SK 5/20

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 7 grudnia 2020 r. Pozycja 62 WYROK z dnia 18 listopada 2020 r. Sygn. akt SK 5 /20 * W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Zbigniew Jędrzejewski – przewodniczący Mariusz Muszyński Stanisław Piotrowicz Julia Przyłębska P iotr Pszczółkows ki – s prawozdawc a, p rotokolant: Krzysztof Zalecki, po rozpoznaniu, z udziałem skarżącego oraz Se jmu i Prokuratora Generalnego, na rozprawie w dniu 18 listopada 2020 r. , skarg i konstytucyjn ej J . W . o zbadanie zgodności : 1) art. 246 § 1 pkt 1 usta wy z dnia 30 sie rpnia 2002 r. – Pra wo o postępo- waniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, ze zm.) w zakresie, w jakim nakłada na stronę obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez ustanow ie nia obiektywny ch, j ednoznacznych i wiążących sąd kryteriów oceny sytuacji materialnej strony, z art. 45 ust. 1 Konstytucji w związku z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą poprawnej legislacji i wyrażo- ną w preambule Konstytucji zasadą rzetelności działa ni a instytucji p u- blic znych , 2) art. 276 w związku z art. 175 § 1 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w związku z a rt. 245 § 1 - 3 ustawy powołan ej w punkcie 1 w zakresie, w jakim nakłada na stronę wymóg wniesienia skargi o wznowienie p o- stępowania sporządzonej i podpisanej pr zez a dwokata lub radcę praw- nego, jedno cześnie nie gwarantując stronie prawa do uzyskania w tym zakresie zwolnienia od kosztów w zakresie całkowitym lub częścio- wym, a w konsekwencji uzyskania pomocy prawnej, według ob iektyw- nych, jednoznaczny ch i wiążących s ąd kr yteriów oceny jej sytuacji ma- teri alnej, z art. 45 ust. 1 Konstytucji w związku z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą poprawnej legislacji w związku z wyrażoną w pre- ambule Konstytucji zasadą rzetelności działan ia instytucji publicznyc h, * Sentencja została ogłoszona dnia 2 4 listopada 2020 r . w Dz. U. poz. 2070 . OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 2 o r z e k a: Art . 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ) w zakresie, w jakim jest stosowany podczas rozpoznawania w niosk u o przyznanie prawa pomocy złożon ego w z wiązku z e wzno wieni em postępowa n ia przed Naczelnym Sądem Administracyjnym , jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w związku z zasadą określoności przepisów prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji . Ponadto p o s t a n a w i a: um orzyć postępow anie w pozostały m zakresie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. W skardze konstytucyjnej z 10 kwietnia 2018 r. J . W . (dalej: skarżący) wniósł do Trybunału Konstytucyjnego o orzeczenie, że: 1) art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ; dalej: p.p.s.a.) w zakresie , w jakim nakłada na stronę obowią- zek wykazania, że nie je st w st anie ponieść jakichkolwiek k osztów postępowania, bez ust anowieni a obiektywnych, jednoznacznych i wi ążących sąd kryteriów oceny s ytuacji materialnej strony, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji w związku z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą p o praw nej legislacji i wyrażoną w pream- bule Konstytucji zasadą rzeteln ości działania instytucji publiczny ch , 2) art. 276 w związku z art. 175 § 1 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 245 § 1 - 3 p.p.s.a. w zakresie, w jakim nakłada na stronę wy m óg w niesienia skargi o wznowieni e postępowania sporządzonej i podpis anej przez adwokata lub radcę prawn ego, jednoc ześnie nie gwarant ując stronie prawa do uzyskania w tym zakresie zwolnienia od kosztów w zakresie całkowitym lub częściowym, a w kon- sekwenc ji uzys kania pomocy prawnej, według obiektywnych, jednoznacznyc h i wiąż ących sąd kryteriów oceny jej sytua cji materialnej, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji w związku z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą poprawnej legislacji w związku z wyrażo ną w pr eambule Konstytucji zasadą r zetelności dzia- łania instytu cji publ icznych . 1.1. Skarga konstytucyjna została wniesiona w związku z odmową przyznania skarżą- cemu pomocy prawnej w zakresie ustanowieni a pełnomocnika z urzędu w celu sporządzenia skargi o wz nowi enie postępowania sądowoadmin istracyjnego, co – zdaniem sk arżące go – de facto pozbawiło go możliwośc i skorzystania z tego ś rodka prawnego. 14 lipca 2017 r. (data prezentaty) skarżący wniósł do Naczelnego Sądu Administra- cyjnego w Warszawie (dalej: NS A) ska rgę o wznowienie postępowania w sprawie zakończo- nej wyrokiem NSA z 8 listopada 2016 r., utrzymującym w mocy decyzje właściwych o rga- nów administracyjnych odmawiające skarżącemu stwierdz e nia choroby zawodowej. Tego samego dnia (data prezentaty) skarżąc y wnió sł do NSA również wniosek o p rzyznanie adwo- OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 3 kata z urzędu w celu sporządzenia skargi o wznowienie pos tępowania. Na mocy zarządzenia z 18 lipca 2017 r. wniosek ten – zgodnie z właściwością – został przekazany do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Adminis tr acyj nemu w Warszawie (dalej: WSA w Warszawie). Na mocy postanowieni a z 7 września 2017 r. , NSA odrzucił skargę o wzn owienie po- stępowania ze względów formalnych. NSA stwierdził, że skarga została sporządzona nie przez profesjonalnego pełnomocnika, lecz o so biści e przez skarżącego, wobec cz ego nie speł- niła wymogu określonego w art. 175 p.p.s.a. Na mocy postano wienia z 22 września 2017 r., wydanego przez starszego referendarza sądowego, WSA w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie us ta nowie nia adwokata w celu sporządz enia skargi o wz nowienie postępowani a . WSA w Warszawie uznał , że skarżą cy nie wykazał w sposób niebudzący wątpliwości, iż znajdował się w wyjątkowo trudnej sytuacji finansowej, która uniemożliwiałaby mu poniesienie kosztó w wyna grodzenia profesjonalnego peł nomocnika. Postanowienie starszego referendarza sądo- wego z 22 września 2017 r. zostało utrzymane w mocy postanowieniem WSA w Warszawie z 26 października 2017 r. Skarżący, działając na podstawie art. 165 p.p.s.a., wniósł o z mian ę postanowienia WSA w Warszaw ie z 22 września 2017 r. utrz ymaneg o w mocy postanowieniem WSA w Warsza wie z 26 października 2017 r . Jednakże w postanowieniu z 4 stycznia 2018 r., wy- danym przez starszego referendarza sądowego, WSA w Warszawie odmówił uw zg lędn ienia wniosku. W postanowieni u z 26 marca 2018 r. WSA w Warszawi e utrzymał w mocy posta- nowienie star szego referendarza sądowego z 4 styc znia 2018 r. 1.2. Zdaniem skarżącego, postanowieni e WSA w Warszawie z 26 października 2017 r. i postanowienie NSA z 7 w rześnia 2017 r. w sposób osta teczny ukształtowa ł y stan naruszeni a przysługującego skarżącemu prawa d o ochrony sądowej, wynikającego z art. 45 ust. 1 Kon- stytucji. Pośrednio zostały naruszone również: zasada poprawnej legislacji (w tym zasada dostatecz ne j ok reśloności i zrozumiałości pr zepisów prawnych), wywodzona z art. 2 Konsty- tucji, oraz zasada rzetelno ści działania instytucji pub licznych, wywodzona z art. 2 oraz pre- ambuły Konstytucji. 1. 3. Skarżący, uzasadniając zarzuty ujęte w skardze konstytucyjn ej , pr zywołał wypo- wiedzi trybunalsk ie na temat prawa do odpowied niego ukształtowania procedury sądowej (tz w. sprawiedliwości procedura lnej) , wymagającej w szczególności odrzucenia dowolności i arbitralności działa ń sądu. W kontekście tych wypowiedzi skarżą cy stwierdził, że ustano- wienie przy musu adwokacko - radcowskiego w zakresie wniesienia nadzwyczajnego środka zaskarżenia w postaci skargi o wznowienie postępowania nie może ograniczać korzystania przez stronę z przysługującego jej prawa, lecz musi być skorel ow a ne z rzetelną oceną ewen- tualnego braku możliwości finansowych opłacenia pomocy profesjonalisty z wyboru . Brak spójnych, log icznych i rzetelnych zasad tej oceny prowadzi do ograniczenia prawa do sądu. Zdaniem skarżącego, nie tylko prawo do sądu, ale ta kż e zasa da poprawnej legislacji (naka zująca stanowienie przepisó w jasnych i precyzyjnych) wymagają od ustawo dawcy stworzenia rozwiązań legislacyjnych , które zapewniałyby obiektywność i rzetelność oraz wy- kluczały dowolność oceny , czy stronie przy sługuje prawo d o adwokata z ur zędu, a w konse- kwe ncji czy – wobec braku niezbędnych środków finansowych – będzie ona mog ła skorzy- stać z przysługującego jej prawa do złożenia nadzwyczajnego środka zaskarżenia, jakim jest skarga o wznowienie postępowania sądo woadministrac yj nego. Skarżący zwrócił ponadto uw agę na to, że za sada rzetelności dz iałania instytucji pu- blicznych równi eż przemawia za koniecznością skonkretyzowania zasad ubiegania się przez stronę postępowania sądowoadministracyjnego o pomoc państwa pole gającą na wyz na czeniu pełnomoc nika z urzędu w ce lu złożenia nadz wyczajnego środka zaskarżenia, które gwaranto- OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 4 wałyby obi ektywizm, rzetelność i możliwość uzyskania tej pomocy zawsze wówczas, gdy brak pomocy państwa prowadziłby de facto do pozbawienia obywate la możliwości s korzysta- nia z p rzysługujących mu praw. Tymczasem, jak wskazał skarżący, art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. nie precyzuje obiek- tywnych, jednoznacznych i wiążących sąd kryteriów oceny sytuacji materialnej strony postę- powania. Budzi to w niej niep ewność co do tr eści jej praw i obowiązków. Zakwe stionowane przep isy nie zapewniają stronie – wymaganej z punktu widzeni a art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji – przewidywalności działania sądu, którą mogą gwarantować jedynie od- powiednia spójność i wewnętrzna lo gi ka mechanizmów procedury sądowej. Ustawodawca nak łada na stronę postępowania sądowoadministracyjnego wym óg bycia reprezentowaną przez zawodowego pełnomocnika, lecz jednocześnie nie gwarantuje przyznania pomocy takiego pełnomocnika ani nie ok reśla jasnych k ryteriów ubiega nia się o wyznacze nie pełno- mocnika z urzędu . Tworzy swoistą „pułapkę” prawną, naruszając w ten sposób w szczególno- ści zasadę poprawnej legislacji oraz zasadę zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa, wywodz one z art. 2 Ko nstytucji. 2. W piśmie z 17 lute go 2020 r. Rzecz nik Praw Obywatelskich poinformował T rybu- nał Konstytucy jny, że nie zgłasz a udziału w niniejszym postępowaniu. 