SK 36/23

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 8 czerwca 2026 r. Pozycja 67 POSTANOWIENIE z dnia 20 maja 20 2 6 r. Sygn. akt SK 36/23 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Wojciech Sych – przewodniczący Stanisław Piotrowicz – sprawozdawca Bartłomiej Sochański Bogdan Święczkowski Rafał Wojciechowski , po rozpoznaniu, na posi edzeniu niejawnym w dniu 20 maja 202 6 r., skargi konstytucyjnej Parafii Rzymskokatolickiej […] w J . o zbadanie zgodności: art. 292 w związku z art. 172 § 1 , w związku z art. 285 § 1 i 2 , w związku z art. 305 4 , w związku z art. 352 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 20 20 r. poz. 1 740 , ze zm.) w zakresie, w jakim umożliwiają : – „nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu w dobrej wierze w przypadku braku decyzji administracyjnej wydanej na podstawie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości [Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, ze zm.], art. 70 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (D Z . U. z 1991 r. n r 30 poz. 127 ze zm.), art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (D Z . U. z 20 20 r. poz. 1990 ze zm.)” , – „doliczenie posiadania przez przedsiębiorstwa energetyczne wykonywanego przed dniem 3 sierpnia 2008 r., do okresu korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z trwałego i widocznego urządzenia w sposób odpowiadający służebności przesyłu po dniu 3 sierpnia 2008 r., potrzebnego do nabycia słu- żebności przesyłu przez zasiedzenie z pominięciem zawieszenia biegu zasie- dzenia służebności przesyłu na nieruchomości skarżące go , które mu pr zyzna- no nieruchomoś ć zamienn ą w zamian za bezprawnie wywłaszczoną w czasie PRL własność nieruchomości, której zwrot nie był możliwy – po przemia- nach ustrojowych Państwa Polskiego po 1989 r., zgodnie z ustawą z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r. poz. 1347 ze zm.) a który to właściciel został po- zbawiony możliwości dochodzenia zwrotu własności swojej nieruchomości z uwagi na obowiązujące przepisy prawne w PRL oraz uwarunkowania poli- tyczne, co skutkowało zawieszeniem biegu zasiedzenia służebności grunto- wych a następnie służebności przesyłu do czasu przyznania własności nieru- OTK ZU A/2026 SK 36/23 poz. 67 2 chomości zamiennej zamiast nieruchomości wywłaszczonej w postępowaniu regulacyjnym w stanie wolnym od obciążeń przez Komisję Majątkową ” – z art. 2, art. 21 ust. 1 i 2, art. 25 ust. 4, art. 31 ust. 2 i 3, art. 32 ust. 1 i 2, art. 37 ust. 1 oraz art. 64 ust. 1 - 3 Konstytucji, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 8 stycznia 20 2 1 r. Parafi a Rzymskokatolick a […] w J . (dalej: skarżąc a ) , reprezentowan a przez pełnomocnika z wyboru, wystąpił a z żądaniem przy- toczonym w komparycji niniejszego postanowienia, na tle następującego stanu faktycznego. Na mocy ugody z marca 1998 r., zawartej z uczestnikami postępowania regulacyjnego przed Komisją Majątkową , skarżącej została przyznana działka gruntu. Przez nieruchomość skarżącej przebiega linia energetyczna średniego napięcia, której właścicielem jest przedsię- biorstwo energetyczne. W piśmie z 2016 r. skarżąca zwróciła się do przedsiębiorstwa energe- tycznego o zawarcie umowy o ustanowienie służebności przesyłu za wynagrodzeniem i wypłatę odszkodowania za bezumowne korzystani e z nieruchomości. W związku z uzyskaniem odpowiedzi odmownej skarżąca wystąpiła do s ądu r ejono- wego z wnioskiem o ustanowienie na tej nieruchomości, na rzecz przedsiębiorstwa energe- tycznego, służebności przesyłu . Sąd r ejonowy postanowieniem z grudnia 2019 r. oddalił wniosek, stwierdziwszy , że 30 kwietnia 2011 r. doszło do zasiedzenia przez przedsiębiorstwo energetyczne nieodpłatnej służebności gruntowej o treści służebności przesyłu. Apelacja skarżącej