SK 6/20

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 12 listopada 2021 r. Pozycja 59 POSTANOWIENIE z dnia 27 października 2021 r. Sygn. akt SK 6/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Julia Przyłębska – przewodniczący Jakub Stelina – sprawozdawca Rafał Wojciechowski Jarosław Wyrembak Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 październ ika 2021 r., skargi konstytu- cyjnej O.A. o zbadanie zgodności: art. 398 3 § 3 w związku z art. 398 13 § 2 druga część zdania ustawy z dnia 17 li- stopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 2 czerwca 2016 r. O.A. (dalej: s karżąc y) wni ósł o stwierdzenie niezgodn ości art. 398 3 § 3 w związku z art. 398 13 § 2 druga część zdania usta- wy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 201 4 r. poz. 101, ze zm.; dalej: k.p.c.) z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 1.1. Skarga konstytucyjna został a wniesiona na tle n astępującego stanu faktycznego. Skarżący 11 maja 2009 r. złożył w s ądzie rejonowy m pozew o zapłatę tytułem zwrotu kosz- tów m.in. frachtu. Wskaza ł w u zasadnieniu , że 6 grudnia 2007 r. pozwana w jego sprawie spół ka, jako przewoźnik , wystaw iła w A . kono sament, obejmujący przewóz należącego do skarżącego samochodu ciężarowego wraz z załadunkiem. Zgodnie z konosamentem ładunek miał być przewiezi ony d rogą morską z A. do portu przeznaczenia w N., gdzie miał zostać odebrany prz ez osobę trzecią . OTK ZU A/2021 SK 6/20 poz. 59 2 Sk arżący uiścił opłatę za przewóz podmiotowi, którego określił jako „ agenta pozwa- nej ” spółki, a ładunek został przyjęty na statek 6 grudnia 2007 r. Ła dunek nigdy nie dotarł do portu przeznaczenia, ponieważ ze względu na ciężkie warunki po godowe i awari ę steru stat- ku, wskutek kołysania bocznego statku, zsunął się do morza. Sąd rejonowy postanowieniem z 15 lutego 2010 r. uznał się za niewłaściwy rzec zowo i prze kazał sprawę do rozpoznania s ądowi o kręgowemu, który wyrokiem z 29 lipca 2013 r. o ddalił pow ództwo ska rżącego. Sąd o kręgowy stwierdził, ż e z konosamentu nie wynika, aby skarżący był załadowcą ładunku, ani frachtującym, ponieważ w świetle art. 13 1 ustawy z dnia 18 września 2001 r. – Kodeks morski ( ówcześnie : Dz. U. z 2013 r. poz. 758; dalej: k.m.) ko- nosamen t stanowi o stosunku prawnym między przewoźnikiem a odbiorcą ładunku. S ąd okręgowy uznał, że skarżący – który nie był załadowcą, odbiorcą, przewoźni kiem ani frachtu- jącym – nie był stroną umowy przewozu, ani innej umowy zobowiązujące j po zwaną spółkę do zapł aty. Z realiów badanej sprawy wynika ł jedynie jego stosunek prawny z załadowcą i agentem odbiorcy ładunku , a nie z pozwaną spółką . Wątpliwości sądu okręg owego wzbu- dziło również twierdzenie, że opłata za przewóz została uiszczona age ntowi pozwanej (zob. ust alenia sądu okręgowego w tej sprawie, s. 11 wyroku). Uzasadniając swoją pozycję procesową jako frachtującego, skarżący dołączył 4 kwie- tnia 2013 r. ( a więc jeszcze przed wydaniem wyroku) oświadczenie odbiorcy ładunku o prze- lewie na jego rzecz praw i roszcze ń wynikających z konosamentu . S ąd okręgowy stwierdził jednak , że brak daty na oświadczeni u oraz niepowoływanie się wcześniej skarżącego na do- chodzen ie zapłaty wierzytelności nabytej w drodze przelewu świadczy o tym, że oświadcze- nie zost ało złożone bezpośrednio przed jego złoż eniem w sądzie, a brak daty ma ukryć fakt, że roszczenie odbiorcy przed dokonaniem cesji uległo przedawnieniu. Sąd okręgowy uzna ł trafność podniesionego przez pozwaną spółkę zarzutu przedaw- nienia roszczenia. W świetl e art. 108 § 2 k.m. wynikające z ko nosamentu roszczenia do przewoźnika związane z ładunkiem przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym wy- danie ładunku nastąpiło lub m iało nastąpić. Jakkolwiek skarżący nie wska zał kiedy miało nastąpić wydanie ładunku , to kieru jąc się ar t. 455 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny ( ówcześnie: Dz. U. Nr 16, poz. 93 , ze zm.) sąd wywiódł, ż e powinno