3. W piśmie z 23 lipca 2020 r. stanowisko w sprawie, w imieniu Sejmu, zajął Marsz a- łek Sejmu, k tó ry wniósł o umo rzenie niniejszego postępowania ze względu na niedopuszczal- ność wydania wyroku przez Tryb unał Kons tytucyjny. W uzasadnieniu stanowiska Marszałek Sejmu zwrócił uwagę, że skarżący upatruje niekonstytucyjnoś ć zaskarżonej regulac ji prawnej w b ra ku obiektywnych, jednoznacznych i wiążących sąd kryteriów oceny sytuacji materialnej strony domagającej się przy znania pra- wa pomocy. Skarżący nie kwestionuje jednak ani samego przymusu adwokackiego w zakresie wniesienia skargi o wznowienie postępowania s ąd owoadministracyj nego, ani też obo wiązku strony w ykazania braku zdolności finansowej poniesienia kosztów postępow ania wznowie- niowego. Podnoszona niekonstytucyjność miałaby wiązać się z pominięciem przez ustawo- dawcę określenia kryteriów oceny przez sąd rze cz ywistego stanu m ajątkowego, możli wości płatniczy ch oraz stanu rodzinnego w sprawach przyznania pomocy pr awnej w postępowa- niach sądowoadministracyjnych. Tymczasem z akt sprawy, na kanwie której wniesiona zosta- ła skarga konstytucyjna, wynika – zdaniem Mars za łka Sejmu – że w postępowaniu prz ed WSA w Warsza wie dotyczącym wniosku skarżącego o przyznanie mu pomocy prawnej w postaci ustanowienia pełnomocnika z urzędu sytuacja materialna skarżącego w ogóle nie podlegała ocenie. WSA w Warszawie nie s twierdził, że sk arżący nie jest w stanie ponieść kosztów sporząd zenia przez pełnomocnika z wyboru skargi o wznowienie po stępowan ia przed NSA, a więc WSA w Warszawie nie mógł przyjąć pozaustawowych i dowolnych kryte- riów ewaluacji sytuacji materialnej skarżą cego. Oświadcz en ie skarżącego za warte w formula- rz u wniosku o prz yznanie prawa pomocy okazał o się niewystarczające do oce ny jego rzeczy- wistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. Skarżący, pomimo wezwania referendarza sądowego wydanego na mo cy art. 255 p.p.s.a. , nie przedłoży ł dodatkowych i nformacji i dokumentów. W kons ekwencji sąd nie zastosowa ł żadnych kryte- riów ocenny ch w sprawie skarżącego i nie dokonał ewaluacji jego sytuacji materialnej , a po- stępowanie dotyczące przyznani a prawa pomocy za kończyło się fiaskiem na etapie g roma- dzenia mat eriału dowodowego z powodu rażącego niedbalstwa strony. S ytuacj a faktyczna, w jakiej znalazł się skarżący, nie jest skutkiem braku precyzji lub braku określoności zaskar- żonej regulacji, lecz w ynika z zaniedb ań skarżącego, za k tóre ten przerzu ca odpowiedzia lność na prawodawcę. OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 5 Marszałek Sejmu stwierdził również, że – biorąc pod uwagę charakter ar gumentacji przedstawionej przez skarżącego – skarga konstytucyjna jawi się jako skierowana nie prze- c iwko kwestionow an ej regulacji prawnej, lecz przeci wko rozstrzygn ięciom sądowym, które zapadły w związku ze skargą skarżąc ego o wznowienie postępowania przed NSA i jego wnio- skiem o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Skarga została bowiem oparta na tezie, ż e skarżący otrz ym ał prawo pomocy w innych sprawach zawisłych prz ed sądami powszechnymi i administracyjnymi. Nie jest to j ednak a rgument mogący przemawiać za niekonstytucyjno- ścią regulacji; świadczy, co najwyżej, o niejednolitości praktyki sądowej . Marszałek Sejmu podkreś li ł przy tym, że ewentualne rozbież ności stosowania p rawa normującego udziel a ni e prawa pomocy powinn y być eliminowan e przez właściwe organy wymiaru sprawiedliwości w ramach nadzoru instancyjnego i judykacyjnego. Nie jest to jednak rolą Trybunału Konsty- tucy jn eg o. 4. W piśmie z 5 październik a 2020 r. stanowisko w s prawie zajął Prokurator General- ny, który wniósł o orzeczenie przez Trybunał Konst ytucyjny, że: 1) art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zakresie, w jakim nakłada na stronę obowiązek wyka- zania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosz tów postępowania, jest zgod- ny z art . 45 ust. 1 Konstytucji w związku z zasadą poprawnej legislacji wywodzo ną z art . 2 Konstytucji, 2) art . 276 w związku z art . 175 § 1 w związku z art . 246 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art . 2 45 § 1 - 3 p.p.s.a. w zakresie, w jak i m nakłada na st ronę wymóg wniesienia skargi o wznowienie postępowania sporządzonej i podpisanej przez adwokata lub radcę prawnego, jednocześnie nie gwarantując stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym, j es t zgodny z art . 45 ust. 1 Kons tyt ucji w związku z zasadą poprawnej le gislacji wywodzoną z art . 2 Konstyt ucji. Ponadto, zd a niem Prokuratora Generalnego, niniejsze p ostępowanie w pozostałym za- kresie powinno być umorzone ze względu na niedopuszczalność wyda ni a wyroku prze z Try- bunał Konstytuc yjny. 4.1. Prokurator Generalny zwrócił uwagę na to, że skar żący z akwe stionował w istocie nie tyle samą treść przepisów stanowiących przedmiot zaskarżenia, ile brak w nich pewnej treści ( in casu brak jasnych kryteriów oc en y sytuacji ma terialnej strony ubi e gającej się o po- moc prawną) , bez której przepisy te nie spełniają wyma gań konstytucyjnych . Jednakże , w ocenie Prokuratora Generalnego, wskazana przez skarżącego luka w regulacji ustawowej ma charakter pominięc ia prawodaw cz e go , wobec czego może być przedmi otem ro zpoznania przez Trybunał. Prokurator Generalny przypomniał też o ograniczeniach, które dotyczą możliwości powołania niektórych przepisów konstytucyjnych jako wzorców ko ntroli w postępowani u zainicjowanym wniesienie m s kargi konstytucyjnej. Mogą być t o tylko przepisy statuujące określone prawa lub wolności konstytucyjne. W niniejszej sprawie taki wzor zec stanowi nie- wątpli wie art . 45 ust. 1 Konstytucji , wysłowiający prawo do sądu. N i e mogą być nim jednak wartości wskaz an e w p reambule Konstytucji. Jednoc ześnie nie ma przeszkód ku temu, a by wzorcem pomocniczym (związkowym w stosunku do art . 45 ust. 1 Konstytucji ) u czynić zasadę poprawnej legislacji wywodzoną z art . 2 Konstytucji. 4.2. Prokurator Generalny, przypomniawszy u st alenia Trybunału odnośnie do tr eści – stanowiącego element prawa do sądu – p rawa do odpowiednio ukszta łtowanej i rzetelnej procedury sądowej , zgodnej z wymog ami sprawiedliwości i jawności , wskazał również na to, że – w świetle orzecznictwa konstytucyjn eg o – a rt . 45 ust. 1 Konstytucji ni e gwarantuje pra- w a do wzn o wi e nia po stępowania przed sądem ani do skorzy stania z jakiegoś innego nadzwy- OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 6 czajnego środka zaskarżenia prawomocnego orzeczenia sądowego . Określone w ustaw ach ograniczenia możliw ości wzn o wi e nia p os tę powania s ądowego nie nar us zają pe r se prawa do sądu , a ustawodawca może suwerennie kształtować przesła nki uruc homienia procedury wznowieniowej. Niemniej jednak, jeśli już ustawodawca przewidział możliwość wnoszenia skarg o wznowienie postępowania sądow e g o, to sposób ukształtowania przez niego podstaw wznowienia oraz postępowania wznowieniowego może podlega ć ocenie w ś wietle zasady sprawiedliwości proceduralne j. Z tych względów art . 45 ust. 1 Konstytucji stanowi adekwatny wzorzec kontroli konstytucyjnośc i w niniejszej sprawie . 4.3. Zdani em Prokuratora Generalnego, zarzut skarżącego dotyczący tego , że art . 2 46 § 1 pkt 1 p.p.s.a. nie ustanawia obie ktyw nych, jednoznacznych i wiążących sąd kryteriów oceny sytuacji materialnej strony występującej z wnioskiem o prz yznanie prawa pomocy , nie zasł uguje na u względnienie . Co prawda ustawodawca pozostawi ł organom stos uj ącym ten przepis ( sądom i referendarzom są dowym) pewną swobodę decyzy jną w sprawie przyznania prawa pomocy, niemniej – jeśli uwzględni się o toczenie n or mat ywne art . 246 § 1 pkt 1 p.p.s. a. ( m.in . art . 252 i art . 255 p.p.s.a.) i wypracowane na jego gruncie o rzecznictwo sądów administracyjnych – zakres tej swobody nie prowadzi do dowolności ( a rbitralności) orz eka- nia. Niezależnie od powyższego, nie istnieje w łaś ciwie moż liwoś ć skonstruowania przepisów w taki sposób, a że by wyklucz yć jakikolwiek margines swo body ich odczytania (na co zwracał uwagę Trybunał w orzecznictwie ). A rt . 246 § 1 pkt 1 p.p.s. a . nie pozostawia sądowi możliwo- ści swobodnego decydowania o p rz yzn aniu prawa pomocy, lecz przewi duje konieczność wy- kazania prz e z stronę – zgodni e z kryteriami określon ymi w art . 252 i art . 255 p.p.s.a. – ż e nie jest ona w stanie ponieść jak ichkolwiek ko sztów postępowania. Ty mczase m a rt . 2 52 i art . 255 p.p.s.a. wskaz uj ą p recyzyjn e kryteria oceny sytua cji materialnej strony ubiegającej się o pra- wo pomocy. Dokumenty źródło we, na podstawie których może być dokonywana ocena, okre- śla na tom iast § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 9 sierpnia 2015 r. w sprawie okre- śle ni a w zo r u i sposobu udostępnienia urz ędowego formularza wniosku o pr zyznanie prawa pomocy w postępowaniu prz ed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stan u majątkowego, do chodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. poz. 1257 ). 4 .4. Proku ra tor Generalny, od nosząc się do za rzut u dotycząc ego nałożenia na stronę zamierzającą ubiegać się o wznowi enie postępowania sądowoadministracyjnego przymusu adwokack o - radcowskiego w sytuacji, w której nie jest za gwarantowany dostęp do prawa po- mocy oparty n a kryt eriach obiektywnych, jednozna cznych i wiążących s ąd, przypomniał, że przymus adwokacko - radcowski , ch oć niewątpliwie stanowi ograniczeni e możliwości wn o- szenia niektórych środków zaskarżenia, jednocześnie realizuje przede wszystkim funkcję gwarancyjną . R ozwi ązanie takie ma zapewniać, że środki zaskarże n ia nie będą wnoszone w sprawach, w których nie występ u ją przesłanki ich wniesienia, oraz że będą sporządzone przez osoby posiadające stosowną wiedzę i doświadczenie zawodowe w tym zakresie . Pod- stawową prz es łank ą przyznania profesjonalnego p ełnomocnika w e wszystkich tych postępo- waniach, w których ustawodaw ca z astrzegł przymus adwokacko - rad cowski, jest okoliczność związana z sytuacją majątkow ą strony postępowania. Nie ma przy tym ko nstytucyjnego wymogu, aby pr zyzn ać profesjonalnego pełnomocni ka stronie składającej jakik olwiek nad- zwyczajny środek zaskarżenia. W ś w i etle konstytucyjn ego prawa do sądu takie uprawnienie powinno być zapewni one wyłącznie tym podmiotom, k tóre wykażą, że za względu na brak odpowiednic h środ ków nie są oni w stanie ponie ść kosztów wynagrodzenia takiego pełno- mocnika . Kryteria przyznania praw a pomocy są zaś uregulowane w art . 246, art . 252 i art . 2 55 p.p.s.a. OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 7 I I Na rozprawie 18 listopada 2020 r. uczestnicy postępowania podtrzymali swoje st ano- wi ska zajęte w pismach proceso wych. III Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Treść skar gi konstytuc yj nej . 1.1. W niniejszym postępowaniu Trybunał Konstytucyjny rozpoznał skargę konstytu- cyjną J . W . (dalej: skarżący) z 10 kwietnia 2 018 r., wniesioną na podstawi e art. 79 us t. 1 Kon- stytucji , zgodnie z którym: „ Każdy, czyje ko nstytucyjne wol ności lu b prawa zostały narusz o- ne, ma prawo, na zasadach określonych w ustawie, wnieść skargę do Trybunału Konstytucyj- nego w sprawie zgodności z Kon stytucją ustawy lub innego ak tu normatywn ego, na podsta- wie którego sąd lub organ administracj i publiczne j orzekł ost at eczni e o jego wolnościach lub prawa ch a lbo o jego obowiązkach określonych w Konstytucji ”. Przed przystąpieniem do zasadniczych rozważań Tr ybunał uznał za uzasadnione w yja- śnić, że w postępowaniu zainicjowanym wniesieniem skargi konsty tucyjnej Trybunał nie j est u prawniony do kontroli prawid łowości rozstrzygnięć sądowych wydanych w sprawie, na kanwie której skarżący wniósł skargę. Trybunał nie jest bowiem instancją odwoławcz ą od orzec zeń sądów ani nie sprawuje nadzoru judykacyjnego nad s ądami, a skarga konst yt ucyjn a nie jest kolejnym środkiem zaskarż enia ostatecznych rozstrzygnięć sądowych. Innymi słowy, ocena sposobu wykładni i zastosowania pra wa przez sądy, które orzekały w sprawie s karżą- cego, nie leży w kompetencji Trybunału i nie m oże stanowić przedmiotu po stępo wania sądo- wokonstytucyjnego. Tr yb unał wielokrotnie wyjaśniał już w odniesieniu do skargi konstytu- cyjnej , że przedmiotem kontroli Tryb unału nie mogą być akty stos owania prawa, a więc osta- teczne orzeczenia sądów lub decyzje inn ych organów władzy państ wo wej z apadłe w indywi- dualn ej spraw ie skarżąc ego (skarga nie może być „skargą na stosowanie prawa”) , lecz mogą nim być tylko akty normatywne , na podstawie których rozst rzygnięcia te zostały wydane (skarga musi być „skargą na przepis ”) – (zob., spośród wiel u, wyro k z 11 maja 2016 r., sygn. SK 16/1 4 , OTK ZU A/2016, poz. 21). Przeprowadzenie kontroli konstytucyjności w postę- powaniu zainicjowanym skargą konstytucy jną jest możliwe tylko w tedy, gdy zarzucana nie- k onstytucyjność d otyczy treści normatywn ej przepisu pr awa, a nie sposobu jego za stosowania w indywidualnej sprawie skarżącego. 