SK 6/18

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 3 grudnia 2019 r. Pozycja 62 WYROK z dnia 20 listopada 2019 r. Sygn. akt SK 6/18 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Wojciech Sych – przewodniczący Leon Kieres – sprawozdawca Julia Przyłębska Stanisław Rymar Jarosław Wyrembak, po rozpoznaniu w trybie art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.), na po- siedzeniu niejawnym w dniu 20 listopada 2019 r., połączonych skarg konstytucyjnych spółki MKS sp. z o.o. z siedzibą w Tychach o zbadanie zgodności: 1) art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) w związku z art. 66 ust. 3 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 1064, ze zm.) w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w przedmiocie przyznawania prawa do pomocy prawnej z urzędu do sporządzenia skargi ko nstytucyjnej, oraz w zakresie, w jakim rozstrzy- gnięcie o przyznaniu pełnomocnika z urzędu referendarz sądowy może uza- leżnić od istnienia bądź nieistnienia przesłanek wniesienia skargi konstytu- cyjnej, z art. 45 ust. 1 i art. 79 ust. 1 Konstytucji, 2) art. 1 23 § 2 ustawy – Kodeks postępowania cywilnego: a) w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w przed- miocie przyznawania prawa do pomocy prawnej z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej, oraz w zakresie, w jakim rozstrzygnięcie o przyzna- niu pełnomocnika z urzędu referendarz sądowy może uzależnić od istnienia bądź nieistnienia przesłanek wniesienia skargi konstytucyjnej, z art. 45 ust. 1 i art. 79 ust. 1 Konstytucji, b) w zakresie, w jakim umożliwia wydawanie referendarzom sądowym posta- nowień o ustanowieniu lub odmowie ustanowienia adwokata lub radcy pra - wnego w celu wniesienia w imieniu strony skargi konstytucyjnej, z art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 i art. 175 ust. 1 Konstytucji, * Sentencja została ogłoszona dnia 29 listopada 2019 r. w Dz. U. poz. 2334. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 2 c) z art. 45 ust. 1 Konstytucji, 3) art. 398 23 ustawy – K odeks postępowania cywilnego w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym w zakresie, w jakim przewiduje, że od orzeczeń wydawanych przez referendarzy sądowyc h co do przyznawa- nia pomocy prawnej z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej nie przy- sługuje prawo do odwołania się do sądu drugiej instancji, z art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji, 4) art. 398 23 § 2 ustawy – K odeks postępowania cywilnego w zakresi e, w jakim wskazuje, że sąd, rozpoznając skargę na postanowienie referendarza sądowe- go o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, działa jako sąd drugiej instancji, z art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konsty- tucji, 5) art. 398 23 § 2 zdanie drugie ustawy – K odeks postępowania cywilnego z art. 45 ust. 1 i art. 176 ust. 1 Konstytucji, 6) art. 66 ust. 3 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym w z wiązku z art. 123 § 2 ustawy – K odeks postępowania cywilnego w zakresie, w jakim przyznaje prawo do badania istnienia przesłanek wniesienia skargi konstytucyjnej oso- bom niebędącym sędziami Trybunału Konstytucyjnego, z art. 45 ust. 1 Kon- stytucji, o r z e k a: 1. Art. 117 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.) , w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2018 r., w zakresie, w jakim stanowi podstawę oddalenia wniosku o ustanowienie kolej- nego pełnomocnika z urzędu w wypadku, gdy w danej sprawie poprzednio ustanowiony pełnomocnik z urzędu sporządził z zachowaniem zasad należytej staranności opinię o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej, jest zgodny z art. 79 ust. 1 Kon- stytucji Rzeczypospolitej Polskiej. 2. Art. 123 § 2 ustawy powołanej w punkcie 1 w zakresie, w jakim przyznaj e refe- rendarzowi sądowemu prawo do orzekania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 3. Art. 398 23 § 2 zdanie drugie ustawy powołanej w punkcie 1, w brzmieniu o bo- wiązującym do 6 listopada 2019 r., w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie referendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji. Ponadto p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072 oraz z 2019 r. poz. 125) umorzyć postępowanie w pozostałym zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 3 UZASADNIENIE I 1. Zasady rozpoznawania wniosków o przyznanie pomocy prawnej z urzędu w postę- powaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym są uregulowane w proc edurach trybunalskich oraz ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: k.p.c.). Zgodnie z art. 66 ust. 3 ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyj- nym (Dz. U. poz. 1064, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 2015 r.), obowiązującym od 30 sierpnia 2015 r. do 15 sierpnia 2016 r., w razie „niemożności poniesienia kosztów pomocy prawnej skarżący może złożyć do sądu rejonowego swojego miejsca zamieszkania wniosek o ustano- wienie dla niego a dwokata lub radcy prawnego z urzędu, na podstawie przepisów o postępo- waniu cywilnym”. Obecnie podobne unormowanie zawiera art. 44 ust. 2 ustawy z dnia 30 li- stopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: ustawa o organizacji TK). Sąd uwzględni wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, „jeżeli udział adwo- kata lub radcy prawnego w sprawie uzna za potrzebny” (art. 117 § 5 k.p.c. w brzmieniu obo- wiązującym od 19 kwietnia 2010 r. do 31 grudnia 2018 r.; obecnie zasada ta jest wyrażona w art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c.). Art. 123 § 2 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym od 20 marca 2007 r., wskazuje, że postanowienie o ustanowieniu albo odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego „może wydać także referendarz sądowy”. Sąd, rozpoznając skargi na postanowienia referendarza w sprawie odmowy ustano- wienia pełnomocniku z urzędu, „orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio prze - pisy o zażaleniu” (art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. w brzmieniu obowiązującym od 2 marca 2006 r. do 6 listopada 2019 r.; obecnie zasada ta jest wyrażona w art. 398 23 § 3 k.p.c.). 2. MKS sp. z o.o. z siedzibą w Tychach (dalej: skarżąca) skierowała do Trybunału Konstytucyjnego pięć skarg konstytucyjnych, kwestionujących zasady przyznawania pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym. 2.1. W dwóch skargach konstytucyjnych z 21 czerwca 2016 r. (zarejestrowanych pod sygn. SK 6/18 i SK 8/18) oraz w skardze konstytucyjnej z 22 czerwca 2016 r. (zarejestrowa- nej pod sygn. SK 7/18) skarżąca zakwestionowała zgodność: – art. 123 § 2 i art. 117 § 5 k.p.c. w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w przedmiocie prz yznawania prawa do pomocy prawnej z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej, oraz w zakresie, w jakim rozstrzygnięcie o przyznaniu pełnomocnika z urzędu referendarz sądowy może uzależnić od istnienia bądź nieistnienia przesłanek wniesienia skargi kons tytu- cyjnej, z art. 45 ust. 1 i art. 79 ust. 1 Konstytucji, – art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. w związku z art. 123 § 2 k.p.c. w zakresie, w ja- kim przyznaje prawo do badania istnienia przesłanek wniesienia skargi konstytucyjnej oso- bom niebędącym sędziami Trybunału Konstytucyjnego, z art. 45 ust. 1 i art. 188 pkt 5 Kon- stytucji, – art. 398 23 k.p.c. w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. w zakresie, w jakim przewiduje, że od orzeczeń wydawanych przez referendarzy sądowych co do przyznawania pomocy prawnej z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej nie przysługuje prawo do odwołania się do sądu drugiej instancji, z art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 4 Trybunał Konstytucyjny postanowieniami z 9 marca 2018 r., sygn. Ts 135/16, Ts 136/16 i Ts 137 /16 (dotyczącymi odpowiednio skarg o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18), odmówił nadania biegu powyższym skargom w zakresie zbadania zgodności art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. w związku z art. 123 § 2 k.p.c. z art. 188 pkt 5 Konstytucji oraz nadał im bieg w pozostałym zakresie. W skardze konstytucyjnej z 24 lutego 2017 r., sygn. SK 13/19, skarżąca zakwestiono- wała zgodność: – art. 123 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim umożliwia wydawanie referendarzom sądo- wym postanowień o ustanowieniu lub odmowie ustanowi enia adwokata lub radcy prawnego w celu wniesienia w imieniu strony skargi konstytucyjnej, z art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 i art. 175 ust. 1 Konstytucji, – art. 398 23 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd, rozpoznając skargę na po- stanowienie referendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, działa jako sąd drugiej instancji, z art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konsty- tucji, – art. 118 § 5 k.p.c. w zakresie, w jakim umożliwia ustanowionemu w sprawie pełno- mocnikowi z urzędu zaniechanie wniesienia w imieniu strony skargi kasacyjnej, skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia oraz skargi konstytucyjnej w sytuacji, w której nie stwierdza on podstaw do jej wniesieni a, z art. 45 ust. 1 Konstytucji, – art. 118 § 6 k.p.c. w zakresie, w jakim ogranicza sądową kontrolę opinii o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej sporządzonej przez ustanowionego dla strony pełnomocnika z urzędu wyłącznie do oceny zachowania zasad należytej staranności, nie wskazując, jakie rozstrzygnięcie w tym przedmiocie wydaje sąd, oraz uniemożliwia stronie zainicjowanie kontroli instancyjnej tego rozstrzygnięcia, z art. 45 ust. 1, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji, – art. 117 3 § 1 i 2 oraz art. 118 § 1 k.p.c. w zakresie, w jakim przekazują do kompeten- cji sądu orzekającego wyłącznie ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu, zaś wyznaczenie konkretnego pełnomocnika z urzędu przekazują do kompetencji właściwej okrę- gowej rady adwo kackiej lub rady okręgowej izby radców prawnych, z art. 45 ust. 1 i art. 175 ust. 1 Konstytucji. Postanowieniem z 9 stycznia 2019 r., sygn. Ts 51/17, Trybunał Konstytucyjny nadał skardze konstytucyjnej dalszy bieg w zakresie zbadania zgodności art. 123 § 2 k.p.c. z art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1 i art. 175 ust. 1 Konstytucji oraz art. 398 23 § 2 k.p.c. z art. 32 ust. 1, art. 45 ust. 1, art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji, odmawiając równocześnie nadania jej dalszego biegu w pozostałym zakresie. W skardze k onstytucyjnej z 9 sierpnia 2017 r., sygn. SK 13/18, skarżąca zakwestio- nowała zgodność: – art. 123 § 2 k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, – art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. z art. 45 ust. 1 i art. 176 ust. 1 Konstytucji. Postanowieniem z 14 czerwca 201 8 r., sygn. Ts 153/17 Trybunał Konstytucyjny po- stanowił nadać tej skardze konstytucyjnej dalszy bieg w całości. Wszystkie skargi konstytucyjne zawierały ponadto wniosek o przyznanie zwrotu kosz- tów postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym. Prezes Trybun ału Konstytucyjnego w zarządzeniach z 24 maja i 5 lipca 2018 r. oraz 20 lutego 2019 r. zdecydował o łącznym rozpoznaniu wymienionych skarg pod sygn. SK 6/18. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 5 2.2. Skargi konstytucyjne zostały złożone w związku ze zbliżonymi stanami faktycz- nymi: Skarżąca wystąpiła o ustanowienie pełnomocników z urzędu w celu złożenia skarg konstytucyjnych w pięciu sprawach. Jej wnioski zostały uwzględnione, lecz wyznaczeni peł- nomocnicy sporządzili opinie o braku podstaw do wniesienia skarg konstytucyjnych. Opinie te zosta ły pozytywnie zweryfikowane przez sąd jako sporządzone z dochowaniem należytej staranności. Skarżąca uznała je jednak za błędne, a w związku z czym w każdej z tych spraw zło- żyła wniosek o odrzucenie kandydatury wyznaczonego pełnomocnika (jej zdaniem, samo wyznaczenie pełnomocnika przez organ samorządu zawodowego nie oznacza nawiązania stosunku pełnomocnictwa) oraz wyznaczenie nowego kandydata na pełnomocnika, ewentual- nie o ustanowienie nowego pełnomocnika z urzędu. Wnioski te były oddalane przez referendarzy sądowych, ponieważ w każdej sprawie został już poprzednio ustanowiony pełnomocnik z urzędu, który udzielił skarżącej pomocy prawnej – sporządził opinię o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej. Skarżąca bezskutecznie zaskarżała te rozstrzygnięcia, argumentując m.in., że wyzna- czony pełnomocnik z urzędu nie ma prawa odmowy sporządzenia skargi konstytucyjnej, a strona może domagać się wyznaczenia pełnomocnika „aż do skutku” (tj. do momentu doko- nania przez wyznaczonego pełnomocnika „czynności procesowej przysługującej stronie z mocy Konstytucji bez żadnych ograniczeń”, tj. sporządzenia i wniesienia skargi konstytu- cyjnej). Ostatecznie orzeczenia sądowe, utrzymujące w mocy postanowienia referendarza sądo- wego o oddaleniu wniosku o zmianę lub ustanowienie kolejnego pełnomocnika z urzędu, zosta- ły wydane 10 lutego 2016 r. (skargi o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18), 18 czerwca 2016 r. (skarga o sygn. SK 13/19) i 4 kwietnia 2017 r. (skarga o sygn. SK 13/18). 2.3. Uzasadnienia skarg konstytucyjnyc h zawierały następujące argumenty: 2.3.1. W skargach konstytucyjnych o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18, sporządzo- nych przez tego samego pełnomocnika, zawarte były takie same twierdzenia. Na wstępie skarżąca wskazała, że na skutek wydanych w stosunku do niej orzeczeń „naruszone zostały jej konstytucyjne prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy, o któ- rych stanowi art. 45 ust. 1 Konstytucji”, pomimo braku w jej sprawie przesłanek wymienio- nych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Ponadto naruszona została zasada dwuinstancyjności postę- powania, wyrażona w art. 78 („ogólne wyrażenie zasady dwuinstancyjności”) oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji. Na skutek wskazanych orzeczeń skarżąca nie mogła również złożyć skargi konstytucyjnej – co jest jej konstytucyjnym prawem. W odniesieniu do art. 123 § 2 i art. 117 § 5 k.p.c. oraz art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. skarżąca podniosła, że przepisy te „naruszają jej prawo do odpowiednio ukształto- wanej procedury sądowej i rozpoznania sprawy przez właściwy sąd, a także prawo do meryto- rycznego zbadania zasadności skargi konstytucyjnej przez sędziów Trybunału, a także prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej”. Regulacje te „przyznają prawo do rozpoznania wniosku o ustanowienie pełnomocnika do sporządzenia skargi konstytucyjnej referendarzom sądo- wym, którzy nie są zawodowymi sędziami, uprawniają ich one także do badania zasadności wniesienia skargi konstytucyjnej”. Zdaniem skarżącej, możliwość orzekania przez referenda- rzy o dopuszczalności wniesienia skargi konstytucyjnej „pod pretekstem odwoływania się do sytuacji materialnej strony” jest też niezgodna z art. 188 pkt 5 Konstytucji. Skarżąca zarzuciła, że art. 398 23 k.p.c. tworzy stan prawny, w którym środek odwo- ławczy od orzeczenia referendarza sądu rejonowego rozpoznaje ten sam sąd rejonowy, w któ- rym działa referendarz. Jej zdaniem, narusza to istotę prawa do dwuinstancyjnego rozpozna- nia sprawy przez dwa odrębne i niezależne od siebie sądy, z których sąd rozpatrujący odwo- OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 6 łanie powinien być instancyjnie wyższy od pierwotnie rozpoznającego sprawę. Wskazany przepis uznała z tego powodu za niezgodny „z zasadą sprawowania wymiaru sprawiedliwości przez niezawisłe sądy” oraz konstytucyjną gwarancją co najmniej dwuinstancyjnego postę- powania. Zdaniem skarżącej, wydanie opinii przez pełnomocnika wyznaczonego z urzędu o niezasadności sporządzenia skargi konstytucyjnej nie może ograniczać praw i wolności obywatela wskazanych w Konstytucji. Art. 117 § 5 i art. 123 § 2 k.p.c. w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. nie powinny dawać referendarzowi sądowemu, który nie jest zawodowym sędzią, możliwości merytorycznego badania zasadności wnoszenia skargi kon- stytucyjnej. Narusza to bowiem prawo skarżącej do możliwości korzystania z procedury są- dowej i rozpoznania sprawy przez właściwy sąd, praw o do merytorycznego zbadania zasad- ności skargi konstytucyjnej przez sędziów Trybunału, a także samo prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej. Skarżąca wskazała w uzasadnieniu skargi, że art. 123 § 2 k.p.c. jest ponadto sprzeczny z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r., gdyż przepis ten zakłada obowiązek rozpoznania wnio- sku strony o ustanowienie pełnomocnika z urzędu do wniesienia skargi konstytucyjnej przez niezawisły i bezstronny sąd, a nie przez urzędnika sądowego, jakim jest referendarz. W jej opinii, t ylko i wyłącznie rozpoznanie sprawy przez sąd (tj. przez osobę mającą status niezawi- słego organu władzy sądowniczej) gwarantuje prawidłowy i merytoryczny poziom rozpozna- nia wskazanego wyżej wniosku strony „o pomoc w skorzystaniu z jednego z fundamental- nych praw konstytucyjnych”. Skarżąca stwierdziła, że sądy oraz referendarze sądowi w opar- ciu o zaskarżone przepisy, w wypadku składania środka odwoławczego w postaci zażalenia na postanowienie o odmowie ustanowienia kolejnego pełnomocnika (jeżeli pierwszy z peł- nomocników złożył opinię o braku zasadności składania skargi konstytucyjnej) w celu złoże- nia skargi konstytucyjnej, są upoważnieni do merytorycznego badania rzeczonej opinii. Dzia- łanie takie powoduje naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji (prawa do sądu). Powracając do art. 398 23 k.p.c., skarżąca podniosła, że na skutek tego przepisu pozba- wiona została możliwości weryfikacji orzeczenia wydanego przez referendarza, gdyż taki środek zaskarżenia ocenia „ten sam sąd” (a konkretnie: sędziowie – zwierzchnicy referenda- rza z tego samego w ydziału). W jej opinii, można zatem stwierdzić, że „w tym konkretnym przypadku występuje pominięcie prawodawcze, gdyż ustawodawca unormował zagadnienie zażaleń od postanowień wydanych przez referendarzy w sposób niepełny z punktu widzenia wymagań konstytucyjnych”. Pominięcie możliwości zaskarżenia postanowienia referendarza sądowego do sądu wyższej instancji narusza konstytucyjne prawo do sprawiedliwego rozpa- trzenia sprawy (por. art. 45 ust. 1 Konstytucji) i „podstawowe zasady postępowania sądowego określone w Konstytucji” (zasadę dwuinstancyjności postępowania – por. art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji). 