to nastąpić nie- zwł oczni e po zakończeniu rejsu na trasie A. – L. , czyli po upływie kilku tygodni. Ł adunek został przyjęty na statek 6 grudnia 2007 r., co dało podstawę do stwierdzenia, że roszczenie odbiorcy uleg ło przedawnieniu najpóźniej w styczniu – lutym 2009 r. S ąd okręgowy nie uwzględnił twierdzenia skarżącego, ż e nie doszło do przedawnienia roszczeń z uwagi na prze- rwanie biegu terminu przedawnienia przez złożenie przez niego zawezwania pozwanej do próby ugodowej 5 grudnia 2008 r. Od orzeczenia sądu pierwszej insta ncji skarżący wniósł apelację, która została oddalo- na wyrokiem z 5 listopada 2014 r. Sąd apelacyjny, porówna wszy zakres roszczeń objętych zawezwaniem do próby ugodowej oraz tych wskazanych w pozwie skarżącego z 11 maja 2009 r. oraz w piśmie rozszerzającym powództwo z 30 stycznia 2010 r., stwierdził brak ic h tożsamości. Uzna ł, że nie doszło do przerwania biegu te rminu przedawnienia wierzytelności określonych w pozwie. Potwierdził również, że ustalenia faktyczne dokonane przez sąd okrę- gowy oraz następnie ich kwalifikacja prawna były prawidłowe. Od powyższego orzeczenia skarżący wniósł skargę kasacyjną. Są d Najwyższ y wyrokiem z 18 lutego 2016 r. oddalił skargę kasacyjną. W uzasadnie- niu Sąd Najwyższy zauważył, że pozwany skutecznie podniósł zarzut przedawni enia roszcze- nia, przyj mując wcześniejsze ustalenia sąd ów. Wyrok został dostarczony skarżącemu 23 marca 2016 r. a skarga konstytucyjna zosta- ła złożona 13 czerwca 2016 r. OTK ZU A/2021 SK 6/20 poz. 59 3 1.2. Uzasadniając swoje zastrzeżenia konstytucyjne , s karżący przyjął, że doszło do na- ruszenia jego prawa do sądu, gwarantowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skarżący uznał, ż e kwestionowane przez ni ego unormowanie wynikające z art. 398 3 § 3 w związku z art. 398 13 § 2 druga część zdania k.p.c. niweczy możliwość zbadania przez SN , czy doszł o do przedaw- nienia roszczeń jako okoliczności wynikającej z faktów ustalonych przez sądy niższ ych in- stancji w post ępowaniach poprzedzających postępowanie kasacyjne. Skarżący stwierdził, że „Sąd Najwyższy nie mógł zweryfikować prawidłowości lub samodzielnie usta lić faktów, od których zależał bieg terminu przedawnienia. Z tej przyczyny, wbrew faktom, które [m ają ] znacze nie prawne, Sąd Najwyższy przyjął (…) : «Podniesienie przez pozwaną (...) zarzutu przedawnienia, spowodowało, że pozwana w ten sposób skuteczni e uch yliła się od zaspoko- jenia przedawnionego roszczenia, obejmującego wierzytelności nabyte p rzez powoda w wy- niku dokonanej cesji» ” (skarga, s. 6). W opinii skarżącego, prz y jęcie przez SN ustaleń doty- czących przedawnienia „bezpośrednio zablokowało możliwość r o zpoznania naruszeń innych przepisów jako podstaw kasacyjnych ” (skarga, s. 6), co w rezultacie narusz yło jego prawo „do sądu w zakresie rozpoznania podstaw kasacyjnych wskazanych zgodnie z art. 398 4 § 1 pkt 2 KPC w zw. z art. 398 3 § 1 pkt 1 KPC lub art. 398 3 § 1 pkt 2 KPC ” ( zażalenie skarżącego z 27 sierpnia 2019 r., s. 5). S karżący wskazał rów nież , ż e realizacja prawa do sądu „wobec każdego obywatela stanowi jedną z przesłanek uznania Rzecz y pospolitej Polskiej za demokratyczne państwo prawne, urzeczywi stnia jące zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP)” oraz że brak „możliwości weryfikac ji w postęp owaniu kasacyjnym us taleń faktycznych Sądów I i II instancji w zakresie wpływającym na bieg przedawnienia roszczeń jest równoznaczny z bezwaru nkowy m zamknięciem drogi sądowej w rozumieniu art. 77 ust. 2 Konstytucji” (s. 2 skargi), jedna k nie uza sadnił w ża dnym stopniu tych po glądów. Uniemożliwia to potraktowa- nie art. 2 i art. 77 ust. 2 K onstytucji jako dodatkowych wzorców kontroli konst ytucyjnoś ci. 2. Pismem z 17 l utego 2020 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie przystępuje do niniejszej sprawy. 