została oddalona po- stanowieniem s ądu o kręgowego z września 2020 r. Od wyroku sądu okręgowego skarżąca wniosła skargę kasacyjną. W związku z tym Trybunał Konstytucyjny postanowieniem z 28 kwietnia 2021 r. zawiesił postępowanie do czasu jej rozpoznania przez Sąd Najwyższy. Sąd Najwyższy postanowieniem z 29 grudnia 2022 r. odmówił przyjęcia skargi kasa- cyjnej do rozpoznania , co skutkowało podjęciem zawieszonego post ę powania w sprawie skargi konstytucyjnej przez Trybunał Konstytucyjny i nadaniem jej dalszego biegu postano- wieniem z 31 marca 2023 r. Zdaniem skarżącej, wykładnia kwestionowanych przepisów, przyjęta w dotychczaso- wym orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych narusza konstytucyjne prawo własności, zasady proporcjonalności, równości wobec prawa oraz demokratycznego państwa prawnego. Uzasadniając przedstawione w skardze zarzuty, s karżąca wskaz ała , że rozumowanie są- du okręgowego w jej sprawie oparte jest na wykładni prawotwórczej Sądu Najwyższego i „na- rusza szereg przepisów Konstytucji RP oraz art. l Protokołu dodatkowego do Konwencji o O chronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności”. Zdaniem skarżącej , „ [ w ] ykreowana przez Sąd Najwyższy instytucja służebności gruntowej odpowiadającej w swej treści służebno- ści przesyłu w rzeczywistości narusza zasadę nie działania prawa wstecz, zasad y pewności pra- wa oraz zasadę zaufania obywateli do działania Państwa ” . Wskaz ała przy tym, ż e „w okresie od dnia 1 stycznia 1965 r. do dnia 3 sierpnia 2008 r. nie było podstaw do ustanawiania służebności OTK ZU A/2026 SK 36/23 poz. 67 3 przesyłu, a tym samym nie istniała możliwość jej zasiedzenia w jakimkolwiek zakresie. Jedynie zaś błędna wykładnia przepisów po pojawieniu się w dniu 17 stycznia 2003 r. uchwały Sądu Najwyższego (sygn. akt: III CZP 79/02), spowodowała iż orzecznictwo sądów powszechnych chroni interesy Skarbu Państwa oraz przedsiębiorców przesyłowych, co nastąpiło wbrew za- mkniętemu katalogowi ograniczonych praw rzeczowych wskazanemu w księdze drugiej k.c.” (skarga , s. 5) . W ocenie skarżącej , zostały spełnione ukształtowane w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego przesłanki uzasadniające kontrolę konstytucyjności zakwestionowanych w skardze przepisów w takim rozumieniu, jakie ukształtowało się wskutek działalności Sądu Najwyższego. Wniosku tego, jak podkreśliła s karżąca, nie zmienia fakt, ż e w sprawach pytań prawnych skierowanych do Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do zaskarżonych w skardze konstytucyjnej przepisów umorzono postępowanie ze względu na przerwanie jedno- litej linii orzeczniczej uchwałą Sądu Najwyższego z 8 kwietnia 2014 r. (sygn. III CZP 87/13). Znaczenie tej uchwały ogranicza się bowiem jedynie do sytuacji, gdy przedsiębiorstwo przesy- łowe legitymowało się decyzją administracyjną, stanowiącą tytuł prawny do korzystania z ob- ciążonej nieruchomości, i takich właśnie stanów faktycznych dotyczyły postanowienia Trybu- nału z 17 l ipca 2014 r. (sygn. P 28/13) oraz z 14 lipca 2015 r. (sygn. P 47/13). W odniesieniu zaś do typowych – jak podkreśliła s karżąca – sytuacji braku takiego, administracyjnego tytułu (co charakteryzuje też stan faktyczny sprawy, na tle której wywiedziono przedmiotową skargę konstytucyjną), stanowisko Sądu Najwyższego nie tylko nie uległo zmianie, lecz nawet dopu- ściło możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treści ą słu- żebności przesyłu bezpośrednio na rzecz Skarbu Państwa lub przedsiębiorstwa przesyłowego bez wymogu identyfikacji nieruchomości władnącej. Orzecznictwo Sądu Najwyższego dopuści- ło też możliwość doliczenia okresu posiadania służebności gruntowej odpowiadającej treści ą służebności przesyłu do czasu wymaganego do nabycia – przez zasiedzenie – służebności prze- syłu