2.3.2. W sprawie o sygn. SK 13/19 skarżąca, uzasadniając zarzut niezgodności art. 123 § 2 k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, wskazała, że „referendarz sądowy, jako urzędnik za- trudniony w sądzie, nie korzystający z przymiotu niezawisłości, niezależności oraz bezstron- ności, nie może sprawować wymiaru sprawiedliwości, a taki właśnie charakter ma sprawa ustanowienia dla strony pełnomocnika z urzędu”. W jej opinii, „kwestia ustanowienia dla strony pełnomocnika z urzędu celem wniesienia skargi konstytucyjnej, kasacyjnej lub skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, winna być traktowana jako sprawa, w rozumieniu art. 45 § [powinno być: ust.] 1 Konstytucji (…). Dotyczy ona bowiem sfery praw strony, warunkując nie tylko możliwość korzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika, ale także z uwagi na przymus adwokacko - radcowski, możliwość wniesienia nadzwyczajnych środków zaskarżenia lub skargi konstytucyjnej. Ingeruje zatem w prawo strony do sądu, co winno determinować konieczność sądowego rozstrzygnięcia w tym przed- miocie”. Uprawnienia referendarzy w tym zakresie mają więc inny charakter niż na przykład OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 7 w wypadku wydawania postanowień w przedmiocie kosztów sądowych (orzekają oni wów- czas nie o przyznaniu stronie prawa, ale wyłącznie o zwolnieniu jednostki z obowiązku nało- żonego uprzednio w drodze ustawy). Z tych względów art. 123 § 2 k.p.c. w kwestionowanym zakresie jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Skarżąca uznała, że z tym zarzutem „związany jest” także zarzut niezgodności art. 123 § 2 k.p.c. z art. 175 ust. 1 Konstytucji. Naruszenie tego przepisu polega na tym, że „Jeżeli (…) sprawa ustanowienia dla strony pełnomocnika z urzędu celem wniesienia skargi konsty- tucyjnej stanowi czynność z zakresu wymiaru sprawiedliwości, musi ona zostać rozstrzygnię- ta przez sąd. Referendarz sądowy, jako urzędnik zatrudniony w sądzie, takiego przymiotu nie posiada”. W ocenie skarżącej, art. 123 § 2 k.p.c. w zaskarżonym zakresie jest sprzeczny także z art. 32 ust. 1 Konstytucji, ponieważ „postanowienie o ustanowieniu lub odmowie ustano- wienia adwokata lub radcy prawnego, może wydać zarówno sąd jak i referendarz sądowy, a strona nie ma żadnej możliwości wyboru pomiędzy tymi podmiotami (dla strony kwestia ta pozostawiona została przypadkowi). W stosunku do jednych uczestników postępowań sądo- wych sprawa ustanowienia pełnomocnika z urzędu rozpatrywana będzie zatem przez niezawi- sły, bezstronny i niezależny sąd, a w stosunku do innych przez nie posiadającego powyższych przymiotów urzędnika sądowego jakim jest referendarz. Okoliczność przypadkowa decyduje zatem o sądowym lub pozasądowym rozstrzyganiu sprawy strony, a więc (…) o sądowym lub pozasądowym wymiarze sprawiedliwości”. W opinii skarżącej, z opisanym powyżej zarzutem „bezpośrednio korespondują” za- rzuty niekonstytucyjności art. 398 23 § 2 k.p.c. w zakresie określonym w petitum skargi. „Wskazana regulacja dzieli (…) uczestników postępowania na dwie grupy, z których jedna ma prawo rozpatrzenia jej wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu przez dwa nieza- leżne, niezawisłe i bezstronne sądy, zaś druga jest tego prawa pozbawiona. W odniesieniu do stron, o których wniosku orzekł referendarz sądowy, uprawnienia procesowe ograniczają się do możliwości żądania rozpoznania sprawy przez jeden tylko niezależny i niezawisły sąd, który na podstawie art. 398 23 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, działa jako sąd drugiej instancji”. Skarżąca uznała, że stanowi to naru szenie art. 32 ust. 1 Konstytucji. Zaskarżone unormowanie nie spełnia konstytucyjnych wymogów dopuszczalnego zróżnicowania sytuacji podmiotów podobnych, ponieważ „zróżnicowanie stron postępowań cywilnych (…) pozosta- wione zostało przypadkowi, a podmioty uprawnione do dwukrotnego zbadania ich sprawy przez niezawisły i niezależny sąd, oraz wskazanego prawa pozbawione nie cechują się okre- ślonymi, zróżnicowanymi przymiotami. Okoliczność przypadkowa decyduje zatem o sądo- wym lub pozasądowym rozstrzyganiu sprawy strony przez dwie kolejne instancje, a więc o sądowym lub pozasądowym wymiarze sprawiedliwości”. Art. 398 23 § 2 k.p.c. jest również – zdaniem skarżącej – niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Prawo do sądu, „obejmuje bowiem nie tylko prawo do rozpatrzenia sprawy przez niezależny, niezawisły i bezstronny sąd, ale także prawo do właściwego ukształtowania pro- ced ury sądowej”. Wynikające z art. 398 23 § 2 k.p.c. „utożsamienie orzeczenia referendarza sądowego w przedmiocie ustanowienia/odmowy ustanowienia adwokata lub radcy prawnego z urzędu z pierwszą instancją sądową, pomimo iż wskazany urzędnik nie korzysta z przymiotu nieza- leżności i niezawisłości sędziowskiej”, narusza również art. 176 ust. 1 Konstytucji. Postępowanie sądowe w takim przypadku jest jednoinstancyjne, co powoduje sprzecz- ność art. 398 23 § 2 k.p.c. także z art. 78 Konstytucji. „Choć (…) nie wszystkie orzeczenia wymagają ustawowo zagwarantowanej możliwości ich zaskarżenia, to w przypadku zaskar- żonej regulacji uzależniona ona została od okoliczności przypadkowej, a więc od tego czy wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu został rozpo znany przez refe- rendarza sądowego[,] czy też przez sąd. Wyjątek od konstytucyjnej zasady dwuinstancyjności OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 8 nie został także wyraźnie wskazany w treści kwestionowanej regulacji, przyjąć zatem należy, iż jego wystąpienie nie stanowiło celowego działania podjętego przez ustawodawcę”. Ponadto skarżąca przytoczyła lub omówiła orzecznictwo TK dotyczące referendarzy sądowych oraz wskazanych wzorców kontroli. 2.3.3. Uzasadnienie skargi konstytucyjnej o sygn. SK 13/18 zawierało następujące elementy: W odniesieniu d o art. 123 § 2 k.p.c. skarżąca wskazała, że dokonywanie przez refe- rendarzy czynności z zakresu sprawowania wymiaru sprawiedliwości budzi wątpliwości natu- ry konstytucyjnej, gdyż polega na orzekaniu o prawach lub wolnościach konstytucyjnych. Jeżeli „w toku postępowania referendarz zebrał materiał dowodowy w sprawie, ocenił go i wydał rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa i wolności strony (prawa do pełnomocnika) lub zasadności środka zaskarżenia (skargi konstytucyjnej) to zgodnie z poglądami doktryny refe- rendar z w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy wydał orzeczenie, a więc orzekł o prawach strony. W konsekwencji referendarz sprawował wymiar sprawiedliwości”. Skarżą- ca powołała następnie bardzo obszerne cytaty z uzasadnienia wyroku pełnego składu TK z 24 paź dziernika 2007 r., sygn. SK 7/06 (OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 108), stawiając tezę (bez uzasadnienia), że zawarte w nim ustalenia dotyczące niekonstytucyjności statusu aseso- rów sądowych są adekwatne także do referendarzy. Twierdzenia te zostały w skróconej fo r- mie powtórzone także w końcowej części uzasadnienia skargi konstytucyjnej. Natomiast w kontekście art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. skarżąca stwierdziła, że każdy ma konstytucyjne prawo do rozpoznania swojej sprawy przez właściwy i niezawisły sąd w toku dwuinstancyjnego postępowania (rozumianego jako prawo do rozpoznania środka odwoławczego przez sąd nadrzędny nad sądem, który wydał orzeczenie w pierwszej instan- cji). Twierdzenie to uzupełniła tezami uzasadnienia wyroku TK z 9 lutego 2010 r., sygn. SK 10/09 (OTK ZU nr 2/A/2010, poz. 10). W piśmie z 14 listopada 2017 r., uzupełniającym braki skargi konstytucyjnej, skarżąca powtórzyła, że czynności sądu „w zakresie wyznaczania lub odmowy ustanawiania pełno- mocników z urzędu” należy traktować nie jako czynnoś ci techniczne (administracyjne), ale sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Dokonywanie ich na mocy art. 123 § 2 k.p.c. przez referendarza nie spełnia wymogów rozpoznania sprawy „w toku prawidłowo ukształtowanej procedury sądowej, przez niezależny, bezstronny i niezależny sąd”, wynikających z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W odniesieniu natomiast do art. 398 23 k.p.c. ponownie podniosła, że przewidziana w tym przepisie procedura rozpoznawania skarg na postanowienia referendarza sądowego powoduje, że „sprawa rozpoznawana jest w dwóch instancjach przez sąd tego samego stop- nia, a precyzyjniej – przez ten sam sąd”, dodając, że od wydanego w tym przedmiocie posta- nowienia nie przysługuje już zwyczajny środek odwoławczy. W opinii skarżącej, jest to sprzeczne z konstytuc yjnym wymogiem rozpoznania środka odwoławczego przez sąd nad- rzędny nad sądem, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji, wynikającym z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Narusza także art. 45 ust. 1 Konstytucji, ponieważ także z tego przepisu wywodzone jest „prawo [do] odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, uwzgledniają- cej dwuinstancyjność postępowania”. 3. Prokurator Generalny (dalej: Prokurator) w piśmie z 26 września 2018 r. przedsta- wił stanowisko w sprawie skarg konstytucyjnych o sygn. SK 6/18, SK 7/18, SK 8/18 i SK 13/18, zaś w piśmie z 22 marca 2019 r. przedstawił stanowisko dodatkowe w sprawie skargi o sygn. SK 13/19. 3.1. W piśmie z 26 września 2018 r. Prokurator wniósł o stwierdzenie, że art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p.c. jest zgod ny z art. 45 ust. 1 i art. 79 ust. 1 Konstytucji, a postę- OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 9 powanie w pozostałym zakresie podlega umorzeniu (w odniesieniu do badania zgodności art. 398 23 k.p.c. z art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji ze względu na zbędność wydania orze- czenia, a w pozostałej części – ze względu na niedopuszczalność wydania orzeczenia). 3.1.1. W ramach kontroli formalnej skarg, Prokurator Generalny ustalił, że wskazane w ich petitum przepisy nie zostały powołane w sentencjach tych orzeczeń. Art. 117 § 5, art. 123 § 2 i art. 39 8 23 k.p.c. stanowiły podstawę ostatecznych rozstrzygnięć, w których orze- czono o prawach skarżącej. Warunku tego nie spełniał natomiast art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r., który „nie mógł (…) stanowić podstawy prawnej rozstrzygnięcia w ramach proce- dury cywilnej oraz nie determinował, w sensie normatywnym, treści orzeczeń wydanych w sprawach Skarżącej w tym ich aspekcie, w którym Skarżąca upatruje naruszenia przysługują- cych Jej praw o charakterze konstytucyjnym”. Ponadto Prokurator Generalny uznał, że w świetle uzasadnienia skarg konstytucyj- nych, konstytucyjność art. 123 § 2 i art. 117 § 5 k.p.c. powinna być badana łącznie ze wzglę- du na związek między tymi przepisami. W jego opinii, skarżąca nie uzasadniła zarzutu niezgodności art. 398 23 § 2 zdanie dru- gi e k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Ocena zgodności tego przepisu z art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji została zaś zawarta w wyroku z 1 grudnia 2008 r., sygn. P 54/07 (OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 171). Art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. miał wprawdzie wówczas węższy zakres normowania w stosunku do obecnego brzmienia (dotyczył tylko skargi na postanowie- nie referendarza w przedmiocie kosztów sądowych lub kosztów procesu), lecz dotyczył toż- samego problemu konstytucyjnego, którego ponowna kontrola jest zbę dna ( ne bis in idem ). 3.1.2. Oceniając zarzut niezgodności art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji, Prokurator Generalny podkreślił, że referendarz sądowy nie wy- konuje czynności z zakresu wymierzania sprawiedliwości (nie rozstrzyga wiążących sporów o prawo, w których jedną ze stron jest jednostka), ale może wykonywać czynności jurydyczne z zakresu ochrony prawnej. Przyznanie pomocy prawnej z urzędu jest elementem realizacji prawa do zabezpieczenia społecznego wynikającego z art. 67 Konstytucji. Konstytuuje ono sprawę w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, ponieważ dotyczy praw jednostki. Nie prze- sądza to jednak „automatycznie o konieczności powierzenia zadania polegającego na roz- strzygnięciu takiej sprawy «od początku do końca» sądom. Dopóki bowiem sprawa nie ma charakteru sporu, nie jest sprawowaniem wymiaru sprawiedliwości. Ustanowienie bądź od- mowa ustanowienia pełnomocnika z urzędu nie jest rozstrzyganiem sporu o prawo czy też konfliktu prawnego, gdyż cechą takiej decyzji jest poprzedzające ją ustalenie, czy jednostka wnioskująca o ustanowienie pełnomocnika nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny oraz czy udział pełnomocnika w sprawie jest potrzebny”. Prawo dostępu do sądu zostało za- gwarantowane przez ustawodawcę w art. 398 23 k.p.c., regulującym kwestie wniesienia skargi na orzeczenie referendarza sądowego. Prokurator Generalny podkreślił, że art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p.c. nie na- rusza także prawa skarżącej do wniesienia skargi konstytucyjnej i merytorycznego jej rozpo- znania. W sprawie skarżącej pełnomocnik taki został pierwotnie przyznany, lecz sporządził opinię o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej, a oddalane były dopiero wnioski o ustanowienie kolejnych pełnomocników. Prokurator Generalny podkreślił, że udzieleniem pomocy prawnej przez pełnomocnika wyznaczonego z urzędu do wniesienia skargi konstytu- cyjnej jest zarówno sporządzenie i wniesienie do Trybunału Konstytucyjnego owej skargi, jak i przygotowanie opinii o braku podstaw do jej wniesienia, przy czym pełnomocnik ustano- wiony dla strony nie jest związany jej poleceniami, lecz ma zapewnić profesjonalne doradz- two. W sytuacji skarżącej oddalenie wniosku o ustanowienie nowego pełnomocnika nie za- mknęło ostatecznie drogi do złożenia skargi, mogła bowiem skorzystać jeszcze z pomocy pełnomocnika z wyboru. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 10 Prokurator Generalny nie podzielił też zarzutu skarżącej, że referendarz sądowy, od- mawiając ustanowienia pełnomocnika z urzędu, bada przesłanki wniesienia skargi konstytu- cyjnej. Przesłanek uzasadniających odmowę ustanowienia owego pełnomocnika, czy też na- wet – przewidzianego w art. 118 § 6 k.p.c. – „badania, czy opinia sporządzona przez pełno- mocnika o bra ku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej została sporządzona z zacho- waniem należytej staranności, nie można bowiem utożsamiać z orzekaniem o dopuszczalności skargi konstytucyjnej, które dokonywane jest wyłącznie przez Trybunał Konstytucyjny w toku ro zpoznawania wniesionej skargi”. Art. 123 § 2 w związku z art. 117 § 5 k.p.c. jest więc zgodny również z art. 79 ust. 1 Konstytucji. Ponadto stanowisko Prokuratora Generalnego zawierało m.in. omówienie instytucji re- ferendarza sądowego z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz anali- zę wzorców kontroli. 3.2. W piśmie z 22 marca 2019 r. Prokurator Generalny odniósł się do skargi konsty- tucyjnej o sygn. SK 13/19 i wniósł o stwierdzenie, że art. 123 § 2 k.p.c. jest zgodny z art. 45 ust. 1 Kons tytucji, a postępowanie w pozostałym zakresie podlega umorzeniu (w odniesieniu do badania zgodności art. 398 23 § 2 k.p.c. z art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji ze względu na zbędność wydania orzeczenia, a w pozostałej części – ze względu na niedopuszczalność wy- dania orzeczenia). 3.2.1. W ramach kontroli formalnej skargi, Prokurator zakwestionował wskazane przez skarżącą wzorce kontroli. Podkreślił, że art. 32 ust. 1 Konstytucji nie został powiązany z przepisem formułują- cym prawa i wolności konstytucyjne, a skarżąca nie przeprowadziła „w pełni” testu równości. W odniesieniu do art. 175 ust. 1 Konstytucji stwierdził, że przepis ten ma charakter ustrojowy; stawiane na jego tle zarzuty nie zostały ponadto dostatecznie uzasadnione. Podobnie Prokurator ocenił także powołanie w skardze art. 176 ust. 1 Konstytucji, podnosząc dodatkowo, że zgodność art. 398 23 § 2 k.p.c. z art. 78 i art. 176 ust. 1 Konstytucji była już przedmiotem kontroli Trybunału w wyroku o sygn. P 54/07, co powoduje zbędność ponownego orzekania w tej materii. Prokurator uznał również, że niewystarczające jest uzasadnienie dotyczące niezgodno- ści art. 398 23 § 2 k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W tym kontekście zwrócił także uwagę, że w literaturze prawo do drugiej instancji sądowej jest wywodzone z art. 78 Konstytucji (a nie z art. 45 ust. 1 Konstytucji). W rezultacie, jego zdaniem, do merytorycznego rozpoznania kwalifikuje się jedynie zarzut niezgodności art. 123 § 2 k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 3.2.2. Prokurator uznał, że nie jest on zasadny z podobnych powodów, jak wskazane we wcześniejszym piśmie. Prokurator powtórzył, że referendarz sądowy nie wykonuje czynności z zakresu wy- mierzania sprawiedliwości, a przyznanie pomocy prawnej z urzędu jest elementem realizacji prawa do zabezpieczenia społecznego wynikającego z art. 67 Konstytucji. Podkreślił, że przyznanie lub odmowa przyznania pełnomocnika z urzędu mogą być t raktowane jako sprawa w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, ale zastrzegł, że nie przesą- dza to jednak „automatycznie o konieczności powierzenia zadania polegającego na rozstrzy- ganiu takiej sprawy «od początku do końca» sądom”. Powtórzył, że prawo dostępu do sądu zostało zagwarantowane przez ustawodawcę w art. 398 23 k.p.c., regulującym kwestie wnie- sienia skargi na orzeczenie referendarza sądowego. Uznał, że status referendarza, jego usta- wowe uprawnienia i obowiązki, spełniają wymogi konstytucyjnej zasady sprawiedliwości proceduralnej. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 11 Ponadto także to stanowisko Prokuratora Generalnego zawierało m.in. omówienie in- stytucji referendarza sądowego z uwzględnieniem orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego oraz analizę wzorców kontroli. 4. Marszałek Sejmu w imieniu Sejmu w piśmie z 25 października 2018 r. przedstawił stanowisko w sprawach o sygn. SK 6/18, SK 7/18, SK 8/18 i SK 13/18, a w piśmie otrzyma- nym 13 maja 2019 r. – stanowisko w sprawie o sygn. SK 13/19. 