3. Prokurator Generalny (dalej: Prokurator) w piśmie z 22 kwietnia 2020 r. wniósł o umorzenie postępowania ze względu na niedopuszczalność wyd ania orzeczenia. W ocenie Prokuratora, skarżący upatruje naruszenia przysługującego mu prawa do są du w sposobie ukształtowania skar gi kasacyjnej. Z arzut odnoszący się do kwestionowanych przepisów k.p.c. dotyczy zbyt wąskiego ujęcia pod staw skargi kasacyjnej i ograniczenia zakresu badania spra- wy przez Sąd Najwyższy w procesie rozpoznawania skargi kasacyjnej. Dotyczy on więc kształtu i charakteru instytucji skargi kasacyjnej. Prokurator zauważył jednak, że prawo do wniesienia skargi kasacyjnej nie ma charakteru prawa konstytucyjnego. Art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji gwarantuj ą co najmniej dwuinstancyjny tryb post ępowania, co oznacza, że możliwość wniesienia skargi kasacyjnej jest uprawnieniem obywatela wykraczającym ponad standard konstytucyjny. Konstytuc ja w żadnym miejscu nie determinuje też zakresu przed- miotowego nadzwyczajnych środków zaskarżenia. W zwią zku z tym, ustawodawca, wprowa- dzając do k.p.c. instytucję skargi kasacyjnej – jako szczególnego, zredukowanego trybu po- stępowania – miał pewną swo bodę kszta łtowani a jej modelu. Tak więc zarzuty skarżącego dotyczące kształtu i charakteru instytucji skargi kasacyjnej, a nie samej procedury jej wno- szenia i rozpatrywania, są nieuzasadnione . 4. Marszałek Sejmu (dalej: Marszałek) w piśmie z 18 czerwca 2020 r. wniósł o stwier dzenie, że art. 398 3 § 3 w związku z art. 398 13 § 2 druga część zdania k.p.c . jest zgod- ny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. OTK ZU A/2021 SK 6/20 poz. 59 4 Na podstawie poczynionych na kanwie niniejszej skargi ustaleń Marszałek przyjął, że „wbrew stanowisku skarżącego – w analizowanej sprawie nie można zasadnie twierdzić o naruszeniu gwarancji konstytucyjnych związa nych z prawem do sprawiedliwej procedury. Skarżący mógł bowiem oprzeć swoją skargę kasacyjną na takich podstawac h kasacji, które dałyby SN powód do rozważań na d sku tecznością przerwania biegu terminu przedawnienia roszczeń w jego sprawie. Inicjator postępowania zaniechał jednak takiego zabiegu”. Przypo- mniał, przytaczając orzecznictwo TK , że „skarga konstytucyjna « nie może być wykorzysty- wana jako i nstrument służący korygowaniu zaniedbań, popełnionych w postępowaniu po- przedzającym jej wniesienie » ” (s. 16 stanowiska). W przekonaniu Marszałka , skarżący w swej sprawie zrealizował prawo do sądu i otrzymał rozstrzygnięcie w postaci wyroku są- dowego. Tymcza sem w opinii skarżącego, brak rozpatrzenia przez SN tego, czy doszło do skutecznego przerwania biegu terminu przedawnienia roszczeń i w ślad za tym zakresu i przesłanek odpowiedzialności przewoźnika morskiego, oznaczało, ż e sąd nie rozpoznał sprawy oraz że skarżący nie uzyskał merytorycznego wyroku sądowego. Marszałek podkre- ślił, że art. 45 ust. 1 Konstytucji gwarantuje rozpatrzenie sprawy, a nie treść rozstrzygnięcia. Funkcją prawa do sądu nie jest więc zapewnienie poszukującemu ochron y prawnej korzyst- nego wyniku, ale prawnie skuteczne j możliwości zwrócenia się do organu sądowego o rozpa- trzenie sprawy i wydanie orzeczenia stosownie do wyników postępowania dowodowego i zgodnie z treścią prawa materialnego. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przystępując do rozpoznania sprawy, należało przypomnieć, że – zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i try- bie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Try bu- nału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074, ze zm.; dalej: przepisy wprowadzające uotpTK) – do postępowań wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie ustawy z dnia 30 li- stopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjn ym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK) – stosuje się przepisy nowe , z zastrzeżeniem do- konanych już czynności procesowych, które – zgodnie z art. 9 ust. 2 przepisów wprowadzają- cych uotpTK – pozostają w mocy. Ponieważ przepisy działu II uotpTK „Postępowanie przed Trybunałem” , zac zęły obo- wiązywać od 3 stycznia 2017 r. (art. 1 przepisów wprowadzających uotpTK), procedowanie w niniejszej sprawie odbywało się na podstawie uotpTK. 