jeśli chodzi o niniejszą sprawę , to w zaskarżonym art. 58 ust. 4 u.e.r. ustawodawca unormował kwestię zwolnienia z obowiązku spełnienia jednego z warunków przyznania pra- wa do renty z tytułu niezdolności do pracy, a mia nowicie obowiązku wykazania pięcioletnie- go okresu składkowego i nieskładkowego w dziesięcioleciu poprzedzającym zgłoszenie wnio- OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 10 sku o rentę lub powstanie niezdolności do pracy . Zwolnienie to dotyczy ubezpiecz onych (cał- kowicie niezdoln ych do pracy ) posiadają cy ch okres składkowy, o którym mowa w art. 6 u.e.r., w wymiarze wynoszącym co najmniej 25 lat – dla kobiety i 30 lat – dla mężczyzny. Biorąc pod uwagę, że zakresem zaskarżonej regulacji nie zostali objęci ubezpieczeni posiada- jący okresy ubezpieczenia rolni ków , o których mowa w art. 10 u.e.r., Trybunał uznał za za- sadne zbadanie, czy taka konstrukcja zaskarżonego przepisu nie prowadzi do nieuzasadnione- go zróżnicowania sytuacji prawnej ubezpieczonych w zakresie realizacji ich prawa do zabez- pieczenia społeczneg o. Podsumowując powyższe ustalenia, Trybunał Konstytucyjny przyjął, że przedmiotem dalszych rozważań jest problem zgodności art. 58 ust. 4 u.e.r . w zakresie , w jakim nie przewi- duje uprawnienia do uzupełnienia okresu składkowego o okresy wskazane w art. 10 ust. 1 i 2 u.e.r. , z art. 67 w związku z art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji. 3 . Wzorce kontroli . 3.1. Pierwszym wzorcem kontroli wskazanym przez skarżącego był a rt. 67 Konstytu- cji , który zapewnia obywatelom prawo do zabezpieczenia społecznego w razie niezdolności do pracy ze względu na chorobę lub inwalidztwo oraz po osiągnięciu wieku emerytalnego. Treścią prawa do zabezpieczenia społecznego, na co wielokrotnie wskazywał Trybunał Kon- stytu cyjny, jest zagwarantowanie każdemu obywatelowi świadczeń na wypadek niezdolności do pracy ze względu na chorobę czy inwalidztwo, osiągnięcia wieku emerytalnego, pozosta- wania bez pracy nie z własnej woli i nieposiadania innych środków utrzymania . P rawo do zabezpieczenia społecznego realizowane jest przez ubezpieczenie społeczne, za opatrzenie społeczne i pomoc społeczną . Określenie natomiast zakresu i formy prawa do zabezpieczenia społecznego zostało powierzone ustawodawcy zwykłemu , który ma znaczny , choć ograniczo- ny koniecznością poszanowania innych zasad konstytucyjnych (w tym m.in. zasady równości i zasady demokratycznego państwa prawnego) , margines swobody w kształtowaniu systemu ubezpieczeń społecznych i określaniu zasad przyznawania określonych świadczeń. Takie rozwiązanie jest uzasadnione koniecznością reagowania na zmiany gospodarcze zachodzące w państwie i powiązane z tym możliwości r ealizacji zobowiązań państwa wobec obywateli . Jednocześnie g ranice możliwości zaspokojenia potrzeb obywateli wyznaczone są również przez inne wartości konstytucyjne, które podlegają ochronie, np. równowag ę finansów pu- blicznych ( szerzej zob. m.in. wyrok TK z 31 lipca 2014 r., sygn. SK 28/13, OTK ZU nr 7/A/2014, poz. 81) . Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie podkreślał także , że art. 67 Konstytu- cji stanowi podstawę dla rozróżnienia z jednej strony minimalnego zakresu prawa do zabez- pieczenia społeczne go odpowiadającego konstytucyjnej istocie tego prawa, z drugiej zaś uprawnień wykraczających poza konstytucyjną istotę rozważanego prawa, które są gwaran- towane przez ustawę. Natomiast stwierdzenie naruszenia art. 67 Konstytucji może mieć jedy- nie miejsce w odniesieniu do pierwszej sfery, która ma dla ustawodawcy charakter obligato- ryjny ( szerzej zob. m.in. wyrok TK z 4 listopada 2015 r., sygn. K 1/14, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 163). Trybunał Konstytucyjny zwracał również uwagę , że prawo do zabezpieczenia spo- łecznego uzależnione jest od spełnienia warunków określonych w ustawie, natomiast prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego jest bezpośrednio powiązane z systemem składek ubezpieczeniowych i odpowiednim okresem ubezpiecze nia. Niespełnienie ustawowych wy- mogów dotyczących ubezpieczenia wyklucza natomiast skorzystanie ze świadczeń. Co istot- ne, Trybunał wskazywał także na współzależność między wysokością i czasem opłacania składek ubezpieczeniowych a powstaniem i wysokością pr awa do świadcze ń . Podkreślał jed- nocześnie, że renta z tytułu niezdolności do pracy stanowi tylko jedną z form zabezpieczenia OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 11 społecznego , która powiązan a jest z wymaganym okresem płacenia składek . Ustawodawca, realizując prawo do zabezpieczenia społecznego , przewidział również warunki uzyskania pomocy społecznej mającej na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trud- nych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne upraw- nienia, zasoby i możliwości , a w art. 83 u.e.r. ustanowił możliwość uzyskania w szczególnie uzasadnionych w ypadkach decyzją Prezesa ZUS emerytury lub renty na warunkach innych niż ustawowe (zob. wyrok TK z 7 września 2004 r., sygn. SK 30/03, OTK ZU nr 8/A/2004, poz. 82). 3.2. Kolejnym wzorcem ko ntroli był art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji , który ustanawia zakaz naruszania istoty konstytucyjnych wolności i praw . Zakaz ten opiera się na założeniu, że w ramach każdego konkretnego prawa lub wolności można wyodrębnić pewne elementy podstawowe, bez których tak a wolność czy prawo nie będą mogły istnieć, oraz pewne elementy dodatkowe, które mogą być ujmowane i modyfikowane przez ustawodawcę w różny sposób bez niszczenia tożsamości dane j wolności czy prawa (zob. wyrok TK z 12 stycznia 2000 r., sygn . P 11/98, OTK ZU nr 1/2000, poz. 3). Trybunał Konstytucyjny wskazywał już w swoim orzecznictwie w kontekście dopusz- czalnych ogranicze ń prawa do zabezpieczenia społecznego, że prawo to „ podlega (…) testowi konstytucyjności z perspektywy art. 31 ust. 3 zda nie drugie Konstytucji, zgodnie z którym ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw nie mogą naruszać istoty tych wolności i praw. W przypadku prawa do zabezpieczenia społecznego konstytucyj- ny zakres ochrony odpowiada bowiem isto cie tego prawa, która nie może zostać ograniczona (por. wyroki z: 4 grudnia 2000 r., sygn. K 9/00, OTK ZU nr 8/2000, poz. 294, 7 lutego 2006 r., sygn. SK 45/04, 1 kwietnia 2008 r., sygn. SK 96/06, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 40, 29 kwietnia 2008 r., sygn. P 3 8/06, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 46 i 19 grudnia 2012 r., sygn. K 9/12). W wyroku o sygn. K 9/12 oraz w wyroku o sygn. SK 18/13, Trybunał podkreślił, że naruszenie istoty prawa do zabezpieczenia społecznego zachodzi, gdy ustawodawca określi wysokość świadczeń poniżej minimum egzystencji podstawowych potrzeb (zob. wyroki z: 22 czerwca 1999 r., sygn. K 5/99, 22 paździe rnika 2001 r., sygn. SK 16/01, OTK ZU nr 7/2001, poz. 214, 24 października 2005 r., sygn. P 13/04, OTK ZU nr 9/A/2005, poz. 102, 13 grudnia 2007 r., sygn. SK 37/06, OTK ZU nr 11/A/2007, poz. 157, 28 października 2010 r., sygn. P 25/09, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 82, 5 października 2010 r., sygn. K 16/08, OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 72, 24 czerwca 2008 r., sygn. SK 16/06, OTK ZU nr 5/A/2008, poz. 85) albo poniżej minimum socjalnego (zob. wyroki o sygn. K 6/09 i SK 41/07) ” – wyrok z 16 czerwca 2021 r. o sygn. P 1 0/20 ( OTK ZU A/2021, poz. 40 ) . 