4.1. W piśmie z 25 października 2018 r. Marszałek Sejmu wniósł o stwierdzenie, że art. 123 § 2 i art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. są zgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji, oraz wniósł o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 4.1.1. W ramach analizy fo rmalnoprawnej skarg konstytucyjnych Marszałek Sejmu wskazał, że referendarze sądowi, a następnie sąd nie dokonywali w sprawach skarżącej oceny istnienia przesłanek wniesienia skargi konstytucyjnej. Badali jedynie, czy wobec działania już wcześniej ustanowionego pełnomocnika z urzędu (który sporządził opinię o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej) powołanie drugiego pełnomocnika jest „potrzebne”. Brak jest więc związku między treścią rozstrzygnięć a zastosowaniem art. 117 § 5 i art. 123 § 2 oraz art. 66 ustawy o TK z 2015 r. w zakresie, w jakim rozstrzyganie o przyznaniu pełnomoc- nika z urzędu referendarz sądowy może uzależnić od istnienia lub nieistnienia przesłanek wniesienia skargi konstytucyjnej. Rozpoznanie skarg konstytucyjnych w tym zakresie jest niedopuszczalne. Dodatkowo Marszałek Sejmu podkreślił, że art. 117 § 5 k.p.c. nie określa kompetencji referendarza sądowego „do orzekania w przedmiocie przyznawania prawa do pomocy praw- nej z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej”. Nie może w związku z tym przyjąć, że zastosowanie art. 117 § 5 k.p.c. w zakresie wskazanym przez skarżącą mogło być podstawą rozstrzygnięcia sądu o wolnościach lub prawach skarżącej. Ponadto, zdaniem Marszałka Sejmu, wzorcem kontroli w postępowaniu wszczętym skargą konstytucyjną nie może być art. 176 ust. 1 Konstytucji, ponieważ regulacja ta ma cha- rakter ustrojowy, a nie gwarancyjny. Postępowanie w zakresie zbadania zgodności art. 398 23 k.p.c. w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. z tym przepisem podlega więc umo- rzeniu ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. Marszałek Sejmu uznał, że skarżąca w skargach o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18 nie dopełniła wymogu należytego uzasadnienia zarzutów, wynikającego z art. 53 ust. 1 usta- wy o organizacji TK. War unek ten spełniła natomiast skarga konstytucyjna o sygn. SK 13/18 w zakresie dotyczącym zbadania zgodności art. 123 § 2 k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji oraz art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 4.1.2. W merytorycznej części stanowiska Marszałek Sejmu stwierdził, że zarzut nie- zgodności kompetencji referendarzy sądowych do orzekania w przedmiocie przyznawania pomocy prawnej z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej, wynikającej z art. 123 § 2 k.p.c., z art. 45 ust. 1 Kons tytucji jest „oczywiście bezzasadny”. Skarżąca błędnie podnosi, że materia ta należy do sprawowania wymiaru sprawiedliwości i powinna stanowić domenę są- dów. Tymczasem, zgodnie z utrwalonym i konsekwentnym stanowiskiem Trybunału Konsty- tucyjnego, orzekanie o pomocy prawnej z urzędu nie jest rozstrzygnięciem o prawach i wol- nościach strony, lecz kwestią wpadkową, niemającą samodzielnego charakteru sprawy w ro- zumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji. Marszałek Sejmu podkreślił, że konstytucyjny standard prawa do sądu realizuje „w sposób wystarczający” prawo do złożenia skargi do sądu na po- stanowienie referendarza sądowego, z którego to prawa skarżąca skorzystała. Oceniając zarzut niezgodności art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. z art. 45 ust. 1 Kon- stytucji, Marszałek Sejmu uznał, że skarga na postanowienie referendarza sądowego nie naru- OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 12 sza prawa jednostki do bezstronnego rozstrzygnięcia sądowego ani w znaczeniu obiektyw- nym, ani subiektywnym. Zarówno sąd, jak i referendarz są organami niezależnymi w procesie wydawania r ozstrzygnięcia, co jest gwarantowane przez stosowne przepisy (m.in. art. 178 Konstytucji, regulacje ustawowe dotyczące wyłączenia sędziego i ograniczające możliwość sprawowania w tym samym wydziale sądu funkcji sędziego i referendarza przez osoby pozo- stające w bliskiej zależności rodzinnej). Ustrojowa i organizacyjna pozycja sądu i referenda- rza „nie pozwala wskazać jakichkolwiek okoliczności, które przemawiałyby za tym, że w typowej sytuacji sąd będzie miał interes w nieobiektywnej ocenie rozstrzygnięcia re feren- darza”. Ponadto nawet gdyby uznać, że art. 398 23 k.p.c. jest podstawą niedewolutywnego środka zaskarżenia, to takie rozwiązanie „należy uznać za niesprzeczne z wymogiem spra- wiedliwości proceduralnej, a zatem za dopuszczalne w świetle art. 45 ust. 1 Konstytucji”. Umiejscowienie referendarza i sędziego rozstrzygającego skargę na postanowienie referenda- rza w tej samej strukturze administracji wymiaru sprawiedliwości nie wpływa na sposób orzekania w sprawie tej skargi i nie ogranicza prawa strony do rozstr zygnięcia sprawy przez bezstronny sąd. „Wobec istnienia wystarczających gwarancji procesowych niezawisłości sądu rozpoznającego skargę na postanowienie referendarza sądowego należy przyjąć, że kompe- tencja sądu, przy którym działa referendarz do rozpoznania skargi na jego postanowienie nie narusza normy wynikającej z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Tym samym należy przyjąć, że art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji”. Stanowisko Marszałka Sejmu zawiera także m.in. obszerne omówienie treści wzorców kontroli (w tym kontekście wyraził on m.in. pogląd, że prawo do dwuinstancyjnej procedury sądowej nie wynika z art. 45 ust. 1 Konstytucji, lecz z art. 78 Konstytucji) oraz orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego dotyczącego referendarzy sądowych. 4.2. W piśmie otrzymanym przez TK 13 maja 2019 r. Marszałek Sejmu, odnosząc się do skargi o sygn. SK 13/19, wniósł o stwierdzenie, że art. 123 § 2 k.p.c. jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. jest zgo dny z art. 78 Konstytucji, a po- stępowanie w pozostałym zakresie podlega umorzeniu ze względu na niedopuszczalność wy- dania wyroku. 4.2.1. W ramach analizy formalnej skargi Marszałek Sejmu podniósł, że w postępo- waniu wszczętym skargą konstytucyjną samodzieln ymi wzorcami kontroli nie mogą być art. 32 ust. 1, art. 175 ust. 1 i art. 176 ust. 1 Konstytucji. Ocenił również, że skarga nie zawiera uzasadnienia zarzutu niezgodności art. 398 23 § 2 k.p.c. z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Dodatkowo zauważył, że skarżąca kwestionuje wyłącznie treści zawarte w zdaniu drugim tego przepisu, co powinno spowodować zawężenie przedmiotu kontroli. Ponadto Sejm podzielił wątpliwości Prokuratora Generalnego dotyczące dopuszczal- ności ponownej oceny tego przepisu z uwagi na wyrok o sygn. P 54/07. Uznając, że problem konstytucyjny w tej sprawie jest „identyczny” z wówczas rozstrzygniętym, Marszałek Sejmu wskazał jednak, że redakcja i treść zaskarżonego przepisu jest obecnie inna, wobec czego wydanie wyroku dotyczącego zgodności art. 39 8 23 § 2 k.p.c. z art. 78 Konstytucji „pozwoli na rozwianie ewentualnych wątpliwości dotyczących aktualności” wspomnianego orzeczenia. 4.2.2. W merytorycznej części stanowiska Marszałek Sejmu powtórzył argumenty o „oczywistej bezzasadności” zarzutu niezgodności art. 123 § 2 k.p.c. w kwestionowanym zakresie z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Tak samo Marszałek Sejmu ocenił zastrzeżenia skarżącej odnośnie do art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c., przytaczając odpowiednio argumenty przedstawione w poprzednim sta- nowisku na dowód jego zgodności z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W jego opinii, powierzenie rozstrzygania skarg na czynności referendarza sądowi jest rozwiązaniem zgodnym z art. 78 OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 13 Konstytucji – przepisy ustrojowe przesądzają, że są to dwa odrębne organy. „Nawet gdyby uznać, że rzeczywiście ustawodawca skonstruował w art. 398 23 k.p.c. niedewolutywny środek zaskarżenia, to takie rozwiązanie także należy uznać za dopuszczalne w świetle art. 78 Kon- stytucji. (…) Wobec istnienia wystarczających gwarancji procesowych niezawisłości sądu rozpoznającego skargę na postanowienie referendarza sądowego należy przyjąć, że kompe- tencja sądu, przy którym działa referendarz do rozpoznania skargi na jego postanowienie nie narusza normy wynikającej z art. 78 Konstytucji”. Pona dto stanowisko Marszałka Sejmu zawiera także m.in. omówienie treści wzorców kontroli oraz orzecznictwa Trybunału Konstytucyjnego. 5. Rzecznik Praw Obywatelskich w pismach z 29 czerwca 2018 r. (dotyczącym skarg o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18) oraz 25 marca 2019 r. (dotyczącym skargi o sygn. SK 13/19) poinformował, że postanowił nie przystępować do postępowania. II Zgodnie z art. 92 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.), Trybunał może rozpoznać skargę konstytucyjną na posiedzeniu niejawnym, jeżeli pisemne stanowiska wszystkich uczestników postępowania oraz pozostałe dowody zgromadzone w sprawie sta- nowią wystarczającą podstawę do wydania orzeczen ia. Trybunał uznał, że w niniejszej sprawie przesłanka ta została spełniona. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Podstawy prawne orzekania. 1.1. Niniejsza sprawa została zainicjowana skargami konstytucyjnymi MKS sp. z o.o. z siedzibą w Tychach (dalej: skarżąca) z 21 czerwca 2016 r. (sygn. SK 6/18 i SK 8/18), 22 czerwca 2016 r. (sygn. SK 7/18), 24 lutego 2017 r. (sygn. SK 13/19) i 9 sierpnia 2017 r. (sygn. SK 13/18). Pierwsze trzy skargi konstytucyjne wpłynęły do Trybunału Konstytucyjne- g o pod rządami ustawy z dnia 25 czerwca 2015 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. z 2016 r. poz. 293; dalej: ustawa o TK z 2015 r.), dwie ostatnie – już w okresie obowiązywa- nia aktualnej ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072, ze zm.; dalej: ustawa o organizacji TK). Zmiany prawne, które miały miejsce po wniesieniu skarg konstytucyjnych o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18, spowodowały konieczność ustalenia po dstaw orzekania w ni- niejszej sprawie. 1.2. Zgodnie z art. 9 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074, ze zm.), do postępowań przed Trybunałem wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy o or- ganizacji TK (tj. 3 stycznia 2017 r.) stosuje się przepisy tej ustawy, a czynności procesowe dokonane w tych postępowaniach pozostają w mocy. Wyrażona w tym przepisie zasada miała pełne zastosowanie w niniejszej sprawie. Podstawą procedowana w sprawie wszystkich skarg konstytucyjnych była więc ustawa o or- ganizacji TK. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 14 2. Dopuszczalny zakres rozpoznania merytorycznego. 2.1. Skarżąca zakwestionowała zasady przyznawania pomocy prawnej z urzędu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej, wynikające z ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Ko- deks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.; dalej: kodeks postępowa- nia cywilnego lub k.p.c.) oraz ustawy o TK z 2015 r. Trybunał Konstytucyjny nie mógł nie dostrzec, że bezskutecznie czyniła to już wcześniej w prawie trzydziestu skargach konstytu- cyjnych, którym nie nadano dalszego biegu m.in. z uwagi na oczywistą bezzasadność zarzu- tów stawianych zaskarżonym przepisom. Dopuszczalność wydania merytorycznego orzeczenia w zakresie wskazanym w skar- gach wzbudziła istotne zastrzeżenia już na etapie wstępnej kontroli skarg konstytucyjnych, skutkując nadaniem im dalszego biegu w ograniczonym zakresie. Dalsze wątpliwości w tym zakresie zostały podniesione przez Marszałka Sejmu i Prokuratora Generalnego. Mając na uwadze, że – zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału – kontrola wymogów formal- nych skargi może następować na każdym etapie postępowania aż do wydania orzeczenia koń- czącego postępowania (por. np. inter alia , wśród wyroków wydanych pod rządami obecnie obowiązującej ustawy o organizacji TK – np. postanowienie z 6 grudnia 2017 r., sygn. SK 20/17, OTK ZU A/2017, poz. 81, cz. II, pkt 2 uzasadnienia czy 20 lutego 2019 r., sygn. SK 30/17, OTK ZU A/2019, poz. 8, cz. II, pkt 2.1 uzasadnienia) , należało skargi konstytucyj- ne poddać pod tym względem dalszej analizie. Pozytywny wynik wstępnej kontroli skargi konstytucyjnej nie przesądza bowiem definitywnie o dopuszczalności jej merytorycznego rozpoznania (por. np. postanowienie pełnego składu TK z 15 listopada 2018 r., sygn. SK 5/14, OTK ZU A/2018, poz. 66, cz. II, pkt 2 uzasadnienia). Konieczne było w szczególności usta- lenie, czy skarga spełnia wszystkie wymogi, wynikające z art. 79 ust. 1 Konstytucji i skonkre- tyzowane w art. 53 ustawy o organizacji TK, a w konsekwencji – czy nie występują w spra- wie ujemne przesłanki procesowe, ujęte w art. 59 ustawy o organizacji TK. 2.2. Skarga konstytucyjna może być wniesiona po wyczerpaniu drogi prawnej w ciągu 3 miesięcy od dnia doręczenia skarżącemu prawomocnego wyroku, ostatecznej decyzji lub in- nego ostatecznego rozstrzygnięcia (por. art. 77 ust. 1 ustawy o organizacji TK). Trybunał Konstytucyjny zauważył, że dotrzymanie powyższego terminu nie było jed- noznaczne w wypadku skargi konstytucyjnej o sygn. SK 13/19. Od dnia doręczenia skarżącej w tej sprawie ostatecznego orzeczenia (27 czerwca 2016 r.) do dnia złożenia przez nią skargi konstytucyjnej (3 marca 2017 r.) upłynęło 249 dni. Było to spowodowane m.in. długim cza- sem rozpoznawania przez sąd wniosków kolejnych pełnomocników z urzędu o zwolnienie ich od obowiązku zastępowania skarżącej (skargę konstytucyjną o sygn. SK 13/19 sporządził dopiero trzeci pełnomocnik z urzędu). Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawa o organizacji TK expressis verbis nie reguluje wpływu tego typu wniosków na bieg terminu wniesienia skargi konstytucyjnej (por. omówienie procedury ustanawiania pełnomocników niżej). Kwestia ta ba rdzo rzadko okazy- wała się problematyczna w praktyce, a nieliczne orzecznictwo nie jest jednolite (por. np. po- stanowienia z: 19 czerwca 2013 r., sygn. Ts 168/12, OTK ZU nr 5/B/2013, poz. 490 i 1 grud- nia 2015 r., sygn. Ts 81/15, OTK ZU nr 6/B/2015, poz. 701). Materia ta nie jest także regulowana w kodeksie postępowania cywilnego, który może być odpowiednio stosowany w postępowaniu przed Trybunałem w zakresie nieuregulowanym w ustawie o organizacji TK (por. art. 36 ustawy o organizacji TK). Trybunał Konstytuc yjny odnotował jednak, że Sąd Najwyższy (dalej: SN) przyjmuje, że złożenie przez pełnomocnika wniosku o zwolnienie go od obowiązku zastępowania strony „pozostaje bez wpływu” na bieg terminów procesowych (por. np. postanowienie SN z 20 grudnia 2000 r., sygn. akt V CKN OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 15 1687/00, Lex nr 548819; w sprawie chodziło o przekrocz enie terminu uzupełnienia braków apelacji). Mając na uwadze powyższe okoliczności, Trybunał Konstytucyjny uznał skargę o sygn. SK 13/19 za spóźnioną. W obecnym stanie prawnym istnieje jedna tylko przyczyna wstrzymania biegu terminu złożenia skargi konstyt ucyjnej – złożenie przez potencjalnego skarżącego wniosku do sądu rejonowego o ustanowienie dla niego pełnomocnika z urzędu (por. art. 44 ust. 3 ustawy o organizacji TK). Regulacji tej – jako wyjątku od zasady ogólnej wyrażonej w art. 77 ust. 1 ustawy o or ganizacji TK – nie można interpretować rozszerzająco. Występujące w niniejszej sprawie argumenty natury faktycznej (a zwłaszcza brak winy skar- żącej i jej aktualnego pełnomocnika w niedotrzymaniu ustawowego terminu) nie mogą w tym wypadku przełamać braku po dstawy prawnej do zawieszenia biegu terminu wniesienia skargi konstytucyjnej. W rezultacie Trybunał Konstytucyjny postanowił umorzyć postępowanie w odniesieniu do skargi konstytucyjnej o sygn. SK 13/19 na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy o organizacji TK. 2.3. Trybunał Konstytucyjny ustalił, że w skargach konstytucyjnych o sygn. SK 6/18, SK 7/18, SK 8/18 oraz sygn. SK 13/18 skarżąca podniosła następujące problemy konstytucyj- ne: Po pierwsze, skarżąca kontestowała prawo referendarzy sądowych do orzekani a w sprawie przyznania pomocy prawnej z urzędu do sporządzenia skargi konstytucyjnej. Wą- tek ten pojawił się we wszystkich skargach konstytucyjnych na tle art. 123 § 2 k.p.c. (kwe- stionowanego w całości w skardze o sygn. SK 13/18, a w pozostałych skargach zaskarżonego zakresowo), a w skargach o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18 – dodatkowo także na tle art. 117 § 5 k.p.c. Trybunał odnotował, że jako związkowy przedmiot zaskarżenia w skargach o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18 skarżąca wskazała w tym kontekście art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. Wzorcami kontroli tego zarzutu były: art. 45 ust. 1 Konstytucji (wszystkie skargi) i art. 79 ust. 1 Konstytucji (skargi o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18). Po drugie, zdaniem skarżącej, niekonstytucyjne było poddanie kontroli orzeczeń refe- rendarzy w przedmiocie przyznania pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia skargi kon- stytucyjnej jednokrotnej kontroli sądowej, co powoduje, że sąd – rozpoznając skargę na po- stanowienie referendarza sądowego o odmowie ustanowienia a dwokata lub radcy prawnego – działa jako sąd drugiej instancji. Zarzut ten pojawił się we wszystkich skargach konstytu- cyjnych (w skargach o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18 – w petitum w dwóch różnych re- dakcjach, w skardze o sygn. SK 13/18 – w uzasadnieni u). Został skierowany do art. 398 23 k.p.c., kwestionowanego zakresowo, a w skargach o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18 dodat- kowo w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. Wzorcami kontroli tego zarzutu były: art. 45 ust. 1 (skarga o sygn. SK 13/18), art. 78 (wszystkie skargi oprócz skargi o sygn. SK 13/18) i art. 176 ust. 1 Konstytucji (wszystkie skargi). Po trzecie, w opinii skarżącej, niekonstytucyjne było podejmowanie przez referenda- rza sądowego decyzji o przyznaniu lub odmowie przyznania pełnomoc nika z urzędu na pod- stawie „istnienia bądź nieistnienia przesłanek do wniesienia skargi konstytucyjnej”. Zagad- nienie to zostało wskazane w petitum skarg konstytucyjnych o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18 jako dookreślenie zakresu, w którym skarżąca kwestionuje zgodność art. 123 § 2 i art. 117 § 5 k.p.c. w związku z art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. z art. 45 ust. 1 i art. 79 ust. 1 Konstytucji. Po czwarte, skarżąca za niedopuszczalne uznała przyznanie prawa do badania istnienia przesłanek wniesienia skargi konstytucyjnej osobom niebędącym sędziami Trybunału Kon- stytucyjnego. Zarzut ten został skierowany w petitum skarg o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18 do art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. w związku z art. 123 § 2 k.p.c. (kwestiono- OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 16 wanych zakresowo) w kontekście art. 45 ust. 1 Konstytucji, a z ich uzasadnienia wynika, że dotyczy uprawnień referendarzy sądowych (a nie np. pełnomocników z urzędu). Powyższe wyliczenie uwzględnia zagadnienia wyraźnie wyodrębnione (jako oddzielne problemy) w petitum skarg oraz ich uzasadnieniach, pomija natomiast kwestie, w zakresie których skargom nie nadano dalszego biegu po ich wstępnej kontroli. 