2. Wykorzystanie skargi konstytucyjnej, jako instrumentu ochrony konstytucyjnych wolności i praw jednostek, uzależnione jest od spełnienia przesłanek określonych w art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz uotpTK. Skarga konstytucyjna podlega wstępnemu rozpoznaniu, w ramach którego Trybunał bada, czy odpowiada ona warunkom formalnym oraz cz y nie jest oczywiście bezzasa dna. Zakończenie tego etapu formalnej weryfikacji skargi nie wyłącza jednak dalszej oceny wa- runków jej wniesienia, dokonywanej na kolejnym etapie postępow ania. Postanowienie o przekazaniu skargi konstytucyjnej do rozpoznania pr zez odpowiedni skład Trybunał u nie przesądza więc ostatecznie o dopuszczalności jej merytorycznego rozpatrzenia. Trybunał ma obowiązek ustalania na każdym etapie postępowania, czy merytoryczna ocena zarzutów okre- ślonych w badanej skardze konstytucyjnej je st w ogóle dopuszczalna. Trybu nał , rozpoznając sprawę , nie jest więc związany stanowiskiem zajętym w zarzą- dzeniu lub postanowieniu rozstrzygającym sprawę w ramach wstępne go rozpoznania. Kontro- OTK ZU A/2021 SK 6/20 poz. 59 5 lując istnienie pozytywnych oraz brak ujemnych przesłanek proces owych, Trybunał może także dojść do wniosków odmiennych niż te, które zostały uprzednio wyrażone w postano- wieniu wydanym na etapie wstępnego rozpoznania ko nkretnej skargi konstytucyjnej (zob. postanowienie z 18 grudnia 2019 r., sygn. SK 71/19, OTK ZU A/2020, poz. 2). Uwzględniając powyższe ustalenia , Trybunał postanowił zweryfikować, czy w niniej- szej skardze dopuszczalne jest wydanie merytorycznego rozstrzygnięcia. 3. Skarżący zakwestionował art. 398 3 § 3 w związku z art. 398 13 § 2 druga część zda- nia ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo wania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101 ze zm.; obecnie Dz. U. z 2021 r. poz. 1805; dalej: k.p.c.), których treść jest następu- jąca: art. 398 3 § 3: „Podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące u stalenia faktów lub oceny dowodów. ” oraz art. 398 13 § 2: „W postępowaniu kasacyjnym nie jest dopuszczalne powołanie nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycz- nymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia.”. Kwestionowane przepisy nie zmieniły się do chwili rozpoznania niniejszej skargi. W przekonaniu skarżącego , ich zastosowanie przez Sąd Najwyższy naruszyło przy- sługujące mu prawo do merytorycznego rozpoznania kasacji, a zatem naruszyło art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trybuna ł zwr ócił uwagę, że przyjęty w postęp owaniu cywilnym model skargi kasa- cyjnej, jako nadzwyczajnego środk a zaskarżenia decyzji procesowej zapadłej przed sądem drugiej instancji, niesie za sobą doniosłe konsekwencje. Skarga kasacyjna nie służy ponownej ocenie wiarygodności i mocy dowodów oraz ustalonego stanu faktycznego, lecz rozpatrzeniu kwestii prawnych budzących spory, wątpliwości i rozbieżności w orzecznictwie sądów i w doktrynie. Wystarczającą ochronę interesów jednostki zapewnić ma, zgodnie z wymoga- mi stawianymi przez art. 78 Konstytucji, dwukrotne rozpoznanie jej sprawy przez sąd speł- niający wymogi określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji. O ile strony postępowania mają pełny dostęp do rozbudowanych gwarancji procesowych w pierwszej i drugiej instancji, o tyle skar- ga kasacyjna jest środkiem nadzwyczajnym, istniejącym niejako „ponadstandardowo” i słu- żącym przede wszystkim określonym celom publicznym. Prawo do skargi kasacyjnej, jako wyłącznie ustawowo przewidziane prawo domagania się kontroli orzeczenia drugiej instancji, nie jest bowi em koniecznym i konstytutywnym składnikiem prawa do sądu (zob. wyrok z 30 maja 2007 r., sygn. SK 68/06, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 53 oraz postanowienie z 26 maja 2008 r., sygn. SK 12/06, OTK ZU nr 4/A/2008, poz. 71). Kwestia do