4. Analiza zgodności . R ent a z tytułu niezdolności do pracy jest jedną z form ubezpieczenia społecznego. Nabycie prawa do renty uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w art. 57 u st. 1 u.e.r. , to jest powstan ia niezdolności do pracy, posiadan ia wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego , powstania niezdolności do pracy w okresie ubezpieczenia albo nie później niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tego okresu oraz braku ustalonego prawa do emerytury z F unduszu lub niespełniania warunków do jej uzyskania. Warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony osiągnął okres składkowy i nieskładkowy wynoszący łącznie co najmniej 5 lat, jeżeli niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Co istotne, wskazany 5 - letni okres powinien przypa- dać w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy (art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 u.e.r.). Za skarżonym art. 58 ust. 4 u.e.r. ustawodawca wprowadził alternatywną możliwość uzyskania prawa do renty dla tych ubezpi e czonych, którzy wprawdzie nie posiadają OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 12 5 - letniego okresu składkowego i nieskładkowego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszen iem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy, ale ogółem legitymują się długim okresem składkowym w powszechnym systemie ubezpieczeń społecz- nych . Z warunku posiadania wyżej wymienionego okresu zostali bowiem zwolni eni ubezpie- cz e n i , któr zy udowodni li okres składkowy, o którym mowa w art. 6 u.e.r., wynoszący co naj- mniej 25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny oraz są całkowicie niezdoln i do pracy . Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie również zwracał uwagę, że „art. 58 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych stanowi lex specialis w stosunku do przesłanek określonych w art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 pkt 5 i ust. 2 ustawy. (…) [D]opuszcza on – wyjątkowo, jedynie dla ubezpieczonych całkowi cie niezdolnych do pracy, o długim stażu ubezpieczeniowym – możliwość złagodzenia warunku posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego w ostatnim dziesięcioleciu przed złożeniem wniosku o rentę lub powstania niezdolności do pracy (art. 58 ust. 2 ustawy). Wobec wyraźnego pominięcia przez ustawodawcę w art. 58 ust. 4 ustawy emerytalnej okre- sów nieskładkowych, które należą do powszechnego systemu ubezpieczeń (art. 7 ustawy), nie jest również możliwe odwoływanie do okresów uzupełniających, o któryc h stanowi art. 10 ustawy” (wyrok Sądu Najwyższego z 24 stycznia 2019 r., sygn. akt I UK 401/17, L ex nr 2615086). W skardze konstytucyjnej skarżący wskazał między innymi , że u stawa o emeryturach i rentach z FUS „normalizując przesłanki przyznania prawa [ do ] renty z tytułu niezdolności do pracy na zasadzie art. 57 ust. 2 i art. 58 ust. 4 wkracza brakiem odesłania do art. 10 tej ustawy w materię normowaną konstytucyjnie, pozbawiając możliwości uzupełnienia okresów składkowych wskazanych w art. 6 o okresy zawarte w art. 10. (Art. 31 ust. 3 in fine Konstytu- cji). (…) [A] rt. 58 ust. 4 w sposób nieuzasadniony (…) pozbawia obywatela prawa do zabez- pieczenia społecznego różnicując uprawnienia, poprzez wyłączenie obywateli, którzy w trak- cie aktywności gospodarczej, zajmowali się rolnictwem ” (s. 11 i 12 skargi) . Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 58 ust. 4 u.e.r. stanowi lex specialis w stosunku do przesłanek określonych w art. 57 ust. 1 pkt 2 w związku z art. 58 ust. 1 p kt 5 i ust. 2 u.e.r. Przepis ten ustanawia wyjątek od obowiązku posiadania 5 - letniego okresu składkowego i nie- składkowego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy i tym samym umożliwia uzyskani e prawa do renty przez tych ubezpieczonych , którzy legitymują się ogółem długim stażem składkowym (25 lat dla kobiety i 30 lat dla mężczyzny) wyłączn ie w powszechnym systemie ubezpieczeń spo- łecznych . Tak określony wyjątek mieści się , w ocenie Trybunału, w kompetencji ustawodaw- cy mającego znaczny margines swobody w określaniu zasad przyznawania określonych świadczeń służących realizacji prawa do zabezpi eczenia społecznego , w tym w ypadku prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy . Trybunał Konstytucyjny stwierdził również, że brak w kontrolowanym przepisie regulacji umożliwiającej zalicz eni e okresów podlegania ubezpie- czeniu rolników, o których mowa w art. 10 u.e.r. , do okresów składkowych wskazanych w tym przepisie , ni e może zostać uznan y za naruszenie istoty prawa do zabezpieczenia spo- łecznego. Nie można bowiem wykazać naruszenia istoty praw a do zabezpieczenia społeczne- go w odniesieniu do tego, czego ustawodawca nie miał obowiązku uregulować, realizując treść art. 67 Konstytucji. Po pierwsze , Trybunał K o nstytucyjny zauważ ył , na co trafnie zwrócił również uwagę Sejm w swoim stanowisku, że usta wodawca, wprowadzając zaskarżony art. 58 ust. 4 u.e.r., w żaden sposób nie zawęził prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. Co więcej, w art. 10 ust. 2 u.e.r . istnieje rozwiązanie umożliwiające uwzględnienie okresów ubezpiecze- nia społecznego rolników, za które opłacono składki na ubezpieczenie społeczne, przy ustala- niu prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli okresy składkowe i nieskładkowe OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 13 ustalo ne na zasadach określonych w art. 5 - 7 u.e.r. są krótsze od okresu wymaganego do przy- znania renty, w zakresie niezbędnym do uzupełnienia tego okresu. Natomiast z askarżon a regulacja stanowi lex specialis wobec przesłanek nabycia prawa do renty , j ej celem jes t rozszerzenie zakresu podmiotowego prawa do świadczeń rentowych przez objęcie n imi osób niezdolnych do pracy, którzy jednocześnie legitymują się długim stażem ubezpieczeniowym w powszechnym systemie ubezpieczeń społecznych , a nie spełnia- ją jednego z warun ków nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, to jest warun- ku posiadania 5 - letniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania nie- zdolności do pracy . Po drugie, Trybunał Konstytucyjny wskazywał już w swoim orzecznictwie, że „[ś]wiadczenia emerytalno - rentowe stanowią przedmiot praw podmiotowych, nabytych przez ubezpieczonego w związku z jego własnym udziałem w tworzeniu funduszu ubezpieczenio- wego. Warunkiem nabycia praw do świadczeń z ubezpieczenia społecznego jest bowiem od- powiedni staż pr acy, z czym wiąże się fakt opłacania składek przekazywanych na fundusz ubezpieczeniowy. Więź między wkładem pracy pracownika a gromadzonym funduszem ubezpieczeń społecznych stanowi podstawową przesłankę materialną prawa do świadczeń, a zarazem zasadniczy a rgument na rzecz ochrony tych praw. Z zasadą wzajemności wiąże się ściśle wymóg zachowania proporcjonalności między wysokością opłacanych składek a wyso- kością świadczeń” (wyrok TK z 7 lutego 2006 r., sygn. SK 45/04, OTK ZU nr 2/A/2006, poz. 15 ). Konstytucy jne prawo do zabezpieczenia społecznego jest zatem uzależnione od okresów aktywności zawodowej, z którymi powiązany był obowiązek opłacania składek i tym samym ponoszenia kosztów tworzenia funduszu, z którego następnie byłyby wypłacane świadczenia emerytal ne czy rentowe. Oznacza to jednocześnie, że okresy, w których ubezpie- czony nie partycypował w tworzeniu funduszu ubezpieczeniowego, nie muszą być uwzględ- niane przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty wypłacanej mu następnie z tego funduszu oraz ich wyso kości . Po trzecie zaś , renta z tytułu niezdolności do pracy jest tylko jedną z form zabezpie- czenia społecznego powiązaną z wymaganym okresem płacenia składek. Ustawodawca , reali- zując określone, zagwarantowane w art. 67 Konstytucji prawo do zabezpieczenia społeczne- go , przewidział również w formie odrębnej ustawy warunki uzyskania pomocy społecznej dla zapewnienia niezbędnych potrzeb życiowych osób, które znajdują się w określonej prawem sytuacji, pozostając bez środków do egzystencji. Pon adto , ubezpieczonym , którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społeczn ym i