2.4. Analizując przepisy wskazane przez skarżącą jako przedmiot zaskarżenia, Trybu- nał Konstytucyjny dokonał następujących ustaleń: 2.4.1. Po pierwsze, zasadą w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym jest badanie przepisów obowiązujących, tj. w brzmieniu aktualnym na dzień wydania orzeczenia (por. art. 190 ust. 3 Konstytucji oraz art. 59 ust. 1 pkt 4 ustawy o organizacji TK). Jedyny wyją- tek w obecnym stanie prawnym może zachodzić w odniesieniu do regulacji zakwestionowa- nych w skargach konstytucyjnych, jeżeli „jest to konieczne dla ochrony konstytucyjnych wol- ności i praw” (art. 59 ust. 3 ustawy o organizacji TK). Trybunał Konstytucyjny ustalił, że tylko art. 123 § 2 k.p.c. nie budzi w tym kontekście wątpliwości (przepis ten obowiązuje bowiem w swoim obecnym kształcie od 20 marca 2007 r.). Natomiast art. 117 § 5 k.p.c. oraz art. 398 23 § 2 k.p.c. zostały zmienione po wystąpie- niu przez skarżącą do Trybunału Konstytucyjnego. Pierwszy z tych przepisów na mocy art. 2 ustawy z dnia 15 czerwca 2018 r. o zmianie ustawy o nieodpłatnej pomocy prawnej oraz edukacji prawnej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1467) został od 1 stycznia 2019 r. uzupełniony o ograniczenie podstaw oddalenia wniosku o przyznanie pomocy prawnej. W drugim 8 września 2016 r. dokonano zmian redakcyjnych i doprecyzowano skład sądu odwoławczego (por. art. 2 pkt 40 ustawy z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie us tawy – Ko- deks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, Dz. U. poz. 1311). Następnie 7 listopada 2019 r. nadano mu całkowicie nową treść, dotych- czasową przenosząc (w nowej redakcji) do nowego art. 398 23 § 3 k.p.c. (por. art. 1 pkt 148 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz nie- których innych ustaw, Dz. U. poz. 1469; dalej: nowelizacja k.p.c. z 2019 r.). W rezultacie, kwestionowane przez skarżącą zasady przyznawania pomocy prawn ej z urzędu w obecnym stanie prawnym są zawarte w innych jednostkach redakcyjnych niż wskazane w skargach konstytucyjnych – prawo referendarzy do orzekania w sprawie pomocy prawnej w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym wynika z art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c. (w stanie prawnym z dnia wniesienia skarg konstytucyjnych było ono unor- mowane w jednozdaniowym wówczas art. 117 § 5 k.p.c.), a orzekanie przez sąd rejonowy jako sąd drugiej instancji w sprawie zażaleń na postanowienia referendarzy – z art. 398 23 § 3 k.p.c. (w stanie prawnym z dnia wniesienia skarg konstytucyjnych regulację tę zawierał art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c.). Mając na uwadze, że Trybunał Konstytucyjny jest związany zakresem zaskarżenia wskazanym w skardze konstytucyjnej (por. art. 67 ustawy o organizacji TK), a jej przedmio- tem mogą być wyłącznie przepisy zastosowane in casu w sprawie skarżącej (a więc w brzmieniu obowiązującym w chwili wydawania ostatecznego orzeczenia – por. art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz analiza tego wymogu niżej), należało uznać, że przedmiotem niniej- szego postępowania może więc być wyłącznie art. 117 § 5 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2018 r. oraz art. 398 23 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r. Trybunał Konstytucyjny uznał, że kontrola tych przepisów – pomimo omówionych zmian prawnych – jest dopuszczalna. Problemy konstytucyjne podniesione w związku z art. 117 § 5 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2018 r. oraz art. 398 23 § 2 OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 17 k.p.c. w brzmieniu obowiązując ym do 6 listopada 2019 r. w praktyce nie uległy dezaktualiza- cji (por. wyrok z 22 marca 2017 r., sygn. SK 13/14, OTK ZU A/2017, poz. 19, cz. III, pkt 1.4 uzasadnienia). Kwestionowane regulacje dotyczą nadal materialnie obowiązujących (lecz już na mocy innyc h przepisów) zasad korzystania z istotnych praw konstytucyjnych, w tym zwłaszcza prawa do sądu i prawa do wniesienia skargi konstytucyjnej (por. art. 45 ust. 1 i art. 79 ust. 1 ustawy zasadniczej). Ewentualne uznanie ich za niezgodne z Konstytucją nie dop rowadziłoby wprawdzie w pełni do odwrócenia wszystkich skutków ich zastosowania w stosunku do skarżącej, ale bez wyroku Trybunału nie miałaby ona w ogóle szans na jaką- kolwiek zmianę swojej sytuacji prawnej (por. wyrok z 21 czerwca 2017 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 51, cz. III, pkt 2.3 uzasadnienia i postanowienie z 10 lipca 2018 r., sygn. SK 35/15, OTK ZU A/2017, poz. 51, cz. III, pkt 2.3 uzasadnienia). Jeżeli zaś chodzi o art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r., wskazany jako samodzielny przedmiot kontroli w skargach konstytucyjnych o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18, to prze- pis ten utracił moc obowiązującą 16 sierpnia 2016 r. (por. art. 91 ustawy z dnia 22 lipca 2016 r. o Trybunale Konstytucyjnym. Dz. U. poz. 1157, ze zm.). W aktualnie obowiązując ej ustawie o organizacji TK jego odpowiednikiem jest art. 44 ust. 2. Trybunał Konstytucyjny uznał, że ocena uchylenia art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r. z punktu widzenia art. 59 ust. 3 ustawy o organizacji TK jest niecelowa z uwagi na oczywistą niedopuszczalność kontroli merytorycznej tego przepisu (por. niżej). 2.4.2. Po drugie, przedmiotem zaskarżenia w postępowaniu przed Trybunałem mogą być wyłącznie przepisy, na podstawie których sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o konstytucyjnych wolnościach, prawach lub obowiązkach skarżącego (por. art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o organizacji TK). Trybunał Konstytucyjny nie miał wątpliwości, że ostateczne orzeczenia wskazane przez skarżącą zostały wydane na podstawie art. 123 § 2 i art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. w zakresie wskazanym w petitum skarg, odnoszącym się do uprawień referendarzy oraz kon- troli ich postanowień przez sąd rejonowy działający jako sąd drugiej instancji. Trybunał ustalił równocześnie, że podstawą tych orzeczeń we wszystkich sprawach był także art. 117 § 5 k.p.c. – jednakże w innym zakresie niż wskazany w petitum skarg o sygn. SK 6/ 18, SK 7/18 i SK 8/18. Wbrew twierdzeniom skarżącej, sądy w jej sprawach nie uzależniały swojej decyzji o przyznaniu pełnomocnika z urzędu od „istnienia bądź nieistnie- nia przesłanek do wniesienia skargi konstytucyjnej”, lecz analizowały „potrzebę” udziału peł- nomocnika w sprawie przez pryzmat sytuacji osobistej i majątkowej skarżącej oraz tego, czy otrzymała ona już pomoc prawną z urzędu (wynika to jednoznacznie z treści dołączonych do skarg konstytucyjnych orzeczeń). Nie można więc uznać, że art. 117 § 5 k.p.c. był w stosunku do skarżącej zastosowany w zakresie wskazanym w petitum skarg, co uniemożliwia meryto- ryczną ocenę postawionego tam zarzutu. Skarżąca nie przedstawiła zresztą w ogóle argumen- tów świadczących o takiej treści zaskarżonego przepisu (por. niżej). Na podstawie uzasadnienia skarg konstytucyjnych (na zasadzie falsa demonstratio non nocet ) możliwe jest natomiast zrekonstruowanie innego zarzutu skarżącej – uważa ona bo- wiem, że sporządzenie przez pełnomocnika z urzędu, z zachowaniem należytej staranności, opinii o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej nie powinno być traktowane jako podstawa odmowy uwzględnienia kolejnego wniosku o pełnomocnika w tej samej sprawie. Problem ten pojawił się we wszystkich sprawach, na tle których złożono sk argi konstytucyjne i kwalifikuje się do merytorycznego rozpoznania. Trybunał Konstytucyjny uznał, że podstawą ostatecznego rozstrzygnięcia wydanego wobec skarżącej nie był art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r., wskazany jako samodzielny i związkowy przedmiot kontroli w trzech pierwszych skargach. Przepis ten wskazywał, do jakiego sądu powinna zwrócić się osoba zainteresowana złożeniem skargi konstytucyjnej przez pełnomocnika z urzędu i uzależniał prawo do pomocy prawnej finansowanej ze środ- OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 18 ków publicznych od niemożności jej samodzielnego sfinansowania, a w pozostałym zakresie odsyłał do procedury cywilnej (stanowiąc tym samym pewne superfluum wobec ogólnego odesłania do kodeksu postępowania cywilnego w sprawach nieuregulowanych w procedurze trybunalskiej – po r. art. 74 ustawy o TK z 2015 r.). Skarżąca skutecznie skorzystała z wyra- żonego w nim prawa – złożyła wniosek o przyznanie pełnomocnika w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym i wniosek ten został uwzględniony – na tym etapie jej interesy nie doznały żadnego uszczerbku (tzw. gravamen ). Problemy pojawiły się dopiero później – gdy nie była ona zadowolona z formy udzielonej pomocy prawnej i bezskutecznie żądała wyznaczenia kolejnego pełnomocnika z urzędu. W rezultacie należy uznać, że art. 66 ust. 3 us tawy o TK z 2015 r. był podstawą jednej z czynności w toku postępowania, poprzedzają- cych wniesienie skargi konstytucyjnej. Nie stanowił jednak podstawy „ostatecznego rozstrzy- gnięcia”, w związku z którym wystąpiła ona do Trybunału Konstytucyjnego, jak tego wyma- gały art. 79 ust. 1 Konstytucji oraz art. 53 ust. 1 pkt 1 ustawy o organizacji TK. Odmowa uwzględnienia wniosku skarżącej o zmianę lub wyznaczenie nowego pełnomocnika nastąpiła wyłącznie na podstawie przepisów kodeksowych. 2.4.3. Po trzecie, Trybunał Konstytucyjny dostrzegł również, że w petitum trzech skarg skarżąca zakwestionowała wybrane przez siebie przepisy zakresowo (odnosząc je bez- pośrednio do pełnomocników ustanowionych w celu wniesienia skarg konstytucyjnych), tj. adekwatnie do przedmiotu wydan ych w stosunku do niej ostatecznych orzeczeń. W spra- wie o sygn. SK 13/18 ograniczony zakres zastrzeżeń skarżącej wynikał zaś z uzasadnienia skargi (por. niżej). Oceniając tę okoliczność, Trybunał Konstytucyjny wziął pod uwagę, że art. 67 ust. 1 ustawy o o rganizacji TK nakazuje bezwzględne orzekanie w granicach zaskarżenia wskaza- nego w skardze konstytucyjnej (por. jednak art. 68 ustawy o organizacji TK), a ust. 2 tego przepisu odnosi tę zasadę do „wskazania kwestionowanego aktu normatywnego lub jego czę- ści (określenie przedmiotu kontroli)”. Zgodnie z utrwaloną praktyką trybunalską, wiążący dla Trybunału jest także wskazany w skardze konstytucyjnej zakres zaskarżenia oznaczonych przepisów, zwłaszcza gdy wątpliwości skarżącej wyraźnie odnoszą się do jednego tylko jego elementu albo jednej płaszczyzny stosowania. Co więcej, na zasadzie falsa demonstratio non nocet Trybunał koryguje przedmiot zaskarżenia, jeżeli został on wskazany w całości, a odnosi się tylko do części kwestionowanego przepisu i tylko w takim zakresie został uzasadniony (por. np. wyrok z 8 października 2013 r., sygn. SK 40/12, OTK ZU nr 7/A/2013, poz. 97, cz. III, pkt 1.2 uzasadnienia; wyrok pełnego składu TK z 20 czerwca 2018 r., sygn. SK 3/13, OTK ZU A/2018, poz. 41, cz. III, pkt 1.2 uzasadnienia). Trybunał Konstytucyjny uznał, że w niniejszej sprawie skarżąca w sposób wiążący ograniczyła zakres rozpoznania wątpliwości konstytucyjnych wyłącznie do sytuacji dotyczą- cych ustanowienia pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej (także w sprawie o sygn. SK 13/18, w której nie podkreślono tego wprost w petitum ). Zaskarżone przepisy są także stosowane w innych procedurach, w tym także objętych przymusem adwo- kacko-radcowskim (n p. postępowanie przed Sądem Najwyższym – por. art. 87 1 k.p.c.). Ocena ich konstytucyjności w takim szerokim kontekście mogłaby jednak wymagać wyważenia in- nych wartości konstytucyjnych albo nadania innej rangi uwzględnianym argumentom niż w wypadku skoncent rowania się tylko na płaszczyźnie wskazanej przez skarżącą. Jest także wątpliwe, czy byłaby ona dopuszczalna z uwagi na wąski zakres uzasadnienia skargi, ograni- czony wyłącznie do problemu zapewnienia profesjonalnego zastępstwa prawnego w sprawach skargi ko nstytucyjnej (por. niżej). 2.4.4. Po czwarte, należało także pochylić się nad postulatem Prokuratora Generalnego w odniesieniu do skarg konstytucyjnych o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18, aby art. 117 § 5 k.p.c. badać w związku z art. 123 § 2 k.p.c. (Sejm nie wypowiedział się w tej materii, opo- wiadając się za umorzeniem postępowania w całości w odniesieniu do wymienionych skarg). OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 19 Trybunał Konstytucyjny uznał, że choć obydwa przepisy są niewątpliwie ściśle ze so- bą funkcjonalnie związane, a skarżąca w pkt 1 petitum wspomnianych skarg postawiła im te same zarzuty, zawierają one jednak treści normatywne. Podważane przez skarżącą uprawienia referendarzy sądowych wynikają z art. 123 § 2 k.p.c., a przesłanki uwzględnienia wniosku o pełnomocnika z urzędu („potrzeba” udziału pełnomocnika w sprawie) – z art. 117 § 5 k.p.c. Mając na uwadze skutki ewentualnego negatywnego wyroku Trybunału Konstytucyjnego (konieczność możliwie jak najmniejszej skutecznej ingerencji w system prawny), należy więc konstytucyjność tych przepisów badać oddzielnie i na zasadzie falsa demonstratio non nocet rozdzielić także zarzuty stawiane im w pkt 1 petitum skarg konstytucyjnych o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18. 2.5. Jeżeli natomiast chodzi o wzorce kontroli, to nie ulega wątpliwości, że dopusz- czalne było powołanie się przez skarżącą na przepisy, które wyrażają prawa i wolności kon- stytucyjne: art. 45 ust. 1 Konstytucji (prawo do sądu), art. 78 Konstytucji (prawo do zaskarże- nia decyzji i orzeczeń wydanych w pierwszej instancji) i art. 79 ust. 1 Konstytucji (prawo do wniesienia skargi konstytucyjnej). 2.5.1. Kontrowersje mogło budzić natomiast powołanie art. 176 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny ustalił, że zastosowanie tego wzorca w postępowaniu wszczę- tym skargą konstytucyjną jest dys kusyjne. Stanowisko doktryny jest w przeważającej części temu przeciwne, z uwagi przede wszystkim na usytuowanie tego przepisu wśród norm ustro- jowych oraz istnienie konstytucyjnego prawa do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, na które może w pierwszej kolejności powołać się skarżący, tj. art. 78 Konstytucji (por. np. T. Grzegorczyk, uwagi do art. 176, [w:] Konstytucja RP. Tom II. Ko- mentarz do art. 87-243 , red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016, Legalis; L. Garlicki, K. Wojtyczek, uwagi do art. 78, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz , t. 2, red. L. Garlicki, M. Zubik, Warszawa 2016, s. 877). W orzecznictwie Trybunału Konstytu- cyjnego argumenty te nie zawsze jednak przeważają – w niektórych orzeczeniach akcentowa- na jest „wartość dodana” art. 176 ust. 1 Konstytucji w porównaniu z art. 78 Konstytucji jako wzorcem kontroli w skardze konstytucyjnej, polegająca na wyraźnym zadekretowaniu sądo- wego charakteru dwuinstancyjnego postępowania i trudniejszego trybu wprowadzania od nie- go wyjątków (por. np. wyroki z 27 marca 2007 r., sygn. SK 3/05, OTK ZU nr 3/A/2007, poz. 32, cz. III, pkt 5 uzasadnienia i 30 października 2012 r., sygn. SK 20/11, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 110, cz. III, pkt 3.4.2 uzasadnienia). Nie rozstrzygając ostatecznie tej kwestii na przyszłość, Trybunał Konstytucyjny uznał, że w niniejszej sprawie nie ma podstaw do akceptacji samodzielności art. 176 ust. 1 Konsty- tucji jako wzorca kontroli. Przepis ten dotyczy bowiem zasady dwuinstancyjności postępo- wania sądowego i ma zastosowanie tylko do spraw przekazanych w całości do wyłącznej właściwości sądów (świadczy o tym jego miejsce w systematyce Konstytucji), a nie do postę- powań „mieszanych”, w których pierwszą instancją jest organ pozasądowy (w tym wypadku: referenda rz), a na dodatek o charakterze wpadkowym. Nawet gdyby uznać, że skarżąca traf- nie uczyniła go odrębnym wzorcem kontroli (co wymagałoby przedstawienia przez nią od- powiedniego uzasadnienia), byłby to więc wzorzec w oczywisty sposób nieadekwatny (por. podobna ocena zastosowania art. 176 ust. 1 Konstytucji do kontroli art. 398 23 k.p.c. w wyroku z 1 grudnia 2008 r., sygn. P 54/07, OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 171, której znaczenie dla do- puszczalności orzekania jest przeanalizowane niżej). 2.5.2. Trybunał Konstytucyjny odnotował, że w uzasadnieniu skarg konstytucyjnych o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18 skarżąca wskazała dodatkowo, że w jej sprawie doszło do naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji niespełniającego warunków wskazanych w art. 31 ust. 3 Konstytucji. Stwie rdzenie to nie zostało jednak uzasadnione i nie znalazło odzwierciedlenia OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 20 w petitum skarg, wobec czego należało uznać je wyłącznie za element argumentacji, bez wpływu na wzorce kontroli. 2.6. Niezależnie od powyższego, dalsze zastrzeżenia formalne budziło spełnienie przez skargi konstytucyjne wymogu należytego uzasadnienia skarg konstytucyjnych, „z po- wołaniem argumentów lub dowodów” na poparcie stawianych zarzutów (por. art. 53 ust. 1 pkt 3 ustawy o organizacji TK). Trybunał Konstytucyjny przypomniał, że powinność uzasadnienia zarzutów ciąży na skarżącym nawet w sytuacji, gdy wydają się one mu oczywiste, a wybrany wzorzec kontroli jest już prima facie adekwatny do podnoszonych wątpliwości. Podmiot inicjujący postępowa- nie musi podać co najmniej jeden argument uzasadniający zarzut, że określony przedmiot kontroli jest niezgodny ze wskazanym wzorcem; nie wystarczy sformułowanie samej tezy o niekonstytucyjności zaskarżonego przepisu (por. np. postanowienie z 13 stycznia 2015 r., sygn. K 44/13, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 4, cz. II, pkt 5 uzasadnienia). Skarga konstytucyj- na nie może w tym zakresie zawierać niedopowiedzeń – brak „argumentów lub dowodów” na poparcie zarzutu stawianego na tle konkretnego wzorca kontroli (por. art. 53 ust. 1 pkt 3 ustawy o organizacji T K)) uniemożliwia jego rozpoznanie przez Trybunał. W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, uzasadnienia analizowanych skarg konstytu- cyjnych (sporządzonych przez trzech pełnomocników z urzędu), pomimo podobnego zakresu zaskarżenia, mają swoją specyfikę i znacznie różnią się pod względem jakości. Nie dało się w szczególności nie dostrzec, że uzasadnienia trzech pierwszych skarg konstytucyjnych (sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18), sporządzonych przez tego samego radcę prawnego, były w części merytorycznej identyczne, miały bardzo duży poziom ogólności i jako argumenty przedstawiały przede wszystkim przeformułowane zarzuty (a nie okoliczności przemawiające za ich słusznością). Najgorzej pod tym względem należało ocenić skargę konstytucyjną o sygn. SK 13/18 – oprócz kilkustronicowych cytatów z dwóch zaledwie orzeczeń TK, z któ- rych zresztą żadne nie dotyczyło referendarzy sądowych, zawierała ona tylko postawienie zarzutów. W rezultacie, Trybunał uznał (pomijając przedmiot i wzorce kontroli niedopuszczalne z powodów ustalonych wyżej), że za wystarczająco uzasadnione w rozumieniu art. 53 ust. 1 pkt 3 ustawy o organizacji TK można uznać co najwyżej zarzuty niezgodności: – art. 117 § 5 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2018 r., w zakresie, w jakim stanowi po dstawę oddalenia wniosku o ustanowienie kolejnego pełnomocnika z urzędu w wypadku, gdy w danej sprawie poprzednio ustanowiony pełnomocnik z urzędu sporządził z zachowaniem zasad należytej staranności opinię o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej, z art. 79 ust. 1 Konstytucji; – art. 123 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w sprawie przyznania prawa do pomocy prawnej z urzędu w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, z art. 45 ust. 1 Konstyt ucji; – art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r., w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie referen- darza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji, z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji. Zarzuty wobec tych przepisów wykraczające poza wskazany zakres Trybunał uznał za niedostateczne uzasadnione. Wątpliwości