1.2. W skardze konstytucyjnej skarżący zwrócił się do Trybunału o orzeczenie, że: 1) art. 246 § 1 pkt 1 u stawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Pr awo o postępowaniu przed s ądami admini st rac yjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369, ze zm.; obecnie: Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ; dalej: p.p.s.a.) w zakresie , w jakim nakłada na stronę obowi ą- zek wykazania, że nie jest w stani e ponieść jakichkolwiek koszt ów postępowania, bez ustanowienia obiektywnych , jed noznacznych i wiążących sąd kryteriów oceny sytuacji materialnej strony, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji w związku z wywodz oną z art. 2 Konstytucji zasadą poprawnej legislacji i wyrażoną w prea m- bule Konstytucji zasadą rzetelnoś ci działania i nst ytucji public znych , 2) art. 276 w związku z art. 175 § 1 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 245 § 1 - 3 p.p.s.a. w zakre sie, w jakim nakłada na stronę wymóg wnie sienia skargi o wznowienie po stępowania sporządzonej i podpisan ej przez adw ok ata lub radcę pr awnego, jednocześnie nie gwarantując stronie prawa do uzyskania w tym OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 8 zakresie zwolnienia od kosztów w zakresie całkowitym lub c zęściowym, a w kon- sekwencji uzyskan ia pomocy prawnej, według obi ektywnych, jednoznacznych i wiążąc ych sąd kryt er iów oceny jej sy tuacji materialnej, jest niezgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji w związku z wywodzoną z art. 2 Konstytucji zasadą poprawne j legi slacji w związku z wyrażoną w pream bule Konstytucji zasadą rzete lności dzia- łania instytucji public znych. 1.2 .1 . Zakwestionowany w punkcie 1 petitum skargi konstytucyjnej art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. jest element em regulacji prawnej dotyczącej przyzn awania prawa pomocy osobie fizyczne j będące j stron ą postępowania przed sądami administracyjnymi. Pra wo p omocy może b yć p rzyznane w zakresie całkowitym albo częściow ym (zob. art. 245 § 1 p.p.s.a.). Jak wyni- ka z art. 245 § 2 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy w zakr esie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosz tów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, dora dcy podatkow eg o lub rzecznika patentowego ; p rawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zaś zwolnienie tyl- ko od opłat sądowych w całości lub w części alb o tylko od wydatków albo od opłat są dowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radc y pr awnego, dora dc y podatko- wego lub rzecznika patentowego. Art. 246 § 1 p.p.s.a. określa przesłanki przyznania prawa pomocy osobom fizycznym. Przyznanie go w zakresie całkowitym następuje, gdy strona wy- każe, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek koszt ów p ostępowania (z ob . pkt 1 przywoła- nego przepisu). Przyznanie go w zakresie częściowym następuje z kolei, jeśli strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez u szczerb ku utrzymania ko- niecznego dla siebie i rodziny (zob. pkt 2 pr zywołanego p rz ep isu). Prawo pomocy n ie przy- sługuje natomiast w razie oczywistej bezzasadności skargi (zob. art. 247 p.p.s.a.). Prawo pomocy przyznaje s ię na wniosek strony, który musi spe łniać w ymagani a opi- sane w art. 252 § 1 - 2 p.p.s.a. To na stronie ciąż y ob owiązek wy ka zania, że zaistniały okolicz- ności uzasadniaj ące przyznanie prawa pomocy. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wnio- sku okazuje się niewy starczające do oceny jej rzeczywist ego stan u majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzin nego lub budzi wą tp li wości, strona jest wzywana na mocy art. 255 p.p.s.a. do złożenia , w e wskazanym terminie, dodatkowe go oświadczeni a lub przed- łoż enia dokum ent ów źródłow ych dotycząc ych stanu majątkow e go, dochodów lub stanu ro- dzinnego. Przedmiotem zaskarżenia w pun kcie 1 p et it um skargi konstytucyjnej skarżący uczynił formalnie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. określający przesłanki przyznania prawa pomocy w zakre- si e całkowitym. W treści uzasadnienia skargi s formułował jednak swoje zastrzeżenia zarówno do punktu 1 w a rt. 246 § 1 p. p. s.a., jak i do punktu 2 tego przepisu, który opisuje przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (zob. np. s. 12). Z kopii dokumentacji za- łączonej do skargi konstytuc y jnej wynika, że w skierowanym do Naczelnego Sądu Admini- strac yjne go w War sz aw ie (dalej: NSA) wniosku z 12 lipca 2017 r. (data pre zentaty: 14 lipca 2017 r) skarżący domagał się wyłącznie przyznania adwokata z urzęd u w celu złożenia skargi o wznowienie postę p owania sądowoadministracyjnego. Nie żądał zwolnienia od kosz tów. Innymi sł ow y, domagał s ię przyznania prawa pomocy w zakresie cz ęściowym (w zakresie przyznania profesjonalnego pełnomocnika z urzędu). W tym zakres ie jego wniosek był rozpa- trywany przez WSA w Warszawie. W konsekwencji Trybunał, kierując się zasadą fal sa d emonstra ti o non nocet , przyjął, że rzeczywistym przedmiotem skargi był art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., stanowiący, że przyznanie stronie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy strona w ykaże, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępow ania , bez us zc ze rb- ku utrzymania koniecznego dla siebie i ro dziny. Zasada związania granicami skargi konstytu- cyjnej, wyznaczająca ramy kognicji Trybunału w niniejszej sprawie, przesądziła o tym, ż e poza kontrolą pozostał formalnie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a . Sk arżący z ar zu cił art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. , że – wobec braku określenia obiektyw- nych, jednoznacznych i wiążących sąd administracyjny kryteriów ocen y sytuacji materialnej OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 9 strony – narusza kon s tytucyjne prawo do sądu (wysłowione w art. 45 ust. 1 Konstyt ucji ), a tak że p ośrednio zasady konstytucyjne, takie jak zasada poprawnej legislacji i zasada zaufa- nia obywatela do państwa i stanowionego przez nie pra wa (wywodzone z art. 2 Konstytucji) oraz za s ada rzetelności działania instytucji publicznych (wspomniana w p reambule K on stytu- cji). Zdaniem skarżącego, w sytuacji, w której skuteczne złożenie skargi o wznowienie postę- powania sądowoadministracyjnego zostało uzależnione m.in. od przymusu adwokacko - rad c owskiego, brak jasnych kryteriów ubiegania się o pomoc w tym zak resie st an ow i swoistą „pułapkę”, uniemożliwiającą stronie skuteczne skorzystanie z tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia . Samo zaś postępowanie w s prawie przyznania prawa pomocy cechują zaś d o- wolność i uznaniowość sądu co do oceny sytuacji finansowej stro ny. 1. 2. 2. W punkcie 2 petitum skargi konstytucyjne skarżący wymienił z kolei kilka przepisów p.p.s.a., ujętych za pomocą formuły „w związku”. Zak westionował art. 276 w związku z art. 175 § 1 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 245 § 1 - 3 p.p.s.a. Zg odnie z art. 276 p.p.s.a.: „D o skargi o wznowienie postępowania stosuje się odpo- wiednio przepisy o postępowaniu przed sądem pierwszej in stancji, jeżeli przepisy niniejszego dział u nie stanowią inaczej. Jednakże, gdy do wznowienia postępowan ia właściwy je st Na- czelny Sąd Administracyjny, stosuje się odpowie dnio przepisy art. 175 [p.p.s.a.]”. Art. 175 p.p.s.a. stanowi, że sk arga kasacyjna do NSA powinna być sporządzona przez adwokata l ub radcę prawnego, z zastrzeżeniem § 2 - 3 tego przepisu (§ 1) . Skarga kas ac yj na może być ponadto sporządzona przez: doradcę podatkowego – w sprawach obowiązków podatkowych i celnych oraz w sprawach egzekucji admin istracyjnej związanej z tymi obo- wiązkami , lu b rzecznika patentowego – w sprawach własności przemysłowej (§ 3). Wymog u ad wokacko - radcowskiego nie stosuje się, jeśli skargę kasacyjną sporządza sędzia, prokurator, notariusz, radca Prokuratorii Generalnej Rzec zypospolitej Polskiej albo profesor lub do kt or habilitowany nauk prawnych, będący stroną, jej przedstawi ci elem lub p eł no mocnikiem albo jeżeli skargę kasacyjną wnosi proku rator, Rzecznik Praw Obywatelskich lub Rzecznik Praw Dziecka (§ 2). Wymogu tego nie st osuje się też wtedy, gdy stroną postępowan ia jest Prezes Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polski ej , a także wó wc zas, gdy czynn ości w postę- powaniu za organy administracji rządowej, państwowe jednostki organizacyjne nieposiadają- ce osobowości prawnej lub Skarb Państwa podejmowane są przez Pro ku ratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej (§ 2a). Przywoła ne już art. 24 5 § 1 - 3 i art. 246 § 1 p.p.s.a. określają, odpowiednio, zakres prawa pomocy oraz warunki jego przyznania w zakresie całkowitym albo części owym. Zarzuty sformułowane przez skarżąceg o w odniesieniu do przepisów wskazanych w punkcie 2 petitum sk ar gi konstyt uc yj nej również dotyczyły braku obiektywnych, jedno- znacznych i wiążących sąd administracyjny kryteriów oceny sytuacji materialnej strony ubi e- gającej się o przyznanie prawa pomocy. 2. Dopuszczalny zakres orzekania w niniejszej sprawie. 2.1 . Pr ze d przystąp ie ni em do oceny tr afności zarzutów podniesionych przez skarżąc e- go , Trybunał miał obowiązek ustalić, czy pozostają spełnione wszystkie warunk i merytorycz- nego rozpoznania jego skargi k on stytucyjnej. Na każdym etapie postępowania Trybunał bada bow ie m, czy nie w ys tąpiła negatywna przesłanka procesowa skutkująca obligatoryjnym jego umorzeniem. Nie ma żadnych przeszkód proceduralnych, że by weryfikac ja taka miała miej- sce po zakończeniu wstęp ne go rozpoznania skargi oraz jej skierowaniu do merytorycznego r ozpoznania . Mo że bowiem zdarzyć się tak, że negatywna przesłanka wystąpi już po nadaniu skardze biegu, lecz przed wydaniem orzeczenia przez Trybunał. Na etapie meryto rycznego rozpoznania Trybu na ł może też dostrzec uchybienia formalne, która istniały już w momencie w ni es ienia skargi konstytucyjnej. Nadanie s kardze biegu nie konwaliduje skargi i nie usuwa OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 10 obarczających jej wad formalnych (zob. np. postano wienie z 14 listopada 2017 r., sygn. SK 4/ 16 , OTK ZU A/2017, poz. 76, wraz z przywołanymi tam judykatam i ). 