nie mają niezbęd- nych środków utrzymania, Prezes ZUS, stosownie do art. 83 u.e.r., może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzia- nych w ustawie. Trybunał Konstytucyjny przypomniał, że istotą prawa do zabezpieczenia społecznego jest ochrona obywateli w sytuacji wystąpienia ryzyka ubezpieczeniowego powoduj ącego cał- kowitą lub częściową utratę możliwości samodzielnego utrzymania się. System zabezpiecze- nia społecznego nie moż e być tak ukształtowany, by osoby wskazane w art. 67 Konstytucji pozbawione były całkowicie wsparcia ze stron y państwa . Skarżący w skardze konstytucyjnej stwierdz ił , że art. 58 ust. 4 u.e.r. narusza prawo do zabezpieczenia społecznego, gdyż nie przewiduje możliwości zaliczenia okresów podlegania ubezpieczeniu rolników, o których mowa w art. 10 u.e.r., do okresów składkowych i tym sa- mym uniemożliwia osobom, które w trakcie aktywności gospodarczej zajmowa ły się rolnic- twem, skorzystanie z wyjątku przewidziane go zaskarżonym przepisem . T eza ta jest niesłusz- na, ponieważ przyjmuje błędne rozumienie prawa do zabezpieczenia społecznego. Prawo do OTK ZU A/2023 SK 75/19 poz. 4 2 14 zabezpieczenia społecznego należy bowiem traktować jako zespół praw wzajemnie powiąza- nych, na które składają się w szczegó lności uzupełniające się prawo do ubezpieczenia spo- łecznego , zaopatrzenia społecznego i pomocy społecznej. Ustawodawca m a prawo rozstrzy- g ać o wzajemnej relacji i dostępności tych form, a czyniąc to w sposób racjonalny oraz od- powiadający specyfice regulowanych stosunków, nie narusza istoty prawa do zabezpieczenia społecznego (zob. wyrok TK o sygn. SK 30/03) . Naruszenie istoty prawa do zabezpieczenia społecznego miałoby miejsce między innymi wtedy, gdyby ustawodawca określił wysokość świadczeń poniże j minimum podstawowych potrzeb lub minimum socjalnego albo też w ogó- le nie zapewnił prawa do świadczeń dla osób pozostających bez środków do egzystencji . Taka sytuacja w niniejszej sprawie nie wystąpiła , a zaskarżony przepis wprowadz ił jedynie dodat- kową mo żliwość uzyskania renty z tytułu niezdolności do pracy dla osób, które legitymują się długim stażem ubezpieczeniowym w powszechnym systemie ubezpieczeń społecznych. Trybunał Konstytucyjny jeszcze raz podkreślił, że powszechny system ubezpieczeń społecznyc h jest odrębnym od ubezpieczenia społecznego rolników reżimem ubezpieczenio- wym, który posiada inne cechy i odmiennie reguluje uprawnienia wynikające z realizacji prawa do zabezpieczenia społecznego. Systemy te są uregulowane w odrębnych aktach praw- nych, a ponadto różnią się sposobem tworzenia funduszu ubezpieczeniowego. Co istotne, w powszechnym systemie ubezpieczeń społecznych, w przeciwieństwie do systemu ubezpie- czeń rolniczych, wysokość świadczeń jest co do zasady ekwiwalentna do ciężarów ponoszo- nych przez ubezpieczonych i płatników składek ubezpieczeniowych. Nie ma zatem podstaw do uznania, że kontrolowana regulacja w jakikolwiek sposób narusza istotę prawa do zabezpieczenia społecznego. Trybunał Konstytucy jn y wielokrotnie w swoim orzecznictwie zwracał również uwa g ę , że nałożony na ustawodawcę obowiązek urzeczywistnienia wyrażonych w Konstytucji gwa- rancji socjalnych, w drodze stosownych regulacji normatywnych, nie oznacza obowiązku maksymalnej rozbudowy syst emu świadczeń. Ochrona praw socjalnych powinna przejawiać się w takim ukształtowaniu rozwiązań ustawowych, które jak najlepiej będą urzeczywistniać treść prawa wskazanego w Konstytucji ( zob . wyrok z 8 maja 2000 r., sygn. SK 22/99, OTK ZU nr 4/2000, poz. 10 7). W świetle powyższych ustaleń Trybunał Konstytucyjny uznał, że art. 58 ust. 4 u.e.r. w zakresie , w jakim nie przewiduje uprawnienia do uzupełnienia okresu składkowego o okre- sy wskazane w art. 10 ust. 1 i 2 u.e.r. , jest zgodny z art. 67 w związku z art. 31 ust. 3 zdanie drugie Konstytucji. Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.