skarżącej wobec art. 117 § 5 k.p.c., zawarte w skargach o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18, dotyczą bezpośrednio pozaekonomicznych przesłanek podejmowania przez sąd lub referendarza sądowego decyzji o przyznaniu pełnomocnika z urzędu do celów skargi konstytucyjnej. Powstały one na tle art. 79 ust. 1 Konstytucji (a nie art. 45 ust. 1 Kon- OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 21 stytucji). Skarżąca uznała, że kryteria te obejmują także ocenę „istnienia bądź nieistnienia przesłanek do wniesienia skargi konstytucyjnej” (por. petitum wymienionych skarg konstytu- cyjnych), jednak n ie przedstawiła wywodu, w którym połączyłaby literalną treść tego przepi- su ze wskazanym przez siebie skutkiem. W skardze konstytucyjnej nie zawarto ani jednego argumentu lub dowodu, że art. 117 § 5 k.p.c. jest w ten sposób rozumiany w doktrynie albo uzyska ł taką treść w toku powszechnej, stałej i jednolitej wykładni sądowej. W tym zakresie skargę konstytucyjną należało więc uznać za pozbawioną uzasadnienia (por. art. 53 ust. 1 pkt 3 ustawy o organizacji TK). Za możliwy do merytorycznego rozpoznania Trybunał uznał natomiast węższy pro- blem dotyczący przesłanek ustanawiania pełnomocników z urzędu, sygnalizowany w uzasad- nieniach powołanych skarg, a mianowicie to, czy osoba zainteresowana sporządzeniem skargi konstytucyjnej ma prawo domagać się wyznaczenia kolejnego pełnomocnika z urzędu, gdy pierwszy adwokat lub radca prawny sporządził z należytą starannością opinię o braku pod- staw do wniesienia skargi konstytucyjnej. Zagadnienie to wiązało się bezpośrednio z rozu- mieniem „potrzeby” udziału w sprawie pełnomocnika w art. 117 § 5 k.p.c. i powinno być rozpoznawane w kontekście art. 79 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że zarzuty skarżącej wobec art. 123 § 2 k.p.c. do- tyczyły natomiast należytej realizacji prawa do sądu, a więc koncentrowały się wokół art. 45 ust. 1 Konstytucji. Ich związek z art. 79 ust. 1 Konstytucji był wtórny (z punktu widzenia do- stępu do skargi konstytucyjnej istotne jest uwzględnienie wniosku o ustanowienie pełnomoc- nika z urzędu, a nie to, czy orzeka w tej sprawie referendarz , czy sędzia) i w pismach proce- sowych skarżącej nie został uzasadniony. Trybunał Konstytucyjny ustalił, że zarzuty skarżącej dotyczące trybu rozpoznawania skargi na postanowienie referendarza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w p ostępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym dotyczyły wyłącznie art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c., co skarżąca trafnie dostrzegła w skardze konstytucyjnej o sygn. SK 13/18. Wskazanie w tym kontekście jako przedmiotu zaskarżenia całego art. 398 23 k.p.c. w skargach konstytucyjnych o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18 oraz obydwu zdań art. 398 23 § 2 k.p.c. w skardze o sygn. SK 13/19 nie było prawidłowe i nie zostało obudowane adekwat- ną argumentacją. Trybunał Konstytucyjny uznał, że mankamentem obarczone były także zarzuty skar- żącej w odniesieniu do art. 66 ust. 3 ustawy o TK z 2015 r., podniesione w skargach o sygn. SK 6/18, SK 7/18 i SK 8/18. Przepis ten regulował tylko pierwszy etap procedury ustanawia- nia pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej – wskazywał, że należy w tym celu zwrócić się do sądu rejonowego miejsca zamieszkania. Nie rozstrzygał natomiast bezpośrednio, jaki podmiot ma tak złożone wnioski rozpoznawać, a w szczególności nie prze- sądzał, że cała procedura przyznawania pełnomocnika z urzędu ma się odbywać poza Trybu- nałem Konstytucyjnym (co jest przedmiotem zastrzeżeń skarżącej) – wynika to już z rozwią- zań kodeksowych. Wbrew twierdzeniom skarżącej, nie można też doszukać się w nim upo- ważnienia do „badania istnienia przesł anek do wniesienia skargi konstytucyjnej osobom nie- będącym sędziami Trybunału Konstytucyjnego” – jedyną wymienioną w nim przesłanką przyznania pomocy prawnej jest sytuacja materialna osoby zainteresowanej złożeniem skargi konstytucyjnej. Także w tym wypadku skarżąca nie przedstawiła żadnych „argumentów lub dowodów” na poparcie prezentowanej w skardze wykładni. Reprezentatywnym przykładem nie są także sprawy, na tle których występowała ona do Trybunału Konstytucyjnego. Na mar- ginesie Trybunał Konstytucyjny zauważył, że w skargach konstytucyjnych skarżąca odnosiła ten zarzut wyłącznie do referendarzy (jednoznacznie wynika to z ich uzasadnienia), nie po- wtarzając formułowanych na wcześniejszych etapach postępowania zastrzeżeń co do upraw- nień pełnomocników z urzęd u. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 22 2.7. W ramach kontroli formalnej skarg konstytucyjnych konieczna była także analiza znaczenia wyroku o sygn. P 54/07, w którym Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 398 23 k.p.c. jest zgodny z art. 32 ust. 1 i art. 78 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji. Orzeczenie to dotyczyło pierwotnej wersji zaskarżonego przepisu, dodanej do kodeksu postępowania cywilnego 2 marca 2006 r. i obowiązującej w skontrolowanej postaci do 18 kwietnia 2010 r., która brzmiała następująco: „§ 1. Wniesienie skargi na postanowienie referendarza w przedmiocie kosztów sądowych lub kosztów procesu wstrzymuje jego wyko- nalność. Rozpoznając skargę sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego utrzymuje w mocy albo je zm ienia. § 2. W sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu”. Trybunał Konstytucyjny uznał, że wyrok ten nie spowodował konieczności umorzenia niniejszego postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 3 ustawy o organizacji TK z uwagi na zbędność ponownego orzekania o konstytucyjności art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. w kwestionowanym brzmieniu. Rzeczywiście przedmiotem wyroku o sygn. P 54/07 także był problem sądowej kontroli postanowień referendarzy, lecz ocena konstytucyjności zaskarżone- go przepisu odbywała się na innej płaszczyźnie – rozpoznawania wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych, a nie przyznawania pomocy prawnej (wynika to jednoznacznie z uzasad- nienia wyroku i stanu faktycznego sprawy, na tle której sąd pytający wystąpił z pytaniem prawnym). Trybunał Konstytucyjny zwrócił więc uwagę, że rozstrzygnięcia te mają częścio- wo inną specyfikę. Wyraża się ona m.in. w tym, że przesłanki przyznania pełnomocnika z urzędu nie ograniczają się do trudnej sytuacji materialnej strony, ale obejmują także kryte- rium merytoryczne „potrzeby” udziału adwokata lub radcy prawnego w sprawie (por. art. 117 § 5 k.p.c.). Ocena konstytucyjności art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. w zaskarżonym brzmie- niu powi nna więc uwzględniać tę specyfikę, a argumenty przedstawione w wyroku o sygn. P 54/07 (por. omówienie niżej) mogą mieć do niej tylko odpowiednie zastosowanie. Nie za- chodzi w tym wypadku pełna tożsamość analizowanego problemu konstytucyjnego, która jest nie zbędna d o zastosowana zasady ne bis in idem . 2.8. W świetle powyższych ustaleń, do rozpoznania merytorycznego kwalifikowały się wyłącznie zarzuty niezgodności: – art. 117 § 5 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2018 r., w zakresie, w jakim s tanowi podstawę oddalenia wniosku o ustanowienie kolejnego pełnomocnika z urzędu w wypadku, gdy w danej sprawie poprzednio ustanowiony pełnomocnik z urzędu sporządził z zachowaniem zasad należytej staranności opinię o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej, z art. 79 ust. 1 Konstytucji; – art. 123 § 2 k.p.c. w zakresie, w jakim przyznaje referendarzowi sądowemu prawo do orzekania w sprawie ustanowienia pełnomocnika z urzędu w postępowaniu przed Trybu- nałem Konstytucyjnym, z art. 45 ust. 1 Konstytu cji; – art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r., w zakresie, w jakim wskazuje, że sąd rozpoznający skargę na postanowienie referen- darza sądowego o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym działa jako sąd drugiej instancji, z art. 45 ust. 1 i art. 78 Konstytucji. 3. Pomoc prawna z urzędu w sprawach skarg konstytucyjnych – uwagi ogólne. 3.1. Skarga konstytucyjna musi być sporządzona przez adwokata lub radcę p rawnego, chyba że skarżącym jest sędzia, prokurator, adwokat, radca prawny, notariusz, profesor lub doktor habilitowany nauk prawnych. Obowiązkowe profesjonalne zastępstwo prawne dotyczy OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 23 także zażalenia na postanowienia o odmowie nadania dalszego biegu ska rdze konstytucyjnej (por. art. 44 ust. 1 ustawy o organizacji TK). Obowiązki pełnomocnika w postępowaniu przed Trybunałem nie ograniczają się do sporządzenia pism procesowych, lecz obejmują także ich wnoszenie oraz reprezentowanie skarżącego w postępowaniu przed Trybunałem (por. art. 44 ust. 1 ustawy o organizacji TK). 3.2. Skarżący może w celu wniesienia skargi konstytucyjnej skorzystać z pełnomocni- ka z wyboru (zawierając z nim stosowną umowę i udzielając mu pełnomocnictwa szczegól- nego – por. art. 53 ust. 2 pkt 3 ustawy o organizacji TK) lub – w razie „niemożności poniesie- nia kosztów pomocy prawnej” – ubiegać się o pełnomocnika z urzędu (por. art. 44 ust. 2 ustawy o organizacji TK). Procedura wyznaczania pełnomocnika z urzędu była w ustawach trybunalskich zawsze uregulowana tylko szczątkowo – wskazywała wyłącznie właściwość instancyjną i miejscową sądu, do którego należało wnieść wniosek (zawsze był to sąd rejonowy miejsca zamieszkania skarżącego – por. obecnie art. 44 ust. 2 ustawy o organizacji TK; w wyp adku osób prawnych – które także mogą składać skargi konstytucyjne – siedziba). W pozostałym zakresie zasto- sowanie miały przepisy procedury cywilnej (por. art. 36 ustawy o organizacji TK). Wniosek o przyznanie pełnomocnika w celu złożenia skargi konstytucyjnej należy wnieść na piśmie do sądu rejonowego miejsca zamieszkania skarżącego (ustne zgłoszenie do protokołu, przewidziane w art. 117 § 4 k.p.c. jako alternatywa, jest w praktyce wykluczone, bo nie toczy się na tym etapie żadne postępowanie ani nie są protokołowane żadne czynności – skarżący musi dysponować już ostatecznym rozstrzygnięciem – por. art. 79 ust. 1 Konstytu- cji). Osoby fizyczne dołączają do niego oświadczenie według wzoru ustalonego przez Mini- stra Sprawiedliwości (por. art. 117 1 § 1 zdanie drugie k.p.c. oraz rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 31 stycznia 2006 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postę powaniu cywilnym, Dz. U. z 2015 r. poz. 574; dalej: rozporządzenie MS z 2006 r.), w którym muszą m.in. wpisać informacje dotyczące po- siadanych nieruchomości, oszczędności, wierzytelności, pojazdów, dochodów wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym oraz zobowiązań i stałych wy- datków. Sposób wykazania „braku możności” sfinansowania pełnomocnika we własnym za- kresie przez osoby prawne i inne podmioty posiadające zdolność prawną nie jest kodeksowo uregulowany i w praktyce następuje na podstawie dokumentów specyficznych z uwagi na formę prawną danego podmiotu. Jeżeli sąd uzna udział adwokata lub radcy prawnego w sprawie za „potrzebny” (por. art. 117 § 5 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2018 r., obecnie regulacja ta jest zaw arta w art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c.), uwzględnia wniosek i zwraca się o wyzna- czenie adwokata lub radcy prawnego do właściwej okręgowej rady adwokackiej lub rady okręgowej izby radców prawnych (por. art. 117 3 § 1 k.p.c.; następuje to w formie doręcze nia odpisu postanowienia). Rada na podstawie przepisów wewnętrznych wyznacza konkretnego pełnomocnika niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie dwóch tygodni, zawiadamiając o tym sąd (por. art. 117 3 § 2 zdanie pierwsze k.p.c.). Zawiadomienie w tej sprawie jest dorę- czane wyznaczonej osobie, ze wskazaniem przedmiotu umocowania (sygnatury akt sądo- wych) oraz imienia, nazwiska i adresu mocodawcy (w wypadku osób prawnych: nazwy i ad- resu siedziby) i zobowiązaniem do pilnego kontaktu z mocodawcą. W projekcie nowelizacji k.p.c. z 2019 r. proponowano, aby ustawowo zobowiązać ustanowionego adwokata lub radcę prawnego do kontaktu z klientem, lecz regulacja nie została uchwalona (por. art. 123 § 3 k.p.c. w brzmieniu proponowanym w art. 1 pkt 31 lit. b projektu nowelizacji k.p.c. z 2019 r., druk sejmowy nr 3137/VIII kadencja). Jeżeli potencjalny skarżący we wniosku wskazał prefe- OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 24 rowaną przez siebie osobę, jego życzenie powinno zostać uwzględnione „w miarę możliwości i w porozumieniu ze wskazanym adwokatem lub radcą prawnym” (por. art. 117 3 § 3 k.p.c.). Ustanowienie adwokata lub radcy prawnego przez sąd jest równoznaczne z udziele- niem pełnomocnictwa procesowego (por. art. 118 § 1 k.p.c.). Z tego powodu pełnomocnik wykazuje swoje uprawnienie do występowania przed Trybunałem postanowieniem sądu o przyznaniu skarżącemu prawa do bezpłatnej pomocy prawnej oraz zawiadomieniem o wy- znaczeniu przez samorząd zawodowy. Co do zasady, adwokat lub radca prawny ustanowiony przez sąd jest obowiązany za- stępować stronę do prawomocnego zakończenia postępowania (por. art. 118 § 2 k.p.c.), czyli – w wypadku skarg konstytucyjnych – podczas ich wstępnej kontroli oraz rozpoznawania merytorycznego. Ustanowiony pełnomocnik może jednak wyjątkowo „z ważnych przyczyn” wnosić o zwolnienie od obowiązku zastępowania strony (por. art. 118 § 3 k.p.c.). Sąd, zwal- niając adwokata lub radcę prawnego, zwraca się jednocześnie do właściwej okręgowej rady adwokackiej lub rady okręgowej izby radców prawnych o wyznaczenie innego adwokata lub radcy prawnego (por. art. 118 § 3 k.p.c.). Postanowienie o odmowie ustanowienia dla strony pełnomocnika w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej należy doręczyć wnioskodawcy z uzasadnieniem i pouczeniem o do- puszczalności, terminie i sposobie wniesienia środka zaskarżenia (por. art. 357 § 2 zdanie drugie k.p.c.). W zależności od tego, jaki organ je wydał, stronie przysługują dwa różne środ- ki zaskarżenia – na postanowienie sądu rejonowego przysługuje zażalenie (w stanie prawnym z dnia wniesienia skarg konstytucyjnych – do sądu drugiej instancji, por. art. 394 § 1 pkt 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.; obecnie – do innego składu sądu pierwszej instancji, por. art. 394 1a k.p.c. w brzmieniu obowiązującym od 7 listopada 2019 r. ), natomiast na postanowienie refer endarza sądowego – skarga do sądu rejonowego, który orze- ka jako sąd drugiej instancji (por. art. 398 23 § 2 zdanie drugie k.p.c. w brzmieniu obowiązują- cym do 6 listopada 2019 r., obecnie zasada ta wynika z 398 23 § 3 k.p.c.). W razie oddalenia wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego strona nie może ponownie domagać się ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, powołując się na te same okoliczności, które stanowiły uzasadnienie oddalonego wniosku (por. art. 117 2 § 1 k.p.c.). W stanie prawnym z dnia wniesienia skarg konstytucyjnych tego typu wniosek podle- gał odrzuceniu, a na postanowienie o odrzuceniu wniosku nie przysługiwało zażalenie (por. art. 117 2 § 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 6 listopada 2019 r.). Obecnie pozostawia się go w aktach sprawy bez żadnych dalszych czynności (por. art. 117 2 § 2 k.p.c. w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 32 nowelizacji k.p.c. z 2019 r.). 3.3. Osoba zainteresowana złożeniem skargi konstytucyjnej może otrzymać pomoc prawną z urzędu w jednej z dwóch form – albo sporządzenia i wniesienia skargi konstytucyj- nej, albo sporządzenia opinii o braku podstaw tej czynności procesowej (por. art. 118 § 5 k.p.c. w związku z art. 36 ustawy o organizacji TK). Z analizy akt spraw kierowanych do Trybunału Konstytucyjnego wynika, że pełnomocnicy odstępują od złożenia skarg konstytu- cyjnych najczęściej z powodu stwierdzenia, że upłynął termin jej złożenia (por. np. postano- wienie z 25 listopada 2014 r., sygn. Ts 214/14, OTK ZU nr 1/B/2015, poz. 95), a co do zasa- dy podejmują próbę sformułowania skargi zgodnie z oczekiwaniami klienta (stąd w latach 1997- 2017 średnio aż cztery na pięć skarg konstytucyjnych nie nadawało się do merytorycz- nego rozpoznania – Informacja o istotnych problemach wynikających z działalności i orzecz- nictwa Tr ybunału Konstytucyjnego w 2017 roku , Warszawa 2018, s. 82). Gdy adwokat lub radca prawny nie stwierdza podstaw do wniesienia skargi konstytu- cyjnej, jest obowiązany niezwłocznie (nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia za- wiadomienia go o wyznaczeniu) zawiadomić na piśmie o tym stronę oraz sąd, dołączając do zawiadomienia opinię (por. art. 118 § 5 k.p.c.). OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 25 Jeżeli sąd stwierdzi, że opinia nie została sporządzona z zachowaniem zasad należytej staranności, zawiadamia o tym właściwy organ samorządu zawodowego, do którego należy adwokat lub radca prawny, a rada t a wyznacza nowego pełnomocnika (por. art. 118 § 6 k.p.c.). Rozwiązanie to Trybunał oceniał jako wystarczającą gwarancję odpowiedniej jakości pomocy prawnej udzielanej potencjalnemu skarżącemu (por. np. postanowienie z 17 lutego 2015 r., sygn. Ts 367/14, OTK ZU nr 5/B/2015, poz. 511). W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego podkreślana była równorzędność oby- dwu form pomocy prawnej z urzędu. Na przykład we wspomnianym już postanowieniu o sygn. Ts 367/14 Trybunał Konstytucyjny wyraźnie zaznaczył, że z adanie m pełnomocnika z urzędu „nie jest (…) przygotowanie określonego pisma procesowego, lecz udzielenie stro- nie profesjonalnej pomocy prawnej, która może obejmować zarówno sporządzenie takiego środka, jak i wyjaśnienie przyczyn, które – zdaniem pełnomocnika – p rzemawiają przeciwko temu. (…) Od profesjonalnego pełnomocnika nie można bowiem oczekiwać sporządzenia i wniesienia środka prawnego wtedy, gdy pełnomocnik jest przekonany o jego bezpodstawno- ści”. Zastrzegł równocześnie, że „sporządzenie przez pełnomocnika z urzędu opinii o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej nie zamyka również ostatecznie drogi do złoże- nia tego środka prawnego. Skarżący może bowiem – z zachowaniem ustawowego terminu do złożenia skargi – zwrócić się do pełnomocnika z wyboru”. Stwierdzenie braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej przez wyznaczonego pełnomocnika (por. art. 118 § 5 k.p.c.) nie jest wiążące dla skarżącego w tym sensie, że nie wyklucza złożenia skargi konstytucyjnej przez innego pełnomocnika (z wyboru), jeże li doko- na on odmiennej oceny niż ustanowiony poprzednio pełnomocnik z urzędu (niepodobna bo- wiem przyjąć, że adwokat lub radca prawny świadomie wniósłby skargę pozbawioną podstaw – bez względu na sposób umocowania). 4. Ocena konstytucyjności art. 117 § 5 k.p.c. w kwestionowanym zakresie. 