2.2. W p ie rw szej kolejności Trybunał rozważył stanowisko Marszałka Sejmu, który wniósł o umorzenie postępowania w całości z uwagi na niedopuszczalno ść wydania przez Trybunał wyroku. Za um orzen iem miałyby przemawiać, zdaniem Marszałka Sejmu, dwa zasadn i cze argument y. P o pierwsze, skarżący dopatruje się niekonstytuc yjności regulacji prawnej w braku obiektywnych, jednoznacznych i wiążących sąd kryteriów oceny sytuacji materialnej strony postę powan ia sądowoadministracyjnego domagającej się przyznani a prawa pomocy, podc za s gdy w sprawie skarżącego, na kanwie której wniósł on skargę konstytucyj- ną, w ogóle nie zapadły żadne orzeczenia sądowe, w których sądy , stosując dowolne (pozau- stawowe) kryteria , oc eniałyby sytuację materialną skarżącego. Odmowa przyznania p rawa pomocy sk ar żącemu wynikała z jego własnej niedbałości, polegającej na niewłaściwym wy- konaniu wezwania referendarza sądowego – wydanego na podstawie art. 255 p.p.s.a. – do złożenia dodatko wych oświadczeń i dokumentów. Problem mógłby zatem dotyczyć, co naj- wyżej, kw es ti i związanych z postępowani em dowodow ym ; nie mógł dotyczy ć pominięcia określenia przez ustawodawcę merytorycznych kryteriów udzielania pr awa pomocy. Po dru- gie, skarga konstytucy jna jawi się, w ocenie Marszałka Sejmu, jako skarga na sposób za sto- sowania p ra wa w indywidualnej sprawie skarżącego – skierowana przeciw orzeczeniom sądowym kończącym tę sprawę. Skarga konstytucyjna została bowiem op arta na argumencie, że w innych postępow ania ch przed sądami administracyjnymi i powszechnymi, w których skarżący był s tr oną, uzyskał on orzeczenia o przyznaniu prawa pomocy. Wskazane przez Marszałka Sejmu argumenty nie stanowiły jednak dostatecznego uza- sad nienia umorzenia w całości postępowania w ni niejszej sprawie. A kt a z gromadzon e w niniejszej spraw ie rze czy wiście św ia dc zą o t ym , że przyczyną odmowy przyznania skarżącemu prawa pomocy było „niepełne ” („wybiórcze”) udzielenie przez niego odpowiedzi na wezw anie referendarza sądowego do złożenia doda t kowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, wobec czego „nie [by ło] możli w e d okonanie rzetelnej oceny sytuacji finansowej skarż ącego i jego możliwości płatniczych . (…) [N]a podstawie informacji udzielonych przez s karżącego nie [było] możliwe jednoznaczne us talenie jego możliwości płatniczych, skoro nie została wyjaś ni ona kwesti a wy sokości wydatków obciąża- jących skarżącego ” (postanowienie starszego referendarza sądowego w WSA w Warszawie z 22 września 2017 r.). Jedn ocześnie jednak Trybunał dostrzegł, że kwe st ie dowodowe zwią- zane z postępowaniem w sprawie przyznania pr aw a pomocy m aj ą charak ter wtórny wobec materialnych przesłanek przyznania tego p rawa w tym sensie, że – żeby prawidłowo zreali- zować obowiązek dowodowy i przedłożyć stosowne oświadczenia i dokume nt y źródłowe – strona powinna mieć pewnoś ć co do okoliczności, k tóre musi on a udowodnić. Jasne i pre- cyzyjne określenie tych okoliczności jest również istotne z punktu widzenia wymagań spra- wiedliwego i rzetelnego po stępowania z wnioskiem o przyznanie prawa po mocy, ponieważ wyznacza organom rozpoznającym wniosek kryter ia podjęcia de cy zji o przyznan iu prawa pomocy, określa warunki wyk orzystania instytucji wezwania, o której mowa w art. 255 p.p.s.a., a także wskazuje ra my ewentualnej kontroli instancyjnej decyz ji dotyczącej prawa pomocy. Art. 246 § 1 p.p.s.a. w sposób je dn oznaczny n ak ła da na stronę składającą wniosek cię- żar udowodnienia okoliczności, od których ustawodawca uzależnił decyzję o przyznaniu pra- wa pomocy. W sprawie, na kanwie której została wniesiona skarg a konstytucyjna rozpozna- wana przez Trybunał w niniejszy m postępo wan iu , organy sądowe uznały, że skarżący „nie wykazał w sposób b ezsporny, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, która uzasadnia- łaby pr zyznanie prawa pomocy” (ww. postanowienie st arsze go referendarza sądowego w WSA w Warszawie z 22 wrześni a 2017 r. ). W uz asadnieniu skargi konstytucyjnej skarżący OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 11 podniósł, że us tawodawca nie wskazał w art. 246 § 1 p.p.s.a. spójnych, logicznych i rzetel- nych zasad przyznawania prawa pomocy, w efekcie czego strona postępowania sądowoadmi- nistracyjnego nie ma pew ności co do sw oi ch praw i obowiązków (innymi słowy: co do zakre- su koniecz nego udowodnienia okoliczności uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy), a zapadające na podstawie tego przepisu decyzj e org anów władzy publicznej obarczone są dowolnością i uznan iowością (zo b. m .in. s. 12 i 13 uzasadnienia skargi konstytucyjnej). Z ty ch względów Trybunał stwierdził, że ocena trafności sformułowanych w skardze ko nsty- tucyjnej zarzutów dotyczących art. 246 § 1 p. p.s.a. (w skutecznie zaskarżonym zakresie) był a niezbęd n a do ust ale ni a, czy na gruncie tego przepisu dochodzi do naruszenia konstytucyjnego prawa do sądu w związku z nadmierną niejasnością przepisów określaj ących przesłanki sko- rzystania z ustawowego p rawa pomocy. Trybunał nie podzielił również drugiego argumen tu podnie sio ne go przez Marszałka Sejmu , którego zdaniem skarga konstytucyjna została skierowana przeciw orzeczeniom orga- nów sądowych wydanym w indywidua lnej sprawie skarżącego, a nie przeciw przep isom będącym podstawą prawną tych orzeczeń. W uzasadnieniu s kargi rze czy wi śc ie zost ały sfor- mułowane wypowiedzi ocenne dotyczące orzeczeń, na mocy których WSA w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy , określonych jako wydane w postępowaniu cec hując ym się dowolnością i uznaniowością w ewaluacji danych z awartych w p rz ed stawio- nych oświadczeniach i dokumentach źródłowych , niemniej – jak podkreśl ił to sam skarżący – owe cechy postępowania w sprawie przyzna nia prawa pomocy miałyby być konsekwencją br zmienia zaskarżonych przepisów (zob. s. 13 uzasadnienia skar gi konstytu c yj ne j). Te wywo- dy skarżącego zostały poprzedzone sformułowaniem zarzutów niezgodności przepisów usta- wowych z wzorcami konstytucyjnymi, anali zą treści wzorców kontroli oraz wyjaśnienie m , z jak ich powodów zaskarżone przepisy naruszyły wymagania w ynikające z ty ch wzorców. Trybunał stwierdz ił zatem , że rozpoznawana w niniejsz ym postępowaniu skarga konstytucyj- na miała charakter tzw. skargi na przep is , w której skarżący sformułował zarzuty na dające się do rozpoznania przez Trybunał , a dotyczące zgodno ści przepis ó w us tawowych zastosowa- nych w sprawie skarżącego z wymaganiami konstytucyjnymi w zakresie konstytucyjnych wolności i praw skarżącego (tj. pra wa do sądu). 2.3. Jednocześnie jednak Tryb unał do strzegł, że zarzuty podniesione w punkcie 2 peti- tum s kargi konst y tu cy jnej zostały skoncentrowane również na braku określenia przez ustawo- dawcę obiektywnych, jednoznacznych i wiążących sąd kryteriów oceny s ytuacji materialnej strony występującej z wn ioskiem o przyznanie prawa pomocy w związku z zamiarem złoże- nia skargi o w zn owienie postępowania sądowoadministracyjnego. Skarżący nie przedstawił osobnych wątpliwości konstytucyjnych dotyczących przymusu adwokac ko - radcowskiego jako takiego (wynikającego z art. 1 75 § 1 w związku z art. 276 zdanie drugie p.p.s.a.). Nie zaskarż y ł te ż zas ady odpowiedniego stosowania przepisów o postępowaniu przed sądem pierwszej instancji do skarg o wznowienie postępowania, która to zasada została ujęta w art. 276 zdanie pierw sze p.p .s.a. Nie wyjaśnił, na czym miałaby polegać niekonsty tucyjność a r t. 2 45 § 1 - 3 p.p.s.a. Skarżący skoncentrował rozważania na braku dostatecznej określoności kryteriów przyznania prawa pomocy. Problematykę t ę reguluje właśnie art. 246 § 1 p.p.s.a. (ws kazany jako tzw. związkowy przedmiot kontroli również w punk cie 2 petit u m sk argi kon- stytucyjnej). Z tego względu Trybunał uznał, że kontrolę konstytucyjności w niniejszej sprawie na- leżało skoncentrować na art. 2 46 § 1 pkt 2 p.p.s.a. 2.4. Trybunał odniósł się ró wnież do kwestii wzorców kontroli konstytucyjności. 2.4.1. Skarż ąc y – jako k onstytucyjne prawo podmiotowe, które miałoby doznać naru- szenia na skutek zastosowania zakwestionowanej regulacji w jego indywidu alnej sprawie OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 12 – wskazał prawo do sądu, wysłow ione w art. 45 ust. 1 Konstytucji. Trybunał nie miał wątpli- wości, że p r zy woł any p rzepis konstytucyjny mógł być adekwatnym wzorcem kontr oli w ni- niejszym postępowaniu , pomimo to , że do naruszenia podstawowego praw a do sądu miałoby dojść w związku z wniesieni em prz ez skarżącego nadzwyczajnego środka zaskarżenia mają- c ego prowadz i ć do wznowi enia postępowania sądowoadministracyjnego , które zostało zakoń- czone prawomocnym orzeczeniem . Trybunał wyjaśniał już w orzecznictw ie, że minimalnym standardem dotyczącym po- stę powań sądowych – obejmującym postępowania, w ramach których sądy „ spra w uj ą w ymiar sprawiedliwości ” w rozumieniu art. 175 ust. 1 Konstytucji – jest standard ich dwuinstancyj- ności. Zgodnie z art. 176 ust. 1 Konsty tucji, postępowanie sądowe jest co najmniej d wuin- st ancyjne. Na gruncie art. 45 ust. 1 i art. 176 ust. 1 Konstytucji Tr ybu nał przyjmuje, że „ Konstytucja nie gwarantuje ani powszechnego prawa do kontroli orzeczenia przez trzecią instancję (kasacja), ani jaki egoś ogólnego prawa do wznawiania postępowani a ” (po stanowie- nie z 28 maja 2003 r., sygn. SK 33/02, OTK ZU nr 5/A/200 3 , poz . 47). Nie istnieje konstytu- cyjne prawo podmiotowe do trzeciej instancji sądowej. Z wyjątkiem sytuacji przewidzianej bezpośrednio w art . 190 ust. 4 Konstytucji („wznowienie trybuna lskie” ) , nie istnieje również konstytucyjne prawo podmiotow e do wzn awi a ni a p ostępowań zakończonych prawomocnym i orzeczeni ami sądowym i . „[N] awet całkowite pominięcie instytucji wznowienia postępowania nie mogłoby naruszać konstytucyjnego prawa do sądu, poni eważ a ni art. 45 ust. 1 , ani art. 77 ust. 2 Konstytucji [wy słowiający z ak az zamykani a drogi sądowej] nie zawierają gwarancji możliwości rewidowania prawomocnych orzeczeń w jakichkolwiek sytuacjach ” (tamże). Z dr ugiej strony, „ wymóg ukształtowania procedury sądow ej zgodnie ze standardami spra- wiedliwości proceduraln ej obejmuje na kaz ustanowienia rozwiązań, które zapewnią jednostce adekwatn ą ochronę przed prawomocnymi orzeczeniami, obarczonymi szczególnie poważny- mi wadami i naruszającymi wartości konstytucyjne ” (wyr ok z 21 lipca 2009 r., sygn. K 7/09, OTK ZU nr 7/A/20 09, poz. 1 13 ). Us tawodawca, korzystając z kompetencji w zakresie określenia postępowań przed są- dami (zob. art. 176 ust. 2 Konstytucji), może podjąć decy zję o ustanowieniu środków praw- nych pozwalają cych wzruszyć prawomocne orzeczenia sądowe w w ypadkach , gdy jest to uza sa dni one potrzebą ochrony zasady praworządności. Wówczas zasada ochrony stabilności obrotu prawnego, której elementem jest ochrona trwałości prawomocnych orzeczeń sądo- wych, doznaje ogra nic zenia przez wzgląd na inną wartość konstytucyjną również mającą umoc ow a ni e w art. 2 Konstytucji, tj. zasadę praworządności. Niemniej ustawodawc a, realizu- jąc decyzję o ustanowieniu nadzwyczajnych środków zaska rżenia , nie ma pełnej swobody normowania regu ł i ch wnoszenia i rozpoznawania. Po pierwsze, określając za kres dop usz- c za lno ści takich środków, musi należycie wyważyć konkurują ce wartości konstytucyjne. Po drugie, same postępowania sądowe zainicjowane wniesie niem nadzwyczajnych środków za- skarżenia muszą sp ełniać wymagania wynikające z prawa do sądu. Na tle inst ytucji k asac ji w postępowaniach karnych Trybunał stwierdził, że „[j] ak już wskazano, Konstytucja nie gwarantuje prawa do rozpoznania każdej sprawy w trz ech instan- cjach. Jeżeli jednak ustawodawca kr euj e instytucję kasacji, wówczas musi respektować zasa- dy sp rawiedli wośc i pr o ceduralne j oraz zasady przyzwoitej legislacji ( … ). We wszystkich wy- padkach, w których ustawodawca uznał za uzasadnione ustanowienie dos tępu do kasacji, mu- si to być unormowane w zgo dzi e z normami, zasadami i wartościami konstytucyjnymi ( … ). Konstyt ucyj ny st andard sprawiedliwej procedury sądowej stosuje się zatem nie tylko do po- stępowania w pierwszej i drugiej instancji. Wychodzić należy bo wiem z założenia, że gwa- rancje proceduralne w yra żone w art. 45 i art. 2 Konstytucji odnoszą się także do postępo wań na dz w yczajnych , takich jak postępowanie kasacyjne czy postępowanie w przedmiocie wzno- wienia postępowania karnego zakończonego prawomocnym or zeczeniem sądowym ” (wyrok z 16 stycznia 2006 r., sygn. SK 30/05, OTK ZU nr 1/A/2006, poz. 2). Stanowisko to Tryb unał OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 13 p ot w ierdził n a gruncie spraw dotyczących ustawowych reguł wnoszenia i rozpoznawania skarg o wznowienie postępowań zakończonych prawomocnymi orzeczeniami sądowymi (zob. np. wyrok z 7 wr ześ nia 2006 r., sygn. SK 60/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz. 10 1, w któ- rym Tr ybu nał stwierdził, że „[p] ozbawienie prawa do wznowienia