k o nanego przez ustawodawcę wyb oru modelu kasacji pozostaje , ze w skazanymi niżej zastrzeżeniami, poza kognicją Trybunału (por. m.in. wyrok i z 17 maja 2004 r., sygn. SK 32/03 , OTK ZU nr 5/A/2004, poz. 44 oraz o sygn. SK 68/06 ) . U stawodawca, kształtując skargę kasacyjną jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, wykraczający ponad standard konstytucyjny, nie może jednak działać zupełnie dowolnie. Je- żeli ustawodawca w wybranych przez siebie kategoriach spraw decyduje się na przyznanie do stępu do Sądu Najwyższego, przy jęty model postępowani a musi odpowiadać standardom rzetelnej procedury. W jej ramach należy wskazać, jako niezbędne elementy : możność bycia wysłuchanym, ujawnienie w czytelny sposób motywów rozstrzygnięcia, a więc unikania do- wolności czy wręcz arbitralnoś c i działani a sądu, w stopniu umożliwiającym weryfikację spo- sobu myślenia sądu (nawet jeśli samo rozstrzygnięcie jest niezaskarżalne) , oraz zapewnienie przewidywalno ści działania sądu dla uczestnika postępowania przez odpowiednią spójność i wewnętrzną logi k ę mechanizmów, którym jest poddany. Decyzja ustawodawcy o wprowa- dzeniu dodatkowej procedury, ponad minimalny standard dwuinstancyjnego postępowania gwarantowany przez art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji, powoduje zatem, że taka procedura – sama w sobie nieobligatoryjna z perspektywy konstytucyjnej – może być przedmiotem oceny OTK ZU A/2021 SK 6/20 poz. 59 6 konstytucyjnej (zob. wyroki z: 31 marca 2005 r., sygn. SK 26/02, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 2 9 oraz o sygn. SK 68/06). 4. Uwzględniając wyżej przedstawione okoliczności , Trybunał podkre ślił, że rozpa- trywana w niniejszej sprawie skarga konstytucyjna nie czyni kwestionowanym przepisom zarzu tów dotyczących naruszenia przez nie standardów proceduralnych. Brak jest również w skardze zarzutów dotyczących przedmiotowego traktowania uczestnik ów postępowania czy naruszenia gwarancji braku arbitralności sądu. Skar żący zakwestion ował w istocie kon- stytucyjność przyjętego przez ustawodawcę modelu skargi kasacyjnej. Zarzuty skar żącego nie mogą więc dotycz yć wskazanego wzorca kontroli konstytu- cyj nośc i. Art. 45 ust. 1 Konstytucji co do zasady nie determinuje zakresu przedmiotowego skargi kasacyjnej, nie gwarantuje rozpoznania przez Sąd Najwyższy sprawy w sposób analo- giczny do wcześniejszych jego części, jakby była to trzecia instancja postępowania . O takich oczekiwaniach s karżącego wnioskować można z podniesionych przez niego zarzutów, doty- czących związania Sądu Najwyższego ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji i jego oceną dowodów. W rozpatrywanej sprawie związanie to miało spowodować, że Sąd Naj wyż- szy pozbawiony został – w sposób niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji – możliwości odnie- sienia się do znacznej części przepisów, wskazanych przez s karżącego jako podstawa skargi kasacyjnej, co, w konsekwencji, doprowadziło do oddalenia tej skargi. TK stwierdził, że ujęty w skar dze konstytucyjnej zarzut dotyczy zbyt wąskiego ujęcia podstaw skargi kasacyjnej i ograniczenia zakresu badania sprawy przez Sąd Najwyższy w procesie rozpoznawania skargi kasacyjnej, a więc kształtu i charakteru instytucji ska rgi kasacyjnej. P onieważ Konst ytucja w żadnym miejscu nie determinuje zakresu przedmiotowego nadzwyczajnych środków zaskarżenia, ustawodawca, jak zostało to wyżej ustalone, miał wa- runkową swobodę kształtowani a jej modelu. Z arzuty dotyczące kształtu i chara kteru instytucji skargi kasacyjnej, a nie samej procedury jej wnoszenia i rozpatrywania, nie mogą więc być skutecznie skonfrontowane z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Uwzględniając wyżej przedstawione okoliczności , Trybunał uznał, że wydanie wyro- ku w niniejszej s prawie byłoby niedopuszczalne i postanowił, na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK , umorzyć postępowanie. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.