4.1. W opinii skarżącej, referendarze sądowi, rozpoznając wnioski o przyznaniu peł- nomocnika z urzędu, oceniają w istocie dopuszczalność skargi konstytucyjnej, co powoduje ich wkroczenie w kompetencje zastrzeżone dla Trybunału Konstytucyjnego oraz ogranicza konstytucyjne prawo do skargi konstytucyjnej. Trybunał uznał rozpoznanie tego zarzutu za niedopuszczalne, ponieważ prezentowane przez skarżącą rozumienie art. 117 § 5 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2018 r., nie było zastosowane w żadnej z jej spraw, a ponadto nie ma bezpośredniej podstawy w treści kwestionowanego przepisu i nie zostało uzasadnione. Na podstawie uzasadnienia skarg konstytucyjnych Trybunał zrekonstruował równo- cześnie inny zarzut wobec wsk azanego przepisu – zdaniem skarżącej, powinna ona mieć pra- wo żądania wyznaczenia kolejnego pełnomocnika z urzędu, jeżeli poprzednio powołany spo- rządził opinię o braku podstaw do sporządzenia skargi konstytucyjnej na podstawie art. 118 § 5 k.p.c. Oddalanie w takiej sytuacji wniosków o kolejnego pełnomocnika uważa ona za za- mknięcie drogi do realizacji konstytucyjnego prawa do wniesienia skargi konstytucyjnej (por. art. 79 ust. 1 Konstytucji). 4.2. Jednym dopuszczalnym wzorcem kontroli był art. 79 ust. 1 Konstytucji („Każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone, ma prawo, na zasadach określo- nych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyjnego w sprawie zgodności z Kon- stytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lub organ admini- stracji publicznej orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach albo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji”). OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 26 Przepis ten formułuje prawo podmiotowe do indywidualnej skargi konstytucyjnej i określa jego zakres podmiotowy („każdy, czyje konstytucyjne wolności lub prawa zostały naruszone”) i przedmiotowy (kwestionowanie „ustawy lub innego aktu normatywnego”, które były podstawą ostatecznego orzeczenia sądu lub organu władzy publicznej o konstytucyjnych wolnościach, prawach albo obowiązkach skarżącego; zgodnie z art. 79 ust. 2 Konstytucji skarga konstytucyjna nie przysługuje w wypadku naruszenia praw określonych w art. 56 Konstytucji). Zawarta w nim regulacja nie ma charakteru wyczerpującego – prawo do skargi konstytucyjnej przysługuje „na zasadach określonych w ustawie”. W doktrynie wskazuje się, że zasady te mogą mieć wyłącznie charakter procesowy (por. np. L. Bosek, M. Wild, uwagi do art. 79, [w:] M. Safjan, L. Bosek, Konstytucja RP. Tom I. Komentarz do art. 1-86 , War- szawa 2016, Legalis). Art. 79 ust. 1 Konstytucji rzadko był wzorcem kontroli konstytucyjności – dotychczas jego adekwatność została uznana zaledwie w jednej sprawie zakończonej wyrokiem (por. wyrok z 20 maja 2003 r., sygn. SK 10/02, OTK ZU nr 5/A/2003, poz. 41 – orzeczenie to do- tyczyło art. 399 i art. 401 1 § 1 k.p.c.). W uzasadnieniu tego wyroku nie zawarto jednak wy- powiedzi na temat zawartości normatywnej tej regulacji. Konstytucyjne i ustawowe warunki wnoszenia skarg konstytucyjnych były natomiast wielokrotnie przed miotem analiz w spra- wach zainicjowanych w tym trybie. Dotyczyło to także przymusu adwokacko - radcowskiego, a więc jednego z ustawo- wych warunków wnoszenia skarg konstytucyjnych zapowiadanego w art. 79 ust. 1 Konstytu- cji. Trybunał wyjaśniał ratio legis tego r ozwiązania w następujący sposób: „ Przymus adwo- kacko- radcowski (…), choć stanowi formalne ograniczenie prawa do wniesienia skargi kon- stytucyjnej, pełni funkcję gwarancyjną. Ma zapewnić, że skargi konstytucyjne będą sporzą- dzane przez osoby mające wiedzę i doświadczenie konieczne do ich prawidłowego przygoto- wania. Jednocześnie ma służyć temu, by skargi nie były formułowane w sprawach, w których nie występują przesłanki ich złożenia” (postanowienie o sygn. Ts 367/14, wydanie w sprawie skargi prokurenta skarżące j). 4.3. Zgodnie z art. 117 § 5 k.p.c. w badanym brzmieniu (obowiązującym do 31 grud- nia 2018 r.), sąd uwzględni wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, jeżeli jego udział w postępowaniu uzna za „potrzebny”. Analogiczna regulacja jest obecnie zawart a w art. 117 § 5 zdanie pierwsze k.p.c. 4.3.1. W orzecznictwie i doktrynie na tle spraw cywilnych przesłankę tę wiązano za- zwyczaj z sytuacją osobistą wnioskodawcy (jego nieporadnością, trudnościami komunikacyj- nymi, problemami z samodzielnym podejmowaniem c zynności procesowych) albo specyfiką dochodzonej przez niego sprawy (jej wysokim stopniem skomplikowania pod względem fak- tycznym lub prawnym – por. np. J. Gudowski, uwagi do art. 117, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze , red. T. Ereciński, Warszawa 2016, Lex nr 10412; T. Demendecki, uwagi do art. 117, [w:] Kodeks postępowania cywilne- go. Komentarz , red. A. Jakubecki, Warszawa 2008, s. 194; T. Demendecki, uwagi do art. 117, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. K omentarz aktualizowany. Tom I, Art. 1-729 , red. A. Jakubecki, Warszawa 2018, Lex nr 10749; wyrok SN z 2 marca 2005 r., sygn. akt III CK 533/04, Lex nr 197647). Podobnie znaczenie tego kryterium odczytywał Trybunał Konstytucyjny: w postano- wieniu z 18 września 2014 r., sygn. Ts 284/13 (OTK ZU nr 5/B/2014, poz. 454), Trybunał stwierdził m.in., że: „Nie budzi (…) wątpliwości to, że użyty w art. 117 § 5 k.p.c. zwrot «uzna za potrzebny» daje sądom możliwość dokonania wyważonej i zindywidualizowanej oceny tego, c zy w danej sprawie potrzebne jest ustanowienie pełnomocnika. (…) Trybunał zwraca uwagę na to, że art. 117 § 5 k.p.c. statuuje obowiązek ustanowienia pełnomocnika ( verba legis : «sąd uwzględni wniosek») w każdej sytuacji, w której jego udział w postępowaniu, ze względu na OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 27 stan i okoliczności sprawy, jest uzasadniony. Przepis ten nie daje zatem sądowi możliwości swobodnego decydowania o wyznaczeniu bądź odmowie wyznaczenia adwokata lub radcy prawnego, ale przewiduje konieczność uwzględnienia odpowiedniego wniosku przez sąd, jeżeli udział pełnomocnika w sprawie jest potrzebny. Instytucja ta jest zatem realizacją za- gwarantowanego w Konstytucji prawa do sądu, a nie – jak twierdzi skarżący – jego narusze- niem, zapewnia bowiem stronie postępowania bezpłatną, profesjonalną pomoc prawną, gdy ze względu na okoliczności sprawy jest to uzasadnione”. Trybunał Konstytucyjny ustalił, że „potrzeba” udziału pełnomocnika w sprawach ob- jętych przymusem adwokacko - radcowskim jako kryterium przyznania pełnomocnika z urzędu w postępowaniu cywilnym była przedmiotem pewnych kontrowersji orzeczniczych. W niektórych orzeczeniach pojawił się pogląd, że sąd może odmówić ustanowienia pełnomocnika osobom spełniającym kryteria majątkowe, jeżeli dany środek nie jest „dopusz- czalny” (por. na tle kasacji – postanowienie SN z 29 marca 2000 r., sygn. akt I CZ 16/00, nie- publ.) albo „z oczywistych względów podlegałby odrzuceniu” (por. na tle skargi o stwierdze- nie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia – uchwała składu siedmiu sędziów SN z 13 lipca 2010 r., sygn. akt III CZP 29/10, Lex nr 584618). Odmienne stanowisko pojawiło się natomiast w uchwale składu siedmiu sędziów SN z 21 września 2000 r., sygn. akt III CZP 14/00 (Lex nr 41972). Stwierdzono w niej m.in.: „Regułą ogólną, wynikającą z art. 117 § 1 zdanie drugie i trzecie k.p.c., jest konieczność uznania przez sąd, że udział adwokata dla wytoczenia sprawy lub w jej toku jest potrzebny. Ocena ta, podobnie jak przy zwracaniu stronom uwagi na potrzebę ustanowienia pełnomocni- ka procesowego (art. 212 zdanie drugie in fine k.p.c.) nie powinna być, jak się zgodnie przyj- muje, zbyt rygorystyczna, aby potrzebny udział adwokata albo radcy prawnego (lub także nawet innego z możliwych pełnomocników) nie został przez to bezpodstawnie wyłączony. (…) w szczególnej sytuacji, jaka ma miejsce po wydaniu orzeczenia sądu drugiej instancji, odpowiednie stosowanie przepisu art. 117 § 1 zdanie trzecie k.p.c. oznaczać musi brak moż- liwości jego stosowania. Przede wszystkim, wobec ustawowego obowiązku ewentualnego sporządzenia kasacji przez adwokata, sąd drugiej instancji nie może już wówczas oceniać, czy udział adwokata jest potrzebny ani czy powództwo lub obrona, to jest – odpowiednio – kasa- cja lub zażalenie, nie są oczywiście bezzasadne. W drodze wykładni uznać więc należy, że istnienie samej potrzeby udzielenia stronie fachowej pomocy prawnej nie jest nadal pozosta- wione uznaniu sądu drugiej instancji. Oczywistym więc jest, że sąd ten nie mógłby odmówić ustanowienia adwokata nawet jeśli oceniłby, że jego udział jest o tyle niepotrzebny, że w sprawie nie przysługuje kasacja, albo wobec braku usprawiedliwionych podstaw kasacyj- nych istnieje możliwość odpowiedniego uznania, że stoi temu na przeszkodzie oczywista bez- zasadność jej powództwa lub obrony (art. 116 § 2 i art. 120 § 1 zdanie pierwsze k.p.c.). Taki swoisty przedsąd byłby w tym wypadku – oczywiście – niedopuszczalny. (…) O tej dopusz- czalności kasacji można orzekać dopiero wówczas, gdy zostanie ona złożona (art. 393 5 i 393 8 – obecnie art. 393 7 § 2 – k.p.c.). Decydujące dla oceny zasadności wniosku o ustanowienie adwokata złożonego po wydaniu orzeczenia przez sąd drugiej instancji musi więc pozostawać jedynie istnienie przesłanki związanej z sytuacją majątkową strony (art. 117 § 1 zdanie pierw- sze i § 2 w związku z art. 113 § 1 zdanie pierwsze, art. 393 19 i art. 391 k.p.c.)”. 4.3.2. „Potrzeba” udziału pełnomocnika w sprawie jako kryterium przyznawania po- mocy prawnej do celów postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym rzadko była przedmiotem ogólnych wypowiedzi judykatury, wykraczających poza okoliczności danej sprawy. W tego typu sprawach sądy (powołując się często na omówioną uchwałę składu siedmiu sędziów SN o sygn. akt III CZP 14/00) wyraźnie wykluczały możliwość orzekania o przyznaniu pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia skargi konstytucyjnej z innych po- wodów niż sytuacja ekonomiczna i osobista wnioskodawcy (por. np. wyrok Sądu Apelacyj- nego – dalej: SA – w Warszawie z 26 czerwca 2007 r., sygn. akt I ACa 903/06, Lex OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 28 nr 1641031; postanowienie Sądu Okręgowe go – dalej: SO – w Kaliszu z 23 lutego 2015 r., sygn. akt II Cz 88/15, Lex nr 1833237; wyrok SO w Szczecinie z 11 września 2013 r., sygn. akt II Ca 1411/12, Lex nr 1853531). Wyraźnie przy tym podkreślały, że „nie jest rzeczą sądu badać potrzebę ustanowienia adwokata w sytuacjach, kiedy ustawodawca o powyższym wprost przesądził, zastrzegając dopuszczalność czynności od jej dokonania przez profesjonal- nego pełnomocnika. Nie jest też sąd uprawniony «przy okazji» do oceny, czy dany środek prawny w ogóle może przysługiwać i czy istnieją uzasadnione podstawy jego wniesienia” (powołany wyrok SA w Warszawie o sygn. akt I ACa 903/06). Trybunał Konstytucyjny odnotował jednak także pojedyncze przypadki odmowy usta- nowienia pełnomocnika z innych powodów niż niespełnienie kryteriów majątkowych, ujmo- wanych w kategoriach braku „potrzeby” udziału adwokata lub radcy prawnego w sprawie w rozumieniu art. 117 § 5 k.p.c. w zaskarżonym brzmieniu, takich jak: – ustanowienie w sprawie pełnomocnika na skutek poprzedniego wniosku tego same- go podmiotu, który udzielił pomocy prawnej w formie sporządzenia z należytą starannością opinii prawnej o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej (por. prawie trzydzieś ci skarg konstytucyjnych skarżącej, którym w większości nie nadano dalszego biegu na etapie wstępnej kontroli – tylko w tym wypadku odmowa była zawarta w postanowieniu referenda- rza – oraz postanowienia omówione w wyroku SO w Warszawie z 28 września 2012 r. , sygn. akt I C 300/11, Lex nr 1847601); – oczywista bezzasadność skargi (por. postanowienia omówione w wyroku SA w Ka- towicach z 10 lutego 2016 r., sygn. akt I ACa 868/15, Lex nr 2009555 i wspomniane posta- nowienie SO w Kaliszu o sygn. akt II Cz 88/15); – brak substratu skargi (tj. ostatecznego rozstrzygnięcia w rozumieniu art. 79 ust. 1 Konstytucji – por. postanowienia omówione w: postanowieniu SO w Jeleniej Górze z 14 lute- go 2014 r., sygn. akt II Cz 121/14, Lex nr 1849855; wyroku SA w Katowicach z 1 lutego 2018 r., sygn. akt I ACa 821/17, Lex nr 2460051 oraz postanowienie SO w Świdnicy z 27 grudnia 2012 r., sygn. akt II Cz 1205/12, Lex nr 1854954); – bardzo prosty charakter sprawy i umiejętność samodzielnej realizacji praw przez wnioskodawcę, bez pomocy pełnomocnika (por. postanowienie SO w Kaliszu z 22 marca 2016 r., sygn. akt II Cz 109/16, Lex nr 2070320). Trybunał Konstytucyjny nie jest organem powołanym do kontroli prawidłowości sto- sowania prawa – w sprawach cywilnych nadzór judykacyjny jest zastrzeżony dla Sądu Naj- wyższego (por. art. 183 ust. 1 Konstytucji). Niemniej na tle powyższych spraw należy przypomnieć, że w obecnie obowiązującym modelu pomocy prawnej w postępowaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym (por. wyżej) wstępna ocena, czy istnieją podstawy do wniesienia skargi konstytucyjnej, jest zastrzeżona dla pełnomocników z urzędu (por. art. 118 § 5 k.p.c.; oceny ostatecznej dokonuje sam Trybu- nał w razie wniesienia skargi). Ograniczona funkcja kontrolna sądu przewidziana jest wyłącz- nie na późniejszym etapie (już po ustanowieniu pełnomocnika z urzędu) – jeżeli adwokat lub radca prawny wyda opinię negatywną, sąd ma obowiązek ją zbadać pod względem zachowa- nia „zasad należytej staranności” (por. art. 118 § 6 k.p.c.). W praktyce przyjmuje się, że może to czynić także na wniosek osoby zainteresowanej złożeniem skargi konstytucyjnej (zawarty we wniosku o zmianę pełnomocnika – tak było m.in. w sprawach skarżącej). W ślad za poglądami wyrażanymi na tle spraw cywilnych, należy uprawnienie to ro- zumieć wąsko – „Sąd nie może badać, czy w sprawie występują podstawy do wniesienia skargi, gdyż wykraczałoby to poza jego kompetencje jako organu władzy sądowniczej; przedmiotem kontroli jest wyłącznie zachowanie przez adwokata (radcę prawnego) zasad należytej zawodowej staranności. Chodzi o staranność ogólnie wymaganą w pracy adwokata (radcy prawnego) nacechowaną w tym wypadku dążeniem do ochrony w takim samym stop- niu interesu strony, jak i interesu publicznego (…). Istotny jest obiektywny miernik staranno- OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 29 ści, uwzględniający funkcję adwokatury [i samorządu zawodowego radców prawnych], jej zawodowe standardy oraz obowiązki zawodowe” (J. Gudowski, uwagi do art. 118, [w:] Ko- deks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom 1. Postępowanie rozpoznawcze , red. T. Ere- ciński, Warszawa 20 16, Lex nr 10412). Tak też było w sprawach skarżącej – na przykład w postanowieniu z 28 lutego 2017 r. wydanym przez referendarza sądowego w Sądzie Rejonowym w Tychach, sygn. akt IX Co 817/16 (niepubl.), wyraźnie zaznaczono, że „wyznaczony dla skarżącego pełnomocnik był formalnie uprawniony do sporządzenia opinii o braku podstaw do wniesienia skargi konstytu- cyjnej, z tym, że oczywiście powinien był przy tym dochować należytej staranności, jakiej można wymagać od profesjonalisty. W tym kontekście należy podkreślić, że autorem skargi konstytucyjnej ma być ustanowiony pełnomocnik, a nie sąd, który go ustanowił. Tym samym sąd nie może w żaden sposób sprecyzować jak miałaby wyglądać ta skarga, a w szczególności jakie przepisy należy w niej zakwestionować i jakie konstytucyjne wzorce kontroli w niej powołać. Nie można zatem zarzucić pełnomocnikowi braku należytej staranności tylko dlate- go, że ma inny pogląd prawny w kwestii oceny konstytucyjności określonych przepisów, czy też inaczej ocenia szanse powodzenia skargi konstytucyjnej. Sąd może zatem wziąć pod uwa- gę w szczególności to, czy pełnomocnik wysłuchał strony, rozważył jej argumentację, ocenił, czy w sprawie, w związku z którą ma być wniesiona skarga konstytucyjna, jakakolwiek kon- stytucyjna wolność lub prawo strony zostało naruszone, czy nastąpiło to na skutek zastoso- wania przepisu ustawy lub innego aktu normatywnego, czy orzeczenie jest ostateczne”. Sąd nie bada natomiast w żaden sposób jakości sporządzonej przez pełnomocnika z urzędu skargi konstytucyjnej – t rafia ona już bezpośrednio pod osąd Trybunału Konstytu- cyjnego. Na podstawie opublikowanego orzecznictwa sądów powszechnych oraz akt spraw wpływających do Trybunału Konstytucyjnego należy uznać, że omówione założenia legisla- cyjne i doktrynalne są co do zasady przestrzegane, a odstępstwa od nich zdarzają się jedynie incydentalnie. Pośrednim dowodem są przytoczone już wyżej statystyki – stosunkowo wysoki odsetek skarg konstytucyjnych niekwalifikujących się do merytorycznego rozpoznania świad- czy nie tylko o spo sobie działania pełnomocników (por. wyżej), ale wskazuje także na przy- znawanie pomocy prawnej z urzędu przez sądy (i referendarzy sądowych) bez względu na dopuszczalność czy zasadność tych skarg. Przykładami mogą być w szczególności liczne sprawy skarżącej, w tym m.in. skarga konstytucyjna o sygn. SK 13/19, w wypadku której sąd podczas podejmowania decyzji o ustanawianiu kolejnych pełnomocników nie badał, czy na- dal zachowany jest termin wniesienia skargi konstytucyjnej (por. wyżej). 4.3.3. Trybunał Konstytucyjny nie miał równocześnie wątpliwości, że kwestionowana przez skarżącą praktyka odmowy przyznania kolejnego pełnomocnika z urzędu, gdy poprzed- ni sporządził z zachowaniem zasad należytej staranności opinię o braku podstaw do wniesie- nia skargi konstytucyjnej, mieści się w omawianym modelu, a dodatkowo ma charakter trwa- ły, powszechny i jednolity, korespondując także z procedurą przyjętą w sprawach cywilnych (na ten temat por. np. M. Sieńko, uwagi do art. 118, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I, Art. 1-505 38 , red. M. Manowska, Warszawa 2015, Lex). Ukształtowała ona sposób rozumienia pojęcia „potrzeba” udziału pełnomocnika w sprawie w rozumieniu art. 117 § 5 k.p.c. (w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2018 r.), który może podlegać kontroli pod względem zgodności z Konstytucją. 4.3.4. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, zarzuty skarżącej wobec art. 117 § 5 k.p.c. w badanym brzmieniu sprowadzają się w istocie do stwierdzenia, że oczekuje ona przy- znawania pomocy prawnej z urzędu „aż do skutku”, tj. dopóki wyznaczony pełnomocnik nie sporządzi skargi konstytucyjnej. Trybunał Konstytucyjny uznał, że są one oparte na nadinterpretacji art. 79 ust. 1 Kon- stytucji i nie zasługują na uwzględnienie. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 30 Przepis ten już w samej swojej treści zakłada, że skarga konstytucyjna jest instrumen- tem szczególnym o określonym, bardzo ograniczonym zakresie i specyficznym celu. Jest nim przede wszystkim generalne wyeliminowanie z systemu prawa normy niezgodnej z Konstytu- cją (co wynika z powszechnego obowiązywania i ostateczności wszystkich wyroków, także tych wydanych w trybie kontroli konkretnej – por. art. 190 ust. 1 Konstytucji), a dopiero w dalszej perspektywie i pod warunkiem złożenia odpowiedniego wniosku o wznowienie postępowania – wzruszenie wydanego na jej podstawie ostatecznego rozstrzygnięcia o pra- wach, wolnościach lub obowiązkach skarżącego (por. art. 190 ust. 4 w związku z art. 79 ust. 1 Konstytucji). W rezultacie skarga konstytucyjna, choć jest składana przez skarżącego we wła- snym interesie, służy także celowi publicznemu (przywróceniu hierarchicznej zgodności sys- temu prawa – por. art. 8 ust. 1 Konstytucji). Jej jurydyczna konstrukcja jest w związku z tym nietypowa – w przeciwieństwie do innych środków prawnych przysługujących jednostce, zakłada bow iem kwestionowanie nie aktu stosowania prawa (ostatecznego orzeczenia), lecz przepisu stanowiącego jego podstawę i to mającego charakter kwalifikowany (godzącego w prawa, wolności lub obowiązki skarżącego). Logiczną konsekwencją wskazanej specyfiki skargi konstytucyjnej było wprowadze- nie przez ustawodawcę – w ramach upoważnienia zawartego w art. 79 ust. 1 Konstytucji – przymusu adwokacko- radcowskiego. Ustrojodawca racjonalnie założył, że sporządzenie tego typu pisma procesowego wykracza poza wiedzę i umiejętności, których można oczekiwać od przeciętnego skarżącego. Nakazane przez ustawę skorzystanie z profesjonalnej pomocy prawnej gwarantuje skarżącemu możliwie największą skuteczność skargi konstytucyjnej – prawidłowe wskazanie kwestionowanego przepisu i ad ekwatnych oraz dopuszczalnych wzorców kontroli, właściwe z punktu widzenia oczekiwanego skutku orzeczenia sformuło- wanie zakresu i sposobu zaskarżenia, przekonujące wykazanie spełnienia wymogów formal- nych itd. Jest to szczególnie ważne, gdy weźmie się pod uwagę, że w praktyce skargę taką można złożyć tylko raz (pomijając już inne przeszkody, ponowne wniesienie poprawionej skargi konstytucyjnej wynikającej z tego samego ostatecznego orzeczenia jest najczęściej wykluczone z uwagi na upływ terminu, o którym mow a w art. 77 ust. 1 ustawy o organizacji TK). Odmiennie niż przyjmuje skarżąca, rolą pełnomocnika (bez względu na źródło umo- cowania) nie jest sporządzenie skargi konstytucyjnej w każdym wypadku, lecz udzielenie osobie zainteresowanej profesjonalnej pomocy prawnej. Adwokat lub radca prawny działa także w tym wypadku jako osoba wykonująca zawód zaufania publicznego (por. art. 17 ust. 1 Konstytucji) – obowiązany jest przeanalizować wskazane przez potencjalnego skarżącego orzeczenie i ocenić, czy dopuszczalne i celowe jest sformułowanie na jego tle skargi konsty- tucyjnej. Jeżeli brak jest ku temu podstaw prawnych, pełnomocnik – kierując się interesem klienta i obowiązującym go wymogiem rzetelności zawodowej – nie może sformułować tego pisma procesowego. W wypadku pełnomocników z urzędu powyższa zasada doznaje jeszcze dodatkowo wzmocnienia z uwagi na ich finansowanie ze środków publicznych. Nie można sobie wyob- razić wprowadzenia na drodze ustawowej regulacji zmuszającej wyznaczonego adwokata lub radcę prawnego do podejmowania czynności w sposób oczywisty niezgodnych z wiedzą prawniczą, a dodatkowo przeznaczać na to z natury rzeczy ograniczone środki budżetowe. Z tego właśnie powodu udzielenie pomocy prawnej z urzędu może przybierać jedną z dwóch prawnie dopuszczalny ch form: sporządzenia skargi konstytucyjnej albo opinii o braku pod- staw do jej wniesienia (por. art. 118 § 5 k.p.c. w związku z art. 36 ustawy o organizacji TK). Osobie niezadowolonej z udzielonej jej pomocy prawnej przysługują odpowiednie in- strumenty ochr ony przed brakiem profesjonalizmu pełnomocnika, o których była już mowa. Jeżeli potencjalny skarżący nie zgadza się z treścią opinii o braku podstaw do wnie- sienia skargi, może swoje zastrzeżenia zgłosić do sądu, który kontroluje dochowanie przez OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 31 pełnomocnika zasad należytej staranności. Jeżeli zastrzeżenia się potwierdzą, sąd zawiadamia o tym właściwy organ samorządu zawodowego, który wyznacza kolejnego pełnomocnika (por. art. 118 § 6 k.p.c.). Sporządzenie przez adwokata lub radcę prawnego opinii z zachowa- niem zasad należytej staranności powoduje jednak, że prawo potencjalnego skarżącego do bezpłatnej pomocy prawnej w danej sprawie zostaje skonsumowane – przyznawanie mu ko- lejnych pełnomocników z urzędu przestaje być „potrzebne” (por. art. 117 § 5 k.p.c. w z askar- żonym brzmieniu), a staje się niecelowe i przez to niedopuszczalne. Potencjalny skarżący może nadal podjąć próbę zaangażowania do sprawy pełnomocnika z wyboru – w tym także nieodpłatnego – który zdecyduje się zrealizować życzenie klienta. Tego typu sy tuacji nie można całkowicie wykluczyć – ustalenie niektórych wymogów formalnych i prawidłowe uję- cie problemu konstytucyjnego wymaga ponadprzeciętnych umiejętności nawet od zawodo- wych prawników (na tle niniejszej sprawy okazało się na przykład, że dotyczy to także termi- nu z art. 77 ust. 1 ustawy o organizacji TK – por. zamieszczone wyżej uwagi na temat skargi konstytucyjnej o sygn. SK 13/19). Nie ma też przeszkód do zrezygnowania z usług pełnomocnika z urzędu, który sporzą - dził skargę konstytucyjną w niesatysfakcjonujący skarżącego sposób. Osoba zainteresowana jej wniesieniem musi jednak wówczas mieć świadomość, że w tej samej sprawie pomocy prawnej z urzędu już ponownie nie otrzyma. Niezadowolony klient może również podjąć kroki zmierzające do uzyskania od peł- nomocnika z urzędu odszkodowania lub doprowadzić do wszczęcia postępowania dyscypli- narnego. Jak wynika m.in. z akt spraw kierowanych przez skarżącą do Trybunału Konstytucyj- nego, mechanizmy te są stosunkowo łatwo dostępne i powszechnie znane. 4.3.5. W świetle powyższych argumentów należy uznać, że art. 117 § 5 k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2018 r., w zakresie, w jakim stanowi podstawę oddalenia wniosku o ustanowienie kolejnego pełnomocnika z urzędu w wypadku, gdy w da- nej sprawie poprze dnio ustanowiony pełnomocnik z urzędu sporządził z zachowaniem zasad należytej staranności opinię o braku podstaw do wniesienia skargi konstytucyjnej, jest zgodny z art. 79 ust. 1 Konstytucji. Trybunał Konstytucyjny zauważył, że powyższy problem był już w ielokrotnie podno- szony przez skarżącą (lub jej prokurenta działającego jako osoba fizyczna we własnych spra- wach). Formułowane w tym kontekście zastrzeżenia były uznawane za oczywiście bezzasad- ne w postanowieniach wydawanych na etapie wstępnej kontroli skar g konstytucyjnych (por. np. postanowienie o sygn. Ts 367/14). Ich wielokrotne ponawianie w kolejnych sprawach wnoszonych przez różnych pełnomocników z urzędu stanowi wymierny dowód, że przymus adwokacko- radcowski (a w szczególności przesłanka „potrzeby” udziału pełnomocnika w sprawie) nie stanowi nadmiernej bariery realizacji konstytucyjnego prawa do skargi. 5. Ocena konstytucyjności art. 123 § 2 k.p.c. w kwestionowanym zakresie. 5.1. Skarżąca uznała, że niezgodne z Konstytucją jest powierzenie orzekania o przy- znaniu pomocy prawnej w celu wniesienia skargi konstytucyjnej referendarzom sądowym, którzy nie są zawodowymi sędziami. Z uzasadnień skarg konstytucyjnych wynika, że skarżąca za optymalne uważałaby rozstrzyganie tych spraw przez sędziów Trybunału. Niektóre ich fragmenty wskazują równo- cześnie, że byłaby ona skłonna zaakceptować także przyznanie w tym zakresie wyłącznej kompetencji sędziom sądów powszechnych. 5.2. Skarżąca nie powołała na poparcie swoich zarzutów poglądów doktryny prawa. Trybunał Konstytucyjny z urzędu ustalił, że nie są one jednolite. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 32 Z jednej strony, w doktrynie incydentalnie pojawił się pogląd o niedopuszczalności przekazywania referendarzom spraw związanych z ustanawianiem pełnomocników z urzędu z uwagi na judykacyjny charakter t ej materii oraz brak unormowania przez ustawodawcę przesłanek, których zaistnienie umożliwiałoby przekazanie takiego uprawnienia referendarzo- wi przez sąd orzekający (por. T. Demendecki, uwagi do art. 123, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz , red. A. Jakubecki, Warszawa 2008, s. 194; T. Demendecki, uwagi do art. 123, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I, Art. 1 -729 , red. A. Jakubecki, Warszawa 2018, Lex nr 10749). Wywołał on jednak reakcję polemiczną – uznano go za nieaktualny oraz zarzucono abstrahowanie od wpadkowego charakteru wyda- wanych postanowień (por. M. Kaczyński, Pełnomocnik z urzędu w sądowym postępowaniu cywilnym , Warszawa 2014, Legalis). Równocześnie zaś w doktrynie i samym środowisku referendarzy pojawiały się także postulaty poszerzenia uprawnień referendarzy o wszystkie czynności związane z pomocą prawną (por. np. M. Kaczyński, op. cit. i cytowana tam literatura) oraz całkowitego zrównania kompetencji sądu i referendarzy w zakresie procedury ustanawiania pełnomocnika z urzędu (por. zwłaszcza projekt nowelizacji procedury cywilnej przygotowany przez Ogólnopolskie Stowarzyszenie Referendarzy Sądowych – A.M. Arkuszewska, Pozycja procesowa referen- darza sądowego – de lege lata i de lege ferenda , „Iustitia” nr 3/2015, s. 121). 5.3. Trybunał Konstytucyjny ustalił, że dopuszczalne było skonfrontowanie konstytu- cyjności art. 123 § 2 k.p.c. jedynie z art. 45 ust. 1 Konstytucji, który brzmi następująco: „Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia s prawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd”. 5.3.1. Art. 45 ust. 1 Konstytucji był wielokrotnie przedmiotem wypowiedzi Trybunału Konstytucyjnego. Jego treść należy więc uznać za utrwaloną i niebudzącą wątpliwoś ci, a w związku z tym niewymagającą szerszego uzasadnienia. Wystarczy ograniczyć się do przypomnienia, że w orzecznictwie trybunalskim konse- kwentnie wskazywane są cztery elementy składowe prawa do sądu: 1) prawo dostępu do są- du, czyli uruchomienia proced ury przed właściwym, niezależnym, bezstronnym i niezawi- słym sądem; 2) prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej, zgodnie z wy- mogami sprawiedliwości i jawności, w szczególności zgodnie z zasadami tzw. sprawiedliwo- ści proceduralnej; 3) prawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia sądowego; 4) prawo do odpowiedniego ukształtowania ustroju i pozycji organów rozpoznających sprawy (zob. np. wyroki z: 9 czerwca 1998 r., sygn. K 28/97, OTK ZU nr 4/1998, poz. 50; 10 maja 2000 r., sygn. K 21/99, OTK ZU nr 4/2000, poz. 109 oraz 24 października 2007 r., sygn. SK 7/06, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 108). Trybunał Konstytucyjny ustalił, że zarzuty skarżącej wobec art. 123 § 2 k.p.c. dotyczą tego ostatniego elementu składowego konstytucyjnego prawa do sądu (dodan ego do tradycyj- nego kanonu elementów prawa do sądu w wyroku o sygn. SK 7/06) i bezpośrednio wiążą się z problemem zakresu przedmiotowego „prawa do sądu” (spraw, które muszą być rozstrzyga- ne wyłącznie przez sędziów), wobec czego postanowił dokładniej przenalizować ten właśnie aspekt art. 45 ust. 1 Konstytucji. Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji, prawo do sądu (w tym m.in. prawo do rozstrzy- gnięcia sprawy przez sędziów) przysługuje „w sprawie”. Zgodnie z utrwalonym orzecznic- twem Trybunału, pojęcie to należy interpretować mając na uwadze: – założenie, że intencją ustrojodawcy było objęcie prawem do sądu możliwe szerokie- go zakresu spraw (por. np. o sygn. K 28/97, cz. III, pkt 1 uzasadnienia; teza wielokrotnie po- wtarzana w późniejszym orzecznictwie); – autonomic zność pojęć konstytucyjnych – konstytucyjne pojęcie „sprawy” nie być objaśniane jedynie przez odwołanie do pojęcia „sprawy” funkcjonującego w prawie karnym, OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 33 cywilnym lub administracyjnym (por. zwłaszcza wyrok pełnego składu TK z 22 czerwca 2015 r., sygn. SK 29/13, OTK ZU nr 6/A/2015, poz. 83, cz. III, pkt 7.5 uzasadnienia); – art. 175 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z którym zadaniem sądów jest „sprawowanie wymiaru sprawiedliwości”, czyli – najogólniej rzecz biorąc – rozstrzyganie sporów o prawo (zob. L. Garlicki, Polskie prawo konstytucyjne. Zarys wykładu , Warszawa 1998, s. 146); – „podatność” danej materii na sądowe rozstrzygnięcie – w niektórych wypadkach ochrona sądowa nie jest adekwatnym mechanizmem rozwiązania sporu lub usunięcia niepew- ności prawnej (por. powołany wyrok pełnego składu TK o sygn. SK 29/13, cz. III, pkt 7.8 i 7.5 uzasadnienia – dotyczący sądowej weryfikacji unieważnienia wyników matur; postano- wienie SN z 5 listopada 2009 r., sygn. akt I CSK 16/09, Lex nr 583720 – dotyczący sądowego ustalenia istnienia prawa do wykonywania mandatu sędziego TK). W rezultacie Trybunał przyjmował, że „sprawami” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Kon- stytucji są niewątpliwie spory między osobami fizycznymi i prawnymi, wynikające ze sto- sunków cywilnoprawnych, administracyjnoprawnych oraz sprawy dotyczące rozstrzygania o zarzutach karnych, ale nie jest to katalog wyczerpujący (por. np. wyrok z 14 marca 2005 r., sygn. K 35/04, OTK ZU nr 3/A/2005, poz. 23, cz. V, pkt 1 uzasadnienia). Pojęcie „sprawy” obejmuje wszelkie sytuacje , w których pojawia się konieczność rozstrzygania o sytuacji prawnej danego podmiotu w relacji z innymi równorzędnymi podmiotami lub w relacji z wła- dzą publiczną, a jednocześnie natura danych stosunków prawnych wyklucza arbitralność roz- strzygania o sytuacj i prawnej podmiotu przez drugą stronę tego stosunku (por. np. powołany już wyrok o sygn. SK 7/06, cz. III, pkt 3.1 uzasadnienia i przytoczone tam wcześniejsze judy- katy; teza wielokrotnie powtarzana). W doktrynie zwraca się dodatkowo uwagę, że pojęcie „sprawy” obejmuje nie tylko „spory”, które w drodze sądowej mają być rozstrzygnięte, ale także „ubieganie się ochronę prawną” (por. P. Sarnecki, uwagi do art. 45, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Ko- mentarz. Tom II , red. L. Garlicki, M. Zubik, Warsza wa 2016, Lex nr 10640), zwłaszcza w sytuacji odczuwanej przez jednostkę niepewności swojej sytuacji czy obawy naruszenia jej praw w przyszłości (por. P. Sarnecki, uwagi do art. 45, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz. Tom III , red. L. Gar licki, Warszawa 2003, s. 2). Wątek ten pojawiał się także w orzecznictwie Trybunału, w którym wskazywano, że: „Jednostka ma prawo zwrócić się do sądu także wówczas, gdy potrzebuje definitywnego ustalenia swojego statusu prawne- go i potwierdzenia przebywania pod opieką prawa” (wyrok z 30 października 2012 r., sygn. SK 8/12, OTK ZU nr 9/A/2012, poz. 111, cz. III, pkt 3 uzasadnienia). 5.3.2. Określenie, czy dane zagadnienie jest „sprawą” w rozumieniu Konstytucji i czy w związku z tym powinno być poddane kontroli sądowej, wywoływało w praktyce duże trud- ności i było rozstrzygane ad casum (por. np. przykłady wymienione przez T. Grzegorczyka, K. Weitza w uwagach do art. 45, [w:] Konstytucja RP. Tom I. Komentarz do art. 1-86 , red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016, Legalis, s. 19- 21). Problem ten pojawił się także w spra- wach dotyczących bezpośrednio kompetencji referendarzy, m.in. w: – wyroku z 13 marca 2012 r., sygn. P 39/10 (OTK ZU nr 3/A/2012, poz. 26) – doty- czącym wydawania przez referendarzy sądowych postanowienia o przekazaniu sprawy sądo- wi właściwemu w wypadku prawidłowo wniesionego sprzeciwu od nakazu zapłaty w elektro- nicznym postępowaniu upominawczym (Trybunał uznał, że art. 505 30 § 1 k.p.c. jest w tym zakresie zgodny z art. 175 ust. 1 Konstytucji); – wyroku z 12 maja 2011 r., sygn. P 38/08 (OTK ZU nr 4/A/2011, poz. 33) – dotyczą- cym m.in. nałożenia na referendarzy zadań z zakresu ochrony prawnej innych niż wymiar sprawiedliwości oraz przyznania im kompetencji sąd u przy wykonywaniu powierzonych czynności (Trybunał Konstytucyjny uznał, że regulacje te są m.in. zgodne z art. 45 ust. 1 Konstytucji); OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 34 – wspomnianym wyroku o sygn. P 54/07 – dotyczącym orzekania przez referendarzy sądowych w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych (Trybunał uznał, że art. 398 23 k.p.c. jest zgodny z art. 32 ust. 1 i art. 78 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji); – licznych postanowieniach wydanych w toku wstępnej kontroli skarg konstytucyj- nych skarżącej lub j ej prokurenta (por. np. postanowienie z 16 listopada 2017 r., sygn. Ts 152/16, OTK ZU B/2018, poz. 24). Zastosowano w nich analogiczne rozumienie „sprawy” w znaczeniu konstytucyjnym, jak omówione wyżej (por. wyroki: sygn. P 39/10, cz. III, pkt 4.1 uzasadn ienia; sygn. P 38/08, cz. III, pkt 3.2 uzasadnienia; sygn. P 54/07, cz. III, pkt 3.1 uzasadnienia; kwestia ta nie była natomiast analizowana w wyroku z 7 marca 2013 r., sygn. SK 30/09, OTK ZU nr 3/A/2013, poz. 26, dotyczącym zasad zwrotu opłaty od skargi na postanowienie referendarza sądowego). W wyroku o sygn. P 39/10 Trybunał uznał, że „sprawą” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji nie jest wydanie przez referendarza postanowienia o przekazaniu sprawy sądowi właściwemu w elektronicznym postępowaniu upom inawczym – jest to tylko rozstrzygnięcie formalne, konieczne dla zapewnienia prawidłowego toku postępowania sądowego, stanowią- ce czynność z zakresu ochrony prawnej (por. cz. III, pkt 4.4 uzasadnienia). W wyroku o sygn. P 38/08 Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że orzekanie przez re- ferendarzy sądowych w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych nie ma charakteru „sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji i „wymierzania sprawiedliwości” w rozu- mieniu art. 175 ust. 1 Konstytucji. Jest ono rozwiązaniem ze sfery dużej swobody regulacyj- nej ustawodawcy (prawa do zabezpieczenia społecznego – por. art. 67 Konstytucji), może być postrzegane jako administrowanie środkami budżetowymi, ma charakter akcesoryjny wzglę- dem „sprawy”, na tle której koszty sądowe powstały, i polega na zniesieniu w konkretnym wypadku ekonomicznej bariery prawa do sądu (por. cz. III, pkt 3.3 uzasadnienia). W uzasadnieniu sprawy o sygn. P 54/07 Trybunał ocenił dopuszczalność orzekania przez referendarzy sądowych w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych dodatkowo m.in. przez pryzmat art. 175 Konstytucji. Wskazał, że przepis ten ani nie zawiera wyczerpują- cego katalogu zadań sądownictwa (a w szczególności nie zakazuje ustawodawcy nakładać na sądy innych jeszcze zadań niż wymiar sprawiedliwości, a w szczególności zadań z zakresu ochrony prawnej), ani nie zobowiązuje do wydawania wszystkich, nawet najbardziej tech- nicznych rozstrzygnięć w ramach rozstrzygania sporów o prawo przez sądy (konieczne jest jedynie zagwarantowanie prawa ostatecz nej weryfikacji rozstrzygnięć niesądowych). W re- zultacie uznał, że „skoro zwolnienie od kosztów sądowych nie stanowi formy wymierzania sprawiedliwości, dopuszczalnym jest, by w ogóle sądy w tej sprawie nie orzekały w pierwszej instancji” (cz. III, pkt 4 uz asadnienia). W postanowieniu o sygn. Ts 152/16, Trybunał stwierdził, że „ rozstrzyganie w kwestii przyznania pełnomocnika z urzędu – podobnie jak orzekanie o kosztach postępowania – nie jest czynnością z zakresu sprawowania wymiaru sprawiedliwości a czynno ścią pozajudyka- cyjną (…). Przyznanie referendarzom sądowym uprawnienia do wydania postanowień o usta- nowieniu lub odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego nie jest formą sprawowa- nia wymiaru sprawiedliwości, a zatem – przy zachowaniu prawa strony do wniesienia skargi na postanowienie referendarza sądowego do sądu – nie godzi w prawo do sądu” (por. pkt 3.2 uzasadnienia; podobne wywody są zawarte w prawie trzydziestu innych postanowieniach wydanych w toku wstępnej kontroli skarg skarżącej lub jej prokurenta działającego we wła- snym imieniu). 