postępowania, jednej z dróg ubiegania się o sprawiedliwe rozstrzygnięcie sądowe, niewątpliwie jest ograniczeniem prawa do sądu ”) , a także skarg o stwierdzenie niezgodności z prawem praw omocnych orz e- c zeń (zob. np . wyrok z 12 lipca 2011 r., sygn. SK 4 9/08, OTK ZU nr 6/A/2011, poz. 55) . W wyroku z 10 grudnia 2019 r., sygn. SK 16/19 (OTK ZU A/2019, poz. 71) Trybunał – podsumowując s wój dorobek orzeczniczy – potwierdził, że jeśli ustawodawca w ra mach pr zy słu gującej mu k ompetencji legislacyjnej zdecydował się wprowadzić mechanizm wzno- wieniowy ponad standard wymagany konstytucyjnie, to „ powin ien mieć na względzie gwa- rancje wynikające z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Przepis ten zapewnia konstytucy jne p rawo do sądu, na które s kładają się: prawo do uruchomienia procedury sądowej, prawo do odpowied- nio ukształtowanej procedury, zgodnie z zasadami sprawiedliwości, jawności i dwuinstancyj- ności, p rawo do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia sprawy oraz pra wo do odpowiedniego ukształto wania ustroju organu rozpoznającego spra wę (te elementy składowe prawa do sądu były wskazywane we wszystkich orzeczeniach dotyczących wznowienia postępowania, w których art. 45 ust. 1 Konstytucji był wzorcem kontroli). Znaczeni e gwa rancji wynikają- cych z te go przepisu w odniesieniu do wznowienia postępowania jest jednak ograniczone (w niektórych orzeczeniach Trybunał mówił nawet wprost o « nieco niższym standardzie » – por. np. wyrok o sygn. SK 11/09 [ … ] ) . Skoro « Konstytucja nie po ręcza ogólnego prawa podmiot o wego do wznowienia postępowania cywilnego jako komponentu prawa do sądu » (wyrok o sygn. SK 2/09 [ … ] ), a « prawo do wznowienia postępowania nie może być uważane za bezpoś redni przedmiot ochrony art. 45 ust. 1 Konstytucji » (wyrok o syg n. SK 26/17 [ … ] ), to naw et « całkowite pominięcie instytucji wznowienia postępowania nie mogłoby naruszać konstytucyjnego prawa do sądu » (postanowienie z 28 maja 2003 r., sygn. SK 33/02 [ … ] ). W rezultacie, ustawodawca może stosunkowo suwerennie kształt ować kategorię spraw podle- gaj ących wznowieniu, zakres podmiotów legit ymowanych do składania skarg o wznowienie, przesłanki jej uruchomienia, a także skutki orzeczeń (por. np. wyroki o sygn.: P 11/0 2, SK 2/09, K 10/15 i SK 26/17). Obowiązany jest jednak prz estrz egać prawa do odpowiedni ego ukształtowania procedury zgodnie z w ymogami sprawiedliwości proceduralnej oraz zasad poprawnej legislacji (por. zwłaszcza wyrok o sygn. SK 2/09) ”. W niniejszej spra wie Trybunał, potwierdzając swoje dotychczasowe stanowisko prawn e, uznał art. 45 ust. 1 Konstytucji za adekwatny wzorzec kontrol i konstytucyjności re- gulacji zakwestionowanej przez skarżącego – tym bardziej że niniejsza sprawa nie dotyczyła bezpośrednio us t awowych reguł wnoszenia i rozpoznawania skarg o wznowienie post ę powa- nia sądowoadministra cyjnego, lecz dotyczyła reguł przyznawa nia – w ramach tzw. postępo- wań wpadkowych – prawa pomocy (polegające go in casu na ustanowieniu pełnomocnika z urzędu na potrzeby sporządzenia skargi wznowieniowej). 2.4.2. W swojej skardz e ko n stytucyjnej skarżący pod niósł również naruszenie zasad konstytucyjny ch : zasady poprawnej legislacji, zasady ochrony zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasady rzet elności działania instytucji publicznych. Wskazane zasady konst y tucyjne nie implikują a utomatycznie wolności ani praw pod- miotowych, które mogłyby samodzielnie podlegać ochronie w trybie przewidzianym w art. 79 ust. 1 Konstytucji. Niemniej zasady te – uwzgl ędniane jako tzw. związkowe wzorce kontroli – wskazywać mo gą na kontekst naruszenia kon stytucyjnie chronionych wolności i praw s karżą- cych. Nie ma zatem przeszkód, aby Trybunał uwzględniał tego typu zasady podczas kontroli konstytucyjności prawa w postępowa niach zainicjowanych wniesieniem skarg konstytucyj- nych, o ile s k arżący wykażą, w jaki s posób naruszenie tych zasad miało wpływ na naruszenie przysługujących im wolności i praw chronionych konstytucyjnie. OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 14 W niniejszej sprawie skarżący pod niósł, że wobec bra ku – wymaganej z pu nktu wi- dzenia standardów poprawnej legi slacj i – jasności i precyzji kryteriów przyznawania prawa pomocy w postępowaniach sądowoadministracyjnych , ustawodawca nie zapewnił należytej ochrony przysługującemu skarżącemu pra wu do sądu. Trybun ał stwierdził , że ujęty w ten sposób zarzut należało rozpo znać, u względniając jako wzor zec kontroli art. 45 ust. 1 Konsty- tucji w związku z zasadą określoności przepisów prawa wynikającą z art. 2 Konstytucji. Ponadto Trybunał stwierdził, ż e skarżący nie prz edstawił odrębnych argumentów, które miał y by przemawiać za naru sze niem zasady ochrony z aufania obywateli do państwa oraz zasady rzetelności działania instytucji publicznych. Naruszenie tych dwóch zasad ma raczej stanowić konsekwencję nied ochowania standard ów jasności i precyzyjności podczas określania przez ustaw odawc ę materialnych kryteriów przyznawania prawa pomocy w postę- powaniach sądowoadministracyjnych. Trybunał uznał, że dodatkowe rozpatrywanie kwestii zgodności zaskarżonej regulacji z zasadą zaufania obywateli do państwa i zasadą rzetelności działania insty tucji p ublicznych jest w nini ejszej sprawie zbędne. 2.5. Trybunał, uwzględniwszy powyższe ustalenia formalne, stwierdził, że zakres orzekania w niniejszej sprawie objął zgodność a rt. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zakresie, w jakim jest stosowany podczas r ozpoz nawan ia wniosk u osoby fizyczn ej o przyznanie prawa pomocy złożon ego w związku z e wznowieniem postępowa nia przed NSA – z art. 45 ust. 1 Konstytucji w związku z zasadą określoności przep isów prawa wyn ikającą z art. 2 Konstytucji . Ponadto Trybunał postanowił umorz yć pos tępowanie w pozost ałym zakresie na pod- stawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) . 3. Ocena konstytucyjności zaskarżonej reg ulacj i. 3.1 . Jako prawo kons tytucyjne, które doznało naruszenia na skutek zastosowania za- skarżonej regulacji w jego indywidualnej sprawie, skarżący wskazał prawo do sądu wysło- wione w a rt. 45 ust. 1 Konstytucji. Prawo to miało doznać naruszenia na skutek n ieokr e ślenia w art. 246 § 1 p kt 2 p.p.s.a. obiektywnych i jednoznacznych kryteriów oceny sytuacji mate- rialnej strony , które wiązałyby sąd rozpoznający wniosek strony – złożony w związku z e wznowieni em postępowania przed NSA – o przyznanie prawa pomocy w po staci ustanow ie- nia profesjona lnego pełnomocnika procesowego. Zgodnie z decyzją ustawodawcy, możliwość uruchomienia postanowienia wznowieniowego przed NSA jest uzależniona od sporządzenia skargi wzno wieniowej przez adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkow ego l u b rzecz nika patentowego (zob. art. 175 w związku z art. 276 zdanie drugie p.p.s.a.). Trybunał wielokrotnie wypowiadał się już w swoim orzecznictwie na temat zakresu i treści ochron y wynikające j z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Z orzecznictwa wynika m.in ., że do kons tytucyjnych gwar ancji składających się na prawo do sądu, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji, należy prawo dostępu do sądu, a więc prawo przedstawienia sądowi do rozs trzygnięcia „sprawy” dotyczącej uprawnień i obowiązków podmiotu, który post ę powanie sądowe uruchami a (zob. np. wyrok z 26 listopada 2019 r., sygn. P 9/18, OTK ZU A/2019, poz. 70, wraz z cytowanym orzecznictwem). Jednocześnie funkcjonalnie powiązany z art. 45 ust. 1 Ko nstytucji art. 77 ust. 2 Konstytucji wysłowia zakaz zamyka nia p r zez ust awę sądowej drog i dochodzenia naruszonych wolności i praw. W kontekście tych gwarancji konstytucyj- nych Trybunał wielokrotnie zwracał uwagę na niedopuszczalność ustanawiania barier eko- no micznych w praktyce uniemożliwiających stronie uruchomieni e pos t ępowań sądowych (zob. n p. wyrok z 11 grudnia 2018 r., sygn. SK 25/16, OTK ZU A/2018, poz. 80, wraz z cy- towanym orzecznictwem). W sprawie rozpoznawanej przez Trybunał w niniejszym p ostępo- waniu zakaz ustanawiania nadmiernych ekonomicznych barier dostęp u do s ądu miał tym OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 15 większe zn aczenie, że ustawodawca nałożył na strony domagające się wznowienia postępo- wania przed NSA przymus posiadania profesjonalnego pełnomocnika (zob. przywołan y art. 175 w zw iązku z art. 276 zdanie drugie p.p.s.a.), co wiąże się z k olei z kon iecznością po- niesie nia kosztów pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika. Konstytucyjne prawo do sądu obejmuje też gwarancję sprawiedliwej i rzetelnej proce- dury sądowej. Zdaniem Trybun ału, nie ulega wątpliwości, że jednym z czynników, które m o- gą s p rzyj ać sprawiedliwemu i rzetelnemu rozpatrzeniu sprawy przez sąd, jest możliwość ko- rzystania przez stronę z pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika procesowego. W szczególno ści, przy pomoc y fachowego pełnomocnika strona realizuje prawo do wysłu- ch ania, w ty m do rzeczowego prz edstawienia swoich racji. Z tego względu Trybunał wskazywał już , że pomoc państwa dla strony, która nie jest w stanie ponieść kosztów profe- sjonalnej pomoc y prawnej, jest istotna z uwagi na zapewnienie realizacji prawa do sprawi e- dliw e go i rzetelnego rozpatr zenia sprawy. „Zapewnienie pomocy prawnej osobom, których ze względu na sytuację materialną nie stać na ponoszenie kosztów tej pomocy, należy do obo- wiązkó w władzy public znej. Stanowi to jedną z gwarancji urzeczywistnienia konst ytucy j nego prawa do sądu. Obo wiązek ten ma charakter obowiązku publicznoprawnego. Jego ciężar roz- dzielony jest pomiędzy Skarb Państwa i korporacje zawodowe – radców prawnych i adwoka- t ów” (wyrok z 29 sierpnia 2006 r., sygn. SK 23/05, OTK ZU nr 8/A/2006, poz . 94) . Try bunał stwierdził na wet , że możliwość ustanowienia pełnomocnika z urzędu, podobnie jak możli- wość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych są wręcz „newralgicznymi polami rea liza- cji prawa do sądu” (wyrok z 16 czerwca 2008 r., sygn. P 37/07, OTK ZU nr 5/ A /20 08, poz. 80 ). W w ypa dku spraw o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego przed NSA posiadanie umocowanego profesjonalnego pełnomocnika, który sporządzi stosowną ska rgę, jest jednym z formalnych warunków sine qu a non skutecznego wszczęcia po stępo w a nia wznowieniowego (zo b. art. 276 zdanie drugie p.p.s.a., który nakazuje odpowiednie stosowa- nie art. 175 p.p.s.a.). W tych w ypadkach nie chodzi już nawet o zapewnienie str onie fachowej pomocy prawnej na etapie rozpoznawania przez sąd meritum sprawy wznow i eniowej, lecz chodzi o możliwość uruchomienia w ogóle postępowania wznowieniowego. Trybunał uznał jednocześnie za uzasadnione przypomnieć także, że prawo do sądu nie ma abs olutnego charakteru w tym sensie, że możliwość korzystania z poszczególnych gw a- ranc j i składających się na t reść tego prawa może być ograniczana – w granicach wyznaczo- nych przez art. 31 ust. 3 i art. 77 ust. 2 Konstytucji. „ Ograniczenia te mogą mieć charakt er finansowy, co jes t uzasadnione interesem publicznym, polegającym tu na zape wnien i u nale- żytego właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Z Konstytucji nie wynika, że pełną realizację prawa do sądu zapewnić może tylko całkowita bezpłatność postęp owania. Nie istnieje też konstytucyjny nakaz nieodpłatności postępowań sądowyc h i o b ciążenia ich kosztami S karbu Państwa ” (wyrok z 29 kwietnia 2020 r., sygn. P 19/16, OTK ZU A/2020, poz. 12). Wydatki za stronę zwolnioną od kosztów sądowych wykładane są z c zęści budżetu sądu a dministracyjnego, w zakresie tego zwolnienia (zob. art. 24 2 p.p . s.a.). Koszty nieopłaco- nej pomocy prawnej udzielonej z urzędu ponosi, co do zasady, Skarb Państwa (zob. art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze, Dz. U. z 20 20 r. poz . 1651 ; art. 22 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o ra dcach prawnych, Dz. U. z 2020 r. poz. 75). Z tych powodów Trybunał podkreślał w orzecznictwie , że „ ustawodawca, regulując koszty postępowania sądowego, musi starannie wy ważyć rozmaite dobra jednost kowe i ogól- nospołeczne. Urzeczywistnienie przez państwo ko nstyt u cyjnego prawa do sądu w ymaga znacznych środków finansowych. Ustawa nie może ustanawiać nadmiernych ograniczeń do- stępu, a jednocześnie musi uwzględnić usprawiedliwio ne interesy ogólnospołeczne w spraw- nym funkcjonowaniu sądów, stworzyć odpowiedni sy ste m pok r ywania kosztów sprawneg o funkcjonowania sądów i wprowadzić niezbędne mechanizmy zabezpieczające przed naduży- waniem prawa do sądu poprzez podejmowanie prób dochodzen ia na drodze sądowej roszcze ń OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 16 oczywiście bezzasadnych ” (wyrok z 12 września 2006 r. , s ygn. S K 21/05, OTK ZU nr 8/A/ 2006, poz. 103). Stanowisko to należy odnieść odpowiednio do problematyki wyzna- czania stronom pełnomocników procesowych działających z urzędu , którym wynagrodzenie za ud zieloną pomoc prawną finansowane jest ze środków public zny ch. C e lowe, oszczędne i rzete lne dysponowanie środkami publicznymi jest bowiem warunkiem zachowania stabilno- ści finansowej państwa, która również stanowi jedną z wartości chronionych konstytucyjnie. „ I stnienie ograniczeń w zwalnianiu od kosztów lub w uz ysk iwani u bezpłatnej pomocy praw- nej nie będzie równoznaczne z przekreśleniem samego prawa do sądu, jeśli te ograniczenia mieszczą się w granicach określonych w art. 31 ust. 3 Konstytucji (…). Konieczne jest – za- równo przy stanowieniu zasad ponoszenia koszt ów proce s u, jak i przy określani u ich poziomu – wyważenie wielu sprzecznych interesów różnych podmiotów, a także udzielenie ochrony interesowi publicznemu” (wyrok o sygn. P 37/07). Z tych też powodów w literaturze prawniczej trafnie, zdaniem Trybunału, zwr aca się u wagę na to, że „[i] nsty tucja prawa pomocy stanowi jedną z istotnych gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu poprzez umożliwienie dostępu do sądu po dmiotom, które z uwagi na sy tuację finansową nie są w stanie pokryć samodzielnie ws zys tkich kosztów związanych z pr owadzeniem postępowania sądowego lub z powodu skomplikowanego cha- rakteru sprawy i braku dostatecznej wiedzy nie są w stanie realizować swoich uprawnień i obowiązków proc esowych bez udziału profesjonalnego pełnomocnika . Prawo po mocy m a [jednocześnie] charak ter wyjątkowy, powinno zatem znajdować zastosowanie jedynie w tych sytuacjach, gdy pokrycie przez stronę kosztów związanych z prowadzeniem po stępowania jest obiektywnie niemożliwe ” (H. Knysiak - Sudyka, Skarga i skarga kasacyj na w pos t ępowaniu sądowoadminist racyjnym. Komentarz i orzecznictwo , Warszawa 2017). Podobne stanowisko zajmują sądy administracyjne, które również zwracały uwagę, że „ udzie lenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą j ej dofin a nsowania z budżetu pańs twa i przez to powinno się sprowadzać do przypad- ków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywn ie niemożliwe ” (postanowienie NSA z 6 października 2004 r. , syg n . akt GZ 61/04, źródło: orzeczenia.nsa.gov.pl ; teza utrwalona w orzecznictwie administracyjnym – zob. np. postanowienia NSA z: 28 października 2011 r., sygn. akt II OZ 1040/11; 10 września 201 4 r., sygn. akt I OZ 714/14). Podczas oceny zasadnoś c i wni o- sku o przyznanie pomocy praw nej „ sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w po- bieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej – interes strony w dochodzeniu sw ych praw przed sądem i za chować odpowiednią proporcję między tymi nimi ” (postanowie nie N S A z 12 marca 2009 r., s ygn. akt II FZ 80/09 ). NSA również podkreśla, że „[p] rawo pomo- cy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która m a na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stan ie sa m odzielnie ponieść koszt ów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o o chronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzone j w R z ymie w dniu 4 listo- pada 1950 r oku ( … ) . (…) [P] rawo dostępu do sądu nie ma [jednak] charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przy padku, gdy dostęp jed- no stki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa , czy faktycznie, ograniczeni e tego prawa nie będzie sprzeczne z cytowanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierz a do reali- zacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zacho wa na z ostała rozsądna relacja proporcjonal- ności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmie- rzały. Stąd ograniczona ilość funduszy public znych dostępna na udzie lanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wym ia ru s prawiedliwości jest prz yjęcie procedury selek- cji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być po- OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 17 zbawiony arbitralności lub dysproporc jonalności i nie powini en rzutować na istotę prawa do- stępu do sądu ” (postanowieni e NSA z 4 sierpnia 2011 r., s ygn. akt II OZ 647/11). Z uwagi na fakt, że prawo pomocy stanowi formę realizacji prawa do sądu , „ nie może być ono przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nie należyty użytek. (…) [W] ymóg ponoszenia kosztów sądowych z mu sza każdą stronę inicjującą postępowanie sądowe do zastanowienia się nad celowością składania nieracjonalnych i bezprzedmiotowych skarg, a w konsekwencji po- noszonych kosztów . Niedopuszczalne jest bowiem używanie uprawnień procesowych do ce- lów innych od t yc h o d powiadających ich przez naczeniu. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego; jednak nie może um knąć uwadze, że prawo t o powinno być wykonywane zgodnie z celem społecznym danego p raw a , czyli zgodnie z celem , ze względu na który zostało mu ono przy- znane ” (postanowienie NSA z 24 lipca 2012 r., sygn. akt II FZ 5 19/ 12). „ Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza d ofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jes t zag w arantowanie prawa do są du osobom najuboższym ( … ), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosu- jąc prawo pomo cy ni e można chronić czy też zwiększać majątku osób prywatnych, gdyż ce- lem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten do stęp uniemożliwia ” ( postanowienie NSA z 25 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 174 /14 ; z ob. także postanowienie NSA z 14 stycznia 2014 r., sygn. akt II FZ 1517/13 ). 3.2. Jak już zostało to wspomniane , w postępowaniu sądowoadministracyjnym na prawo pomocy składaj ą się dwie insty tucje, mianowicie zwolnienie od kosztów sądowych oraz przy znani e pr ofesjonalnego pełnom ocnika. Strona może uzyskać prawo pomocy w jed- nej albo w obu postaciach. W zależności od potrzeb wynikających z sytuacji materialnej stro- ny , a t akże m.in. charakteru spr awy , prawo pomocy – jak wynika z przywołanego ju ż art. 245 § 1 p .p.s.a. – może być przy znane w zakresie całkowitym albo częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowie nie adwo- kata, radcy prawnego, dorad cy podatkowego lub rzecznika patentowego (zob. a rt. 245 § 2 p.p . s.a.). P rawo pomocy w z akresie częściowym obejmuje zaś zwolnienie tylko od opłat są- dowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowyc h i wydatków lub obejmuje tylko ust anowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy poda tkowego lu b rze c znika patentowego (zob. art. 245 § 3 p.p.s.a.). Ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego umożliwia stron ie postęp owania sądowo- administracyjnego korz ystanie z profesjonalnej pomocy prawnej bez pono szenia prz ez ni ą wynagrodzenia i wydatk ów fachowego pełnomocnika. Ustawodawca przyjął, że decyzje o przyznaniu prawa pomocy w postępowaniach sądowoadministracyjnych podejmow ać będą właściwe wojewódzkie sądy a dministracyjne (zob. art. 254 p.p.s.a.), tj. sąd y pierwsze j ins t ancji, w który ch spraw y ma ją się toczyć, tocz ą się albo się toczył y . C o do zasady, d ecyzję podejmuje referendarz sądowy przy właściwym wojewódzkim sądzie adminis tracyjnym (zob. art. 258 § 1 i 2 p.p.s.a.), lecz w szczególnie uza- sadnionych w ypa dkach mo że ją podjąć sąd (zob. art. 2 58 § 4 zdanie pierwsze p.p.s.a.). Kryte- ri a przyznania prawa pomocy osobie fizycznej będącej stroną postępowania przed sądem ad- ministracyjnym określa art. 246 § 1 p.p .s.a . Prawo pomocy w zakresie całkowym przyznaje się, jeśli wy każe o na, że nie jest w stani e ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania . Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym przyznaje się, jeśli wykaże ona , że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów po stępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebi e i r o dziny. Przyznanie p rawa pomocy jest obowiązkiem sądu – pod warunkiem że strona wykaże, iż spełnione zostały przesłanki określone w art. 246 § 1 p.p.s.a. Na podstawie orzecznictwa sądów admini s tracyjnych Trybunał ustalił, że kryteria ma- terialne wskaza ne w a rt. 246 § 1 p.p.s. a. są jedynymi kryteriami, jakie determinują decyzję OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 18 o przyznaniu prawa pomocy . Tezę tę potwierdza orzecznictwo administracyjne. Zdaniem NSA, „[j] edyne bowiem kryterium od ja kiego uzależnia ustawa Prawo o postępowaniu przed sądami a dmini s tracyjnymi [tj. jej art . 246 § 1 pkt 1] przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, tj. zwolnienia od kosztów i przyznania pełnomocnika z urzędu, ma charakter materialny – jest nim brak moż liwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania ” (p ostan o wienie z 18 lut ego 2005 r., sygn. akt OZ 1516/04). Wobec tego „ wskazywana w za- skarżanym postanowieniu zaradność skarżącej ujawniona w toku postępowań sądowych, po- dobnie jak niski stopień s komp likowania spraw stanowiących przedmiot rozstrzygnięcia i o kolic z ność brania prz ez S ąd z urzędu pod uwagę także tych naruszeń prawa, które nie zo- stały przez stronę podniesione – nie mogą stanowić podstawy odmowy udzielenia skarżącej prawa pomocy w jakim kolw iek zakresie ” (postanowienie NSA z 31 marca 2005 r., sygn. akt I I OZ 118/05). R ównież n a gruncie zaskarżonego w niniejszym postępowaniu przed Trybuna- łem art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. NSA stwierdził, że „ sytuacja materialna wnioskodawcy ocenia- na w odniesi eniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stano wi je d yną podstawę pr zy orzek aniu o udzieleniu prawa pomocy. Rozstrzygnięcie przez S ąd o przyzna- niu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby bowiem rozstrzygnię ciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajdujących uzasa d nienia w ustawi e ” (post anowienie z 18 stycznia 2007 r., sygn. akt II GZ 2/07). Stąd też „ rozstrzy- gnięcie o ustanowieniu pełnomocnika z urzędu nie może być uzależnion e od wysokości przewidy wany ch kosztów ponoszonych przez Skarb Państwa, czy też zależn e od o ceny S ądu potrz eby udzi ału takiego pełnomocnika. Ustawodawca nie wprowadził bowiem takich kryte- riów przyznawania prawa pomocy ” (postanowienie NSA z 29 października 2009 r., sygn. akt II FZ 429 /09). Podsumowując, j edynymi przesłankami warunkującymi p rzyzn a ni e prawa pomoc y w post ępowaniu sądowoadministracyjnym są przesłanki dotyczące sytuacji materialnej osoby fizycznej ubiegającej się o skorzystanie z tego prawa (zob. np. postanowienie NSA z 10 kwiet- nia 2014 r., sygn. akt II OZ 352/14). Sądy administr acyjn e nie uzależniaj ą decyzj i o przyzna- niu prawa pomocy od innych pozaustawowych przesłanek nieodnoszących się do sytuacji materialnej osoby wnioskującej. 3.3. W zależności od tego , czy wniose k st rony dotyczy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym , czy też w zakresie częściow ym, inaczej wyartykułowane zostały w art. 246 § 1 p.p.s.a. kryteria mające służyć ocenie sytuacji materialnej strony. Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym u zale żnione zostało od wykazania, że ubiegająca się o nie osoba fizy c zna nie jest w stanie p onieść „jakichkolwiek kosztów postępowania”. Osoba taka uzyska prawo pomocy w zakresie częściowym, jeśli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępo wani a bez uszczerbku „utrzymania koniecznego” dla siebie i rod ziny. Kryteria te są oceniane przez referendarza sądowego , a decyzja zapada na posiedzeniu nie- jawnym (zob. art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a.); w uzasadnionych w ypadkach oceny dokonuje bez- pośrednio są d (zo b. 258 § 4 zdanie pie rwsze p.p.s.a.). Z przywołany ch przep isów w yni ka, że postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy toczy się przed sądem albo urzędnikiem sądowym. Takie postępowanie samo w sobie musi spełniać standard postępowania spr awiedliwego i rz etelnego. Standard ten – jak wynika z utrwalonego orzeczni ctwa T ryb unału – wyklucza zaś dowolność i arbitralność orzeczeń sądowych (zob. np. wyrok z 22 marca 2017 r., sygn. SK 13/14, OTK ZU A/2017, poz. 19), a to z kolei wiąże się z koniecz nością ustawoweg o określenia jasnych i precyzyjnych kryte- riów rozpatrywani a spr a w , wyznaczających ramy swobody decyzyjnej sądów (lub upoważ- nionych na mocy ustawy urzędników sądowych, jakimi są referendarze sądowi). Wymagania konstytucyjne dotyczące jasnośc i i precyzyjnośc i przepisów prawa Trybunał również obja- śniał już wielokrot nie, w ska zując, że są one ele mentem ogólniejszej zasady poprawnej legi- slacji wywodzonej z art. 2 Konstytucji. W niniejszej sprawie Trybunał, nie powtarzając OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 19 wszystkich swoich ustaleń orzeczniczych w tym zakresie, uznał za celowe przypomnieć tylko, że wynik ający z a rt. 2 Konstytucji za kaz formułowania przepisów niejasnych i nieprecyzyj- nych nie wyklucza per se możliwości posługiwania się przez ustawodawcę pojęciami i zwro- tami niedookreś lonymi – pod war unkiem, wszakże, że możliwe jest ustalenie ich desygnatów. Z te g o w zględu „w celu stwie rdzenia niezgodności z Konstytucją nie wystarcza tylko i wy- łącznie abstrakcyjne stwierdzenie niejasności tekstu prawa, wynikającej z posłużenia się przez ustawodawcę wyr ażeniem czy zwrotem niedookreślonym. Zwroty niedookreślone są b o wie m zawarte w klauzula ch, których celem jest umożliwienie organom stosującym prawo – zwłasz- cza sądom – uwzględnienie wielości okoliczności faktycznych” (wyrok o sygn. P 37/07, dotyczący dopus zczalności odmowy uwzględnienia wniosku o zwolnienie od ko sztów sąd o- wych z uwagi na „oc zywistą bezzasadność” dochodzonego roszczenia). Całkowite wyelimi- nowanie z brzmienia przepisów pojęć i zwrotów niedookreślonych oraz klauzul generalnych byłoby nie tylko niecelowe, ale także, nierzadko, niemożliwe z legislacyjn ego p u nkt u widze- nia. Zdaniem Trybunału, „[p]osłużenie się zwrotami i wyrażeniami niedookreślonymi oraz klauzulami generalnymi wynika nieraz z konieczności uwzględnienia podczas kszta łtowania norm pr awnych (abstrakcyjnych i generalnych) różnorodności okolic znośc i fa ktycznych, któ- re obe jmuje hipoteza normy. Taka technika legislacyjna pozwala uniknąć nadmiernej kazui- styki, która w skrajnej postaci prowadzi do przekreślenia abstrakcyjnego charakteru norm prawnych” (wyrok z 9 czerwca 2015 r., sygn. SK 47/13, OTK ZU n r 6/ A/2015, poz. 81, w k tórym zawarto szerokie omówienie zasady określoności przepisów prawa). Trybunał zwracał już przy tym uwagę również na to, że n ie w każdym w ypadku nie- pr ecyzyjne brzmienie lub niejednoznaczna treść przepisu uzasadniają tak daleko idąc ą inge- rencję w system pr awny, jaką jest wyeliminowanie z niego tego przepisu w wyniku wyroku Trybunału. „ Do wyjątków należą sytuacje, gdy dany przepis, zawierający zwrot niedo okre- ślony będzie s am w sobie w takim stopniu wadliwy, że w żaden sposób, prz y prz y j ęciu róż- nych metod wyk ładni, nie daje się interpretować w sposób racjonalny i zgodny z Konstytucją. Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, niejasność przepisu może uzasadniać st wierdzenie jego ni ezgodności z Konstytucją, o ile jest tak daleko posunięta, iż w y n ikających z niej rozbi eżno- ści nie da się usunąć za pomocą zwyczajnych środków mających na celu wyeliminowanie niejednolitości stosowania prawa. Pozbawienie mocy obowiązujące j przepisu z powod u jego niejasności jest więc środkiem ostatecznym [ u l t ima ratio ] , stosowanym dopiero wt edy, gdy inne metody usuwania skutków niejasności treści przepisu, w szczególności przez jego inter- pretację w orzecznictwie sądowym, okażą się niewysta rczające” (wyrok o sygn. P 37/07 ; tak też m.in. w wyroku o sygn. SK 47/13). 3.4. W niniejszej sprawie za rzuty skarżącego dotyczyły braku określenia przez usta- wodawcę w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. obiektywnych, jednoznacznych i wiążących sąd kryte- riów ocen y sytuacji materia lnej strony domagającej się przyznania prawa pomocy. Zgodn ie z b r zmieniem tego przepisu , p rzyznanie prawa pomocy osobie fizycznej na- stępuje w zakresie częściowym , „ gdy wykaże [ona] , że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowani a, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny ”. Skarżący ni e zak w e stionował ani obowiązk u wykazania przez stronę zaistnienia prze- słanek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym , ani pojęcia „ kosztów postępowa- nia ” (które zostało określ one zresztą przez ustawę – zob. m.in. art. 205 p.p.s.a.). Niekonstytu- cyjność art. 2 46 § 1 pkt 2 p.p.s.a. skarżący wywiódł z niezgodności sposobu ujęcia meryto- rycznych przesłanek przyznania prawa pomocy ze standardami poprawnej legislacji. Prze- słankę tę w yznacza pojęcie „usz czerbku utrzymania koniecznego” dla siebie i rodziny. Try bunał musiał zatem zbadać, cz y pojęcie „uszczerbku utrzymania koniecznego” przekracza dopuszczalny próg niedookreśloności przepisów prawa, skutkując tym samym niedopuszczalną ing erencją (nieuzasadni onym ograniczeniem) w prawo do sądu osoby fi- OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 20 zycznej ubiega jącej się o ustanowienie prof esjonalnego pełnomocnika do sporządzenia skargi o wznowienie postępowania przed NSA. 3.4.1. Po pierwsze, Trybunał stwierdził, że użyte w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. poję cie „uszczerbku utrzymania koniecznego”, jaki musi być wy kazan y przez osobę fizyczną u biega- jącą się w związku z postępowaniem przed sądem administracyjnym o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, nie jest pojęciem niedookreślon ym w stopniu, który u nie- możliwiałby w ogóle jednolitą i zgodną z Konstytucją j ego w y kładnię , a przez to uza sadniał- by orzeczenie o niekonstytucyjności art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przez Trybunał. Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika m.in. , że p rzez „ uszczerbek utrzy- man ia koniecznego dla siebie i rodziny ” , o którym mowa tym p rzepi s ie , „ należy rozumieć za chwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych ” (postano wienie NSA z 29 stycz nia 2008 r., sygn. akt I FZ 437/07 ; teza podtrzymana w pó źniej s zym orzecznictwie: zob. np. po- stanowienie NSA z 26 kwietnia 2018 r., sygn. akt I FZ 91/18 ). W postanowieniu z 13 lutego 2009 r. ( sygn. akt II OZ 127/09 ) NSA – odwołując się do swoich wcześniejs zych judykatów – wyjaśnił, że „ kosztami « koniecznego utrz ymani a » w rozumieniu tego prz episu [tj. art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.] są niezbędne wydatki zmierzające do zaspokojenia podstawowych potrzeb ży- ciowych, głównie mające charakter wyd atków okresowych. Do kosztów tych należy więc bezspornie zaliczyć wydatki na ż ywnoś ć , odzież, środki czysto ści, leczenie, edukację oraz wydatki związane z zaspokojeniem potrzeb mieszkaniowych. Do tych ostatnich należą przede wszystkim koszty stałych opłat z tytułu czynszu, opł at za gaz, energię elektryczną, wodę, wywóz śmieci. Podob ny po g ląd wyraził Naczelny Są d Administracyjny w postanowieniu z dnia 20 czerwca 2006 r. ( [sygn. akt] I OZ 805/06 [ … ] ), stwierdzając, że przez wydatki ko- nieczne należy rozumieć w ydatki na zaspokojeni e podstawowych potrzeb życiowych (żyw- ność, mieszkanie, ub rania ) ”. Przyjęte przez NSA s tanowisko prawne jest konsekwentnie podtrzymane i rozwijane w orzecznictwie administracyjnym. W postanowieniu z 20 stycznia 2012 r. (sygn. akt II FZ 833/11), NSA przypomn iał , że „ [ w ] orzecznictwie podkreśla się, iż przez uszcze rbek u t rzy- mania koniecznego d la siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony S karżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie o raz rodzi- nie minimu m warunków socjalnych (...) , natomiast przez wydatki utrz ymani a koniecznego należy roz umieć wydatki na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, takie jak żyw- ność, mieszkanie, odzież i niezbędne opłaty, jednak z pewnością do wydatków tych nie nale- ży pok rycie kosztów wyjazdów wakacyjnych dzieci . W orzecznictwi e ugr u n towany jest rów- nież po gląd, iż posiadanie majątku co do zasady wyklucza możliwość przyznania prawa po- mocy, jednak reguła ta nie odnosi się do sytuacji, w których osoby wnios kujące o przyznanie tego prawa nie mają realnej, obiektywnej możliwości uzys kania z posiadanego majątku j akie- gokolwiek dochodu ” . Z kolei w postanowieniu z 27 lipca 2017 r. (sygn. akt II OZ 819/17) NSA uznał, że nie budzi wątpliwości , iż „ prawo pomocy w op isanym zakresie powi nno być udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stał ego d o chodu i bez majątku ora z pozba- wionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Warunkiem uczestniczenia w postępowaniu sądowoadministracy jnym jako strona teg o postę- powania jest bowiem partycypowanie w kosztach tego post ę powania, o ile posiada ona stały miesięczny dochód ”. W postanowieniu z 20 października 2017 r. (sygn. akt II OZ 1321/17), NSA oddalił zażalenie na postanowienie o odmowie pr zyznania prawa pomoc y, wyjaśniając, że „[o] braz sytuacji finansowej skarżąceg o nie uprawnia do przyjęcia, aby spełniona została ustawowa przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosz- tów sądowych, tj. aby skarżący wykazał w wi arygodny sposób, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania be z usz c zerbku utrzymania konie cznego dla siebie i rodziny. Skarżący nie jest osobą bezrobotną, bez źródła stałego dochodu, bez majątku, a przede OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 21 wszystkim taka sytuacja bytowa upra wnia do przyznania p rawa pomocy w w/w zakresie. Po- siadając stałe źródło docho du sk a rżący zobowiązany był p oczynić oszczędności we własnych wydatkach na potrzeby postępowania sądowego do granic zabezpieczenia koniecznych kosz- tów utrzymania. Nie można bowiem przyjąć, aby był on obiektywnie pozbawiony możliwości uzyskania wymaganej kw oty p i eniężnej na ten cel z w łasnych środków majątkowych ”. Rów- nież w postanowieniu z 25 października 2017 r. (sygn. akt II FZ 561/17), NSA zwrócił uwa- gę, że w świetle art. 243 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a „ postępowanie w przedmiocie prawa pomocy jest p ostęp o waniem wnioskowym, pode jmowanym na wniosek osoby, w której inte- resie jest wypełnienie przesłanek przyznania prawa ubogich. W tym przypadku chodzi o wy- kazanie, że strona nie jest w stanie ponieś ć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania konie c znego dla siebie i rodz iny. W orzecznictwie przyjmuje się, że taki charakter wydatków mają niezbędne wydatki zmierzające do zaspokojenia podstawowych potrzeb ży- ciowych, głów nie mające charakter wydatków okresowych. (…) Przedstawiona sytuacja wskazuje , że r odzina S karżącego [kwes tionującego przed NSA postanowienie wojewódzkie- go sądu administracyjnego o odmowie przyznania prawa pomocy] nie znajduje się na skraju ubóstwa. Za oso by ubogie uznaje się zaś przykładowo bezrobotnych bez prawa do zasiłku, osoby pozb a wione majątku i źródła dochodu ”. Na podstawie orzecznictwa sądów administracyjnych w literaturze fachowej (zob. np. H. Knysiak - Sudyka, uwagi do art. 246, [w:] Prawo o postęp owaniu przed sądami administra- cyjnymi. Komentarz , red. T. Woś, Warszawa 2016) pode j muje się niekiedy próby ujęcia w przykładowy katalog okoliczności wyłączając ych możliwość uzyskania prawa pomocy, do których zalicz a – s ię m.in.: – osiąganie przez osobę fi zyczną stałego miesię cznego dochodu, w szczególności przewyższającego minimaln e wyn agrodzenie za pracę , – u zyskiwanie stałego bieżącego dochodu z tytułu świadczonych usług, posiadanie środków trwałych i wierzytelności krótkoterminowych, przy relatywnie ni skich przewidywa- nych k osztach postępowania w stosunku do wielkości osiąganego p rzez stronę przychodu i posia danego mająt ku , – posiadanie nieruchomości znacznej wartości , – posiadanie przez stronę znacznych wierzytelności , – posiadanie zgromadzonych oszczęd ności , choć wyjątkowe okoliczności pozwalają na odstępstwo od tej reguły , – pow ołan i e się jedynie na hipotet yczne niebezpieczeństwo utraty płynności finanso- wej, bez wykazania braku posiadania dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępo- wania , – sprzec zność faktów podanych we wniosku o przyznanie prawa pomocy z przedsta- wionymi in form a cjami dotyczącymi majątk u i dochodów , – okoliczność, że skarżący jest w stanie ponosić koszty wnoszonych przez siebie licz- nych skarg i zażaleń, mimo że podał, iż utrzymuje się z niskiego dochodu , – sytuacja, w której spółka osiąga dochód i mimo znaczn ego z adłużenia względem in- nyc h podmiotów reguluje ciążące na niej zobowiązania . Oczywiście, orzecznictwo administracyjne, dotyczące sensu pojęcia „uszczerbku utrzymania konieczn ego” osoby fizycznej s kładającej wniosek o przyznanie prawa pomocy i jej rodzin y, ro zwijał o się na tle konkr etnych spraw w sposób kazuistyczny. Niemniej, istotny upływ czasu, jaki upłynął o d wejścia w życie art. 246 § 1 p.p.s.a. (którego brzmienie nie ule- gło zmia nie od chwili u chwalenia p.p.s.a. w 2002 r.), pozwolił sądom administrac yjnym wy- pra cować szczegółowe wskazówki interpretacyjne. Z tych względów Trybunał podzielił pre- zentowany w literaturze prawniczej pogląd, że „p rzesłanki przyznania prawa pomocy skon- stru owane w art. 24 6 § 1 i 2 p.p.s.a. mają [co prawda] charakter ocenny, jed nak s ięgają c do poglądów dokt ryny i orzecznictwa, można wskazać pewne utrwalone kierunki ich interpreta- OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 22 cji ” (H. Knysiak - Sudyka, Skarga …). Nie bez znaczenia w niniejszej sprawie pozosta wał też fakt, ż e tożsame pojęcie „uszczerbku utrzymania koniecznego” od lat f unkcjo nuje również na gr uncie procedury cywilnej (zob. art. 102 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach są- dowych w sprawach cywilnych, Dz. U. z 2020 r. poz. 755, ze zm., a także art. 11 7 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo wania cywil nego, Dz. U. z 20 2 0 r. poz. 1575; dalej: k.p.c. ). Wszystkie te ustalenia Trybunału przeczą twierdzeniu skarżącego, jakoby art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prowadzić miał do dowolności i uznanio wości podczas dokonywania przez sąd lub referendarza sądo we go ewaluacji sytuacji mater ialnej osoby fizycznej składają- cy wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, a przez to do nieprzewidy- walności wydanych na jego podstawie orzeczeń. 3.4.2. D odatkowo Trybunał stwierdził, że ustawodawca zadbał o od powie dni e rozwią- zania formaln o - proceduralne, które służą temu , aby stosowanie ocennej przesłanki „uszczerb- ku utrzymania koniecznego” przez sądy lub referendarzy sądowych nie miało c harakteru arbitraln ego. Po pierwsze, rozstrzyganie w sprawie przyznania pra wa po moc y – mające w stosunku do postępowania w sprawie sądowoadministracyjnej charakter tzw. sprawy wpadkowej – zo- stało przez ustawodawcę przekazane do właściwości wojewódzkich sąd ów administracyjnyc h (zob. art. 254 § 1 p.p.s.a.). Tymczasem , z konstytucyj nego pun ktu widzenia , nie jes t bez- względnie konieczne, aby decyzje o przyznaniu prawa pomocy podejmował y właśnie sąd y . Teoretycznie możliwe są – przy spełnieniu innych wymagań konst ytucyjnych dotycząc ych np . równości w zakresie korzystania z prawa pomocy i spra wie dliwej procedury pode jmowa- nia decyzji o jego przyznaniu – rozwiązania, które przewidywałyby, że o ustanowieniu dla strony pełnomocnika z urzędu decydowałyby organy samorządó w zawodowych, urzęd nicy Ministerstwa Sprawiedliwości, kierownicy sekretaria tów s ądo wych itp. Trybunał za uważył, że powierzenie sądom kompetencji w zakre sie podejmowania decyzji o przyznaniu prawa pomocy stanowi rozwiązanie optymalne z punktu widzenia k onstytucyjnego prawa do sądu, albowiem pozostawia wyłącznie sądowi rozstrzygani e w k westii wpływającej na po zycję pro- cesową strony w postępowaniu sądowoadministracyjnym . Po drugie, art. 258 § 1 i 2 p.p.s.a. przenosi co prawda na referendarzy sądowych kom- pe tencje związane z rozpo znawaniem wniosków o przyznanie prawa pomocy, w tym komp e- ten c ję w zakresie wydania po stanowienia o jego przyznaniu albo o odmowie przyznania, jednakże – w ś wietle orzecznictwa konstytucyjnego – dopuszczalność przekazywania refe- rendarzom sądo wym niektórych kompetencji sądów niepolegających bezpośrednio na spra- wo waniu wymiar u sprawiedliwości nie budzi wątpliwości (zob. m.in. wyrok z 12 maja 2011 r., sygn. P 38/08 , OTK ZU nr 4/A/2011, poz. 33) – pod warunkiem że ustawodawca zapewni referendarzo m sądowym szczeg ólny status prawny , który będzie gwarantował ich merytor yczne kompe tencje i niezależn ość w zakresie wykonywania czynności sądowych. Referendarzem sądowym w sądzie administracyjnym może zostać osoba, która ukończył a wyższe studia prawnicze w Polsce i uzyska ł a tytuł magistra (albo ukończyła prawnicze studia zagra niczn e uzna ne w Polsce ) i któ ra posiada co najmniej trzyletnie doświadczenie zawodowe na stanowiskach związanych ze stosowaniem lub tworzeniem prawa administracyjnego (zob. art. 27 § 1 ustawy z dnia 2 5 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnyc h , Dz . U. z 2019 r. poz. 2167 , ze zm.; dalej: p.u.s.a.). Zgodnie z art. 29 § 1 p.u.s.a., d o sytuacji prawnej referendarzy sądowych w sądach administracyjnych odpowiednie zastosowanie z naj- dują przepisy ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powsz echnyc h (Dz. U. z 2020 r . poz. 365, ze zm.) . Wszystkie te rozwiązania ustawowe dają, z daniem Trybunału, gwarancję posiadania przez referendarzy sądowych kwalifikacji zawodowych i warunków pracy n iezbędnych do samodzielnej i niezależnej oceny sytuacji mater ialnej osoby fizycznej u biegającej się o przyznanie prawa pomocy w związku z postępowaniem sądowoadministra- cyjnym. OTK ZU A/2020 SK 5/20 poz. 62 23 Po trzecie, stosownie do art. 258 § 4 p.p.s.a., w szczególnie uz asadnionych w ypa dkach czynności związane z rozpoznanie m wniosku o przyzn anie prawa pomocy może wykony wać bezpośredni o wojewódzki sąd administracyjnych . Po czwarte, p ostanowienia wydane w sprawie przyznania prawa pomocy nie tylko wymagają uzasadnienia i doręczenia stronom z urzędu , lecz także są one zaskarżalne – co gwarantuje możli wość weryfikacji ich pop rawności. Co więcej, skorzystanie ze środka za- skarżenia nie wiąże się z koniecznością uiszczenia opłat sądowych (zob. art. 261 p.p.s.a.). Jeśli postanowienie w sprawie prz yznania prawa pomocy zostało wydane prz ez referendarza s ądowe go, stronie przysługuje prawo sprzeciwu do wojewódzkiego sądu administracyjnego (zob. art. 259 § 1 p.p.s.a.), który orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio prze- pisy o zażaleniu. W niesienia sprzeciwu wstrzymuje wykonani e postanowienia r efere ndarza sądowego (zob. ar t. 260 § 2 zdanie pierwsze p.p.s.a.). A więc ustawodawca zagwarantował, że rozstrzygnięcie przez urzędnika sądowego o możliw ości skorzystania z prawa pomocy, warunkujące d alszą sytuacją procesową strony post ępowania sądowoadmin istra cyjnego, bę- dzie podlegał o kontroli sądu. Z orzecznictwa trybunalskiego wynika zaś, że „Konstytucja nie zabrania ustawodawcy podjąć decyzji o zaanga żowaniu urzędnika sądowego w rozstrzygnię- cie spo ru o prawo. (…) Z perspektywy konst ytucyjnej istotne jes t, ab y ostateczne i wiążące r ozstrzygnięcie sprawy należało do sądu sprawującego wymiar sprawiedliwości ” (wyrok o sygn. P 38/08). Jeśli z kolei w w ypa dkach przewidzianych w art. 258 § 4 zdanie pierwsz e p.p.s.a. decyzję o przyznaniu p rawa pomocy podjął woje wódzk i sąd administracyjn y , n a jego postanowienie – stosownie do art. 258 § 4 zdanie drugie p.p.s.a. – przysługuje zażalenie do NSA. Zatem także w tzw. sprawie wpadkowej zastosowany został przez ustaw odawcę konsty- tucyjny standard dwuinstancyjnej procedury sądow ej. 3.5. Trybunał, pods umowując powyższe rozważania, podzielił pogląd prawny wyra- żony w uchwale 7 sędziów NSA z 2 grudnia 2010 r. (sygn. akt II GPS 2/10), zgodnie z któ- rym „[n] ie jest kwestionow ane, że samo wprowadzenie obo wiązku ponoszenia przez str ony o płat sądowych i wydatków , ani też obowiązku reprezentowania strony przez profesjonalnego pełnomocnika (adwokata, radcę prawnego, doradcę poda tkowego, rzecznika patentowego) nie jest sprzeczne z a rt. 45 ust. 1 Konstytucji, je dnakże pod warunkiem, że st worzo ny zostanie odpowiedni s ystem środków zapewniających korzystanie z prawa do sądu osobom, które nie są w stanie, z uwagi na sytuację materialn ą ponieść tych opłat lub kosztów ustanowienia pro- fesjo nalnego pełnomocnika ” . Taki s ystem został stworzony prze z ust awodawcę, który prze- widz iał możliwość uzyskania przez stronę prawa pomocy (w tym ustanowienia profesjonal- nego pełnomocnika z urzędu), określi ł przesłanki przyznania tego prawa w sposób dający moż liwość ustalenia ich treści ( w w ypadku przyznawania praw a pom ocy w zakresie częścio- wy m taką przesłanką jest „uszczerbek utrzymania koniecznego”), powierzył kompetencje w zakresie podejmowania decyzji wojewódz kim sądom administracyjnym lub mianowanym przy n ich urzędnikom sądowym, jakimi są r eferendarze sądowi, a takż e zagwarantował me- chaniz my weryfikacji orzeczeń albo poprzez sprzeciw od postanowienia referendarza sądo- wego do wojewódzkiego sądu administracyjneg o, albo poprzez zażalenie na postanowienie takie go sądu wnoszone do NSA. W tych war unkach Trybunał orzek ł, że zaskarżony w niniejszej sprawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zakresie, w jakim jest stosowany podczas rozpoznawania wniosku o przyzna- nie prawa po mocy złożonego w związku ze wznowieniem postępow ania przed NSA , jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji w zw iązku z zasadą określono ści przepisów prawa wyni- kającą z art. 2 Konstytucji. Z tych względów Trybunał Konstytucyjny orzekł jak w sentencji.