5.4. Zgodnie z art. 123 § 2 k.p.c. postanowienie o ustanowieniu albo odmowie usta- nowienia adwokata lub radcy prawnego może wydać także referendarz sądowy. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 35 Przepis ten został dodany do kodeksu postępowania cywilnego 20 marca 2007 r. przez art. 1 pkt 3 ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cy- wilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 235, poz. 1699; dalej: nowelizacja z 2006 r.) z inicjatywy rządu jako element reformy, zmierzającej do poszerzenia kompetencji referendarzy sądowych w celu odciążenia sędziów od dokonywania czynności, które nie wchodzą w zakres wymiaru sprawiedliwości (por. s. 4 uzasadnienia projektu nowelizacji z 2006 r., druk sejmowy nr 484/V kadencja). Nie był on przewidziany w pierwotnym projek- cie ustawy – rząd zgłosił art. 123 § 2 k.p.c. w trybie autopoprawki po pierwszym czytaniu projektu ustawy, argumentując, że będzie to służyło kompleksowemu unormowaniu upraw- nień referendarzy sądowych od wytoczenia powództwa do zakończenia sprawy i nie będzie powodowało konieczności wprowadzenia nowych procedur odwoławczych (na orzeczenie referendarza w przedmiocie przyznania pomocy prawnej będzie przysługiwała skarga na pod- stawie art. 398 22 k.p.c. – por. Biuletyn z posiedzenia sejmowej Komisji Nadzwyczajnej do spraw zmian w kodyfikacjach (nr 11) , nr 1125/V kadencja, s. 16). Art. 123 § 2 k.p.c. nie przyznaje referendarzowi sądowemu prawa do wykonywania wszystkich czynności związanych z pomocą prawną z urzędu. Wykluczone jest w szczegól- ności rozstrzyganie przez niego o cofnięciu ustanowienia adwokata lub radcy prawnego, za- stosowanie przepisów represyjnych w wypadku, gdy ustanowienie pełnomocnika z urzędu było oparte na świadomie podanych nieprawdziwych okolicznościach (por. art . 120 k.p.c.), zwolnienie pełnomocnika z urzędu z obowiązku zastępowania strony (por. art. 118 § 3 k.p.c.), zwrócenie się o wyznaczenie innego adwokata lub radcy prawnego do dokonywania czynno- ści poza siedzibą sądu (por. art. 118 § 4 k.p.c.) – czynności te są zastrzeżone wyłącznie dla sądu. Można mieć natomiast wątpliwości, czy referendarz ma prawo do przeprowadzenia dwóch przewidzianych w ustawie czynności, które mogą poprzedzać wydanie postanowienia o przyznaniu pełnomocnika z urzędu – przeprowadzić doch odzenie co do rzeczywistego stanu majątkowego wnioskodawcy (por. art. 119 1 k.p.c.) lub odebrać od osoby fizycznej przyrze- czenie potwierdzające prawdziwość złożonego na potrzeby postępowania oświadczenia (por. art. 117 1 § 2 k.p.c.). Z jednej strony, przepis y expressis verbis także w tym wypadku przyzna- ją te kompetencję sądowi, ale – z drugiej strony – mają one wyraźnie charakter służebny (po- mocniczy) wobec wydania postanowienia o przyznaniu (a najczęściej – nieprzyznaniu) peł- nomocnika z urzędu (przeprowadzanie dochodzeń przez referendarzy akceptuje np. J. Gu- dowski, uwagi do art. 123, [w:] Kodeks postępowania cywilnego ... ; negują: P. Rylski, Pozy- cja ustrojowa i procesowa referendarza sądowego w postępowaniu cywilnym , „Prawo w dzia- łaniu. Sprawy cywilne” nr 10/ 2011, s. 154; A.M. Arkuszewska, Pozycja…, s. 120). Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że skarżąca trafnie uznała, że art. 123 § 2 k.p.c. ma zastosowanie także w wypadku ubiegania się o pełnomocnika z urzędu przez osobę zain- teresowaną złożeniem skargi konstytucyjnej. Analiza akt spraw wszczętych przed Trybuna- łem prowadzi przy tym do wniosku, że obecnie zasadą jest rozpoznawanie tych wniosków w sądach rejonowych przez referendarzy (a nie sędziów). 5.5. Ocena zgodności kwestionowanego przez skarżącą uprawnie nia referendarzy do orzekania w sprawie przyznania pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytu- cyjnej z art. 45 ust. 1 Konstytucji (prawem do rozpoznania sprawy przez sąd jako organ o określonej konstytucyjnie charakterystyce) przebiegała w dwóc h etapach. 5.6. Trybunał Konstytucyjny najpierw ustalił cechy tej procedury i ocenił, czy stanowi ona „sprawę” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji. W świetle omówionego wyżej orzecz- nictwa, brak możliwości takiej kwalifikacji prawnej analizowanego postępowania byłby już OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 36 prima facie wystarczającym powodem uznania, że w pierwszej instancji nie musi ona być rozstrzygana przez sąd. Trybunał Konstytucyjny rozważył następujące argumenty: 5.6.1. Po pierwsze, postępowanie w sprawie przyznania pełnomocnika z urzędu ma niewątpliwie charakter akcesoryjny (wpadkowy, uboczny, pomocniczy) wobec postępowania głównego (którym w analizowanym wypadku jest postępowanie przed Trybunałem Konstytu- cyjnym w sprawie skargi konstytucyjnej). Akcesoryjność ta ma kilka wymiarów: P rzede wszystkim, potencjalny skarżący musi w celu wniesienia skargi obowiązkowo skorzystać z profesjonalnego zastępstwa prawnego (chyba że jest objęty zwolnieniem wyni- kającym z art. 44 ust. 1 ustawy o organizacji TK), ale może go reprezentować także pełno- m ocnik z wyboru. Trybunał Konstytucyjny zauważył w tym kontekście, że w praktyce moż- liwe jest uzyskanie nieodpłatnej pomocy prawnej także poza analizowanym systemem przy- znawania pomocy z urzędu finansowanej przez Skarb Państwa – na przykład w ramach dzia- łalności pro bono komercyjnych kancelarii prawnych lub organizacji pozarządowych. Nawet w wypadku osób, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów reprezentacji w postę- powaniu przed Trybunałem Konstytucyjnym, postępowanie to ma więc charakter fakultat yw- ny. Ponadto samo ustanowienie pełnomocnika nie determinuje tego, czy sporządzi on skargę konstytucyjną zgodną z życzeniem mocodawcy – alternatywnie może on bowiem przygotować opinię o braku podstaw do jej wniesienia (por. art. 118 § 5 k.p.c. w związku z art. 36 ustawy o organizacji TK). Trybunał Konstytucyjny w swoim dotychczasowym orzecznictwie (wydanym zresztą prawie wyłącznie w sprawach zainicjowanych przez skarżą- cą lub jej prokurenta) wielokrotnie podkreślał równorzędność tych form pomocy prawnej (po r. wspomniane już postanowienie o sygn. Ts 367/14). Tym bardziej ustanowienie pełnomocnika w żadnym wypadku nie jest wiążące dla Trybunału. Podczas oceny konstytucyjności kwestionowanych przepisów nie jest to brane pod uwagę jako argument „wzmacniający” zastrzeżenia skarżącego i osłabiający domniema- nie konstytucyjności zaskarżonych regulacji. Postępowania tego nie należy utożsamiać ani z „przedsądem” znanym z postępowania cywilnego, ani ze wstępną kontrolą skarg konstytu- cyjnych, dokonywaną przez Trybunał (por. wyżej). Trybunał Konstytucyjny podtrzymał w tym kontekście swoje wcześniejsze ustalenia, że sam w sobie akcesoryjny charakter postępowania nie wyklucza uznania go za „sprawę” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, jeżeli jej przedmiotem jest orzeka nie o prawach lub obowiązkach danego podmiotu (por. wyroki z: 7 września 2004 r., sygn. P 4/04, OTK ZU nr 8/A/2004, poz. 81, cz. III, pkt 4.4 uzasadnienia oraz 19 września 2007 r., sygn. SK 4/06, OTK ZU nr 8/A/2007, poz. 98, cz. III, pkt 5 uzasadnienia). Tego typu sytuacje w dotychcza- sowym orzecznictwie należały jednak do wyjątków – brak samodzielności badanych rozwią- zań był zazwyczaj uznawany za jeden z argumentów za nieobjęciem ich gwarancjami prawa do sądu (por. powołane wyżej przykłady, zwłaszcza dotyczące orzekania przez referendarzy w sprawie kosztów sądowych). 5.6.2. Po drugie, postępowanie w sprawie przyznania pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej nie polega na „wymierzaniu sprawiedliwości” w rozumieniu art. 175 ust. 1 Konstyt ucji. Pogląd taki pojawił się już w orzecznictwie trybunalskim w posta- nowieniach wydawanych na etapie wstępnej kontroli skarg konstytucyjnych (por. np. posta- nowienie z 11 kwietnia 2011 r., sygn. Ts 21/09, OTK ZU nr 4/B/2011, poz. 298 oraz liczne postanowie nia wydane w toku wstępnej kontroli skarg skarżącej, m.in. sygn. Ts 152/16, pkt 3.2 uzasadnienia). Potwierdzając jego aktualność w niniejszej sprawie, Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że organ orzekający w przedmiocie przyznania pomocy prawnej z urzędu (czy to sąd, OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 37 czy referendarz sądowy) nie jest „przeciwnikiem procesowym” wnioskodawcy – nie ma pry- watnego interesu w jakimkolwiek rozstrzygnięciu (pozytywnym lub negatywnym dla poten- cjalnego skarżącego). Nie można natomiast zaprzeczyć, że występuje on w tym postępowaniu jako swoisty „obrońca” interesów ekonomicznych Skarbu Państwa i z racji obowiązujących przepisów musi być nastawiony do rozpoznawanego wniosku z założenia krytycznie. Nie wynika to jednak z łączącej go z wnioskodawcą relacji osobistej czy majątkowej, lecz obiek- tywnych uwarunkowań prawnych, którymi musi się on kierować podczas podejmowania de- cyzji w sprawie przyznania pełnomocnika z urzędu, a zwłaszcza zasady odpłatności prawa do sądu. Trybunał Konstytucyjny podtrzymał w tym kontekście pogląd wyrażony podczas wstępnej kontroli skargi prokurenta skarżącej, że „Konstytucja nie gwarantuje prawa do bez- płatnego wymiaru sprawiedliwości ani nie zapewnia każdemu w pełni bezpłatnej pomocy prawnej. Zasadą jest przynajmniej częściowe ponoszenie kosztów postępowania sądowego przez strony oraz korzystanie przez nie z pełnomocnika z wyboru. Jedynie w sytuacjach, w których strona postępowania wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z ustanowieniem takiego pełnomocnika, sąd może ustanowić dla niej pełnomocnika z urzędu” (por. powołane postanowienie o sygn. Ts 367/14). Pozostawanie spraw o pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej poza sferą „wymiaru sprawiedliwości” wynika także z omówionego wyżej akcesoryjnego charakteru tego postępowania. W świetle Konstytucji nie ulega wątpliwości, że Trybunał Konstytucyjny, orzekając w sprawie skargi konstytucyjnej, nie sprawuje „wymiaru sprawie- dliwości” – funkcja ta jest zarezerwowana dla sądów wymienionych w art. 175 ust. 1 Konsty- tucj i. Tym bardziej więc charakteru takiego nie mogą mieć postępowania pomocnicze, po- przedzające wystąpienie ze skargą konstytucyjną. Przenosząc powyższe ustalenia na grunt „sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konsty- tucji, Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że powyższa cecha analizowanego postępowania także nie jest bezwzględną przeszkodą do objęcia go gwarancjami wynikającymi z konstytu- cyjnego prawa do sądu, ale znacznie osłabia zasadność zastrzeżeń skarżącej. W świetle Kon- stytucji orzekanie w obydwu instancj ach przez sądy jest bowiem wymagane tylko wówczas, gdy dana sprawa wymaga „wymierzenia sprawiedliwości” (por. art. 176 ust. 1 w związku z art. 175 ust. 1 Konstytucji). W innych sytuacjach ustawodawca dysponuje znacznie większą swobodą regulacyjną, której nieprzekraczalną granicą jest sądowa kontrola ostatecznego roz- strzygnięcia organu pozasądowego. 5.6.3. Po trzecie, postępowanie w sprawie przyznania pełnomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej jest w wyraźny sposób związane z konstytucyjnymi prawa- mi i wolnościami. Wbrew stanowisku skarżącej nie chodzi tutaj ani jedynie, ani przede wszystkim o prawo do złożenia skargi konstytucyjnej (por. art. 79 ust. 1 Konstytucji, omawiany wyżej), choć jest to obszar, w którym ustanowiony adwokat lub radca prawny ma udzielić pomocy prawnej. Jak już wskazano wyżej, osoba zainteresowana złożeniem skargi konstytucyjnej nie musi mieć pełnomocnika z urzędu – może skorzystać z pełnomocnika z wyboru (także nieod- płatnego). Przyznanie pełnomocnika z urzędu zawsze s tanowi natomiast przejaw realizacji prawa do zabezpieczenia społecznego, wynikającego z art. 67 Konstytucji. Przepis ten obejmuje bowiem całokształt świadczeń przyznawanych ze środków publicznych obywatelowi znajdu- jącemu się w trudnej sytuacji osobistej i materialnej (por. np. wyrok z 20 listopada 2001 r., sygn. SK 15/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 252, cz. III uzasadnienia), przy czym nie da się z niego „wyprowadzić konstytucyjnego prawa do jakiejkolwiek konkretnej postaci świadcze- nia” (wyrok z 1 kwietnia 2008 r., sygn. SK 96/06, OTK ZU nr 3/A/2008, poz. 40 i powołane w nim orzeczenia). OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 38 Ten aspekt został dostrzeżony w doktrynie i orzecznictwie – na przykład Sąd Najwyż- szy w powołanej już uchwale o sygn. akt III CZP 14/00, stwierdził, że „w naszym systemie prawny m (w odróżnieniu od wielu innych państw), zarówno o potrzebie udzielenia osobie niezamożnej pomocy społecznej w postaci zwolnienia od należnych Państwu kosztów sądo- wych, jak i o ustanowieniu adwokata, nie decydują organy, których zadaniem jest świadcze- nie tej pomocy, ale sądy (…). Skoro więc do zadań sądów, jako organów odrębnej od władzy wykonawczej – władzy sądowniczej (art. 10 ust. 1 Konstytucji RP), należy sprawowanie wy- miaru sprawiedliwości, to nałożony na sądy obowiązek świadczenia pomocy społecznej o so- bom zwracającym się o udzielenie ochrony prawnej niewątpliwie wykracza poza zakres tych zadań”. Trybunał Konstytucyjny zwrócił w tym kontekście uwagę, że związek zwolnienia z kosztów sądowych z art. 67 Konstytucji w orzecznictwie trybunalskim był jedną z przyczyn uznania, że wydawanie w tej materii rozstrzygnięć przez referendarzy sądowych nie konsty- tuuje oddzielnej „sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji (por. wyrok o sygn. P 38/08, cz. III, pkt 3.3.1). W ślad za doktryną prawa Trybunał przyjął, że „zwolnienie od kosztów sądowych nie jest wymierzaniem sprawiedliwości w dosłownym sensie, lecz raczej czynnością z dziedziny administrowania środkami budżetowymi, może być zatem powierzone referendarzom sądowym jako wysoko wykwalifikowanym urzędnikom sądowym, z zapew- nieniem stronie możliwości wniesienia skargi na orzeczenie referendarza do sądu” (K. Gone- ra, Komentarz do ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych , Warszawa 2007; po- dobnie A.M. Arkuszewska, Referendarz sądowy – status i uprawnienia , „Radca Prawny” nr 5/2006, s. 74). Co więcej doktryna prawa podkreśla, że „powierzenie także referendarzom sądowym – obok sędziów – czynności w postępowaniu incydentalnym dotyczącym zwalnia- nia od kosztów sądowych stanowi krok w stronę wyprowadzenia tej materii z sądu, a nawet poza resort sprawiedliwości. W przyszłości o zwolnieniu od kosztów sądowych (…) powinien decydować nie sąd (sędzia), lecz inny organ państwowy lub samorządowy, np. instytucja po- mocy (opieki) społecznej. «Prawo ubogich» (…) jest bowiem rodzajem pomocy społecznej świadczonej przez państwo (ze środków budżetowych państwa) osobom ubogim, które takiej pomocy wymagają” (K. Gonera, Komentarz ... ). 5.6.4. Po czwarte, Trybunał stwierdził, że w postępowaniu w sprawie przyznania peł- nomocnika z urzędu w celu wniesienia skargi konstytucyjnej istnieje pewne ryzyko wystąpie- nia pomyłek lub arbitralności, które należy minimalizować. Ustalanie „niemożności poniesienia kosztów pomocy prawnej” (art. 44 ust. 2 ustawy o organizacji TK) na podstawie zasad zawar tych w kodeksie postępowania cywilnego (nie- bezpieczeństwa „uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny” – art. 117 § 2 k.p.c.) i aktach wykonawczych (por. rozporządzenie MS z 2006 r.) nie jest czynnością całko- wicie automatyczną. Osoby fizyczne (stanowiące większość skarżących) składają oświadcze- nie o sytuacji osobistej i majątkowej na formularzu, gromadzone w ten sposób informacje mają więc charakter wystandaryzowany i ograniczony (por. rozporządzenie MS z 2006 r.). Żadne przepisy nie przewidują jednak algorytmu pozwalającego na całkowicie zobiektywi- zowaną ocenę podanych danych i ich przełożenie na zasadność sfinansowania pełnomocnika ze środków publicznych. Można zresztą przypuszczać, że taki był chyba także zamysł usta- wodawcy, który miał świadomość dużego zróżnicowania kosztów komercyjnej pomocy prawnej w zależności np. od miejsca świadczenia usług, rodzaju sprawy czy renomy danego pełnomocnika. Poza sytuacjami oczywistymi (gdy potencjalny skarżący nie ma żadnego ma- jątku i dochodów albo jego majątek i dochody nie wystarczają na zaspokojenie bieżących wydatków i zobowiązań) ustanawianie adwokata lub radcy prawnego zawiera więc pewien element uznaniowości. Dokonywanie operacji matematycznych (ustalanie bilansu majątku i dochodów oraz zobowiązań) z samej natury jest obarczone ryzykiem błędu ludzkiego, wy- nikającego chociażby z nieczytelności formularza albo niestaranności dokonywania obliczeń. OTK ZU A/2019 SK 6/18 poz. 62 39 Należy przyjąć, że dotyczy to także wniosków osób zainteresowanych złożeniem skargi kon- stytucyjnej – w podobny m stopniu jak wniosków osób poszukujących pomocy prawnej z urzędu w innych sprawach. Jeżeli chodzi o przesłankę „potrzeb y ” udziału pełnomocnika w sprawie (por. art. 117 § 5 k.p.c. w kwestionowanym brzmieniu; obecnie przesłanka ta zawarta jest w zdaniu pierw- szym tego przepisu), to margines decyzyjny organu orzekającego zależy przede wszystkim od tego, czy w danej kategorii spraw obowiązuje przymus adwokacko - radcowski (por. powołane wyżej orzecznictwo, a zwłaszcza uchwała SN o sygn. akt III CZP 14/00). W wypadku skarg konstytucyjnych zasadą jest ustanawianie pełnomocnika z urzędu w każdym wypadku, gdy wnioskodawca spełnia kryteria związane z sytuacją osobistą i majątkową. Potencjalny skarżą- cy ma przy tym prawo tylko do jednego adwokata lub radcy prawnego finansowanego ze środków publicznych, działającego z zasadami należytej staranności (por. art. 118 § 6 k.p.c. i wyżej). Ustalone przez Trybunał odosobnione wypadki ekstensywnej interpretacji pojęcia „potrzeby” udziału pełnomocnika z urzędu w sprawie (por. wyżej), obejmujące ocenę do- puszczalności (a bardzo rzadko – także zasadności) skarg konstytucyjnych, świadczą jednak, że także stosowanie tego kryterium może być problematyczne. 5.6.5. W świetle powyższych uwarunkowań, Trybunał Konstytucyjny uznał, że proce- du ra udzielania pomocy prawnej z urzędu osobom zainteresowanym wniesieniem skargi kon- stytucyjnej stanowi „sprawę” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji. Konieczność zapobie- gania arbitralności przełamywała w tym wypadku pozostałe cechy tej procedury (akceso ryj- ność, brak sporności, pozostawanie w sferze dużej swobody regulacyjnej ustawodawcy). Z Konstytucji wynika bowiem bardzo silne domniemanie możliwie najszerszego zakresu przedmiotowego prawa do sądu (por. wyżej). 5.7. Stwierdzenie, że analizowana materia ma charakter „sprawy” w rozumieniu art. 45 ust. 1 Konstytucji, aktualizowało konieczność ustalenia, czy dopuszczalne jest jej roz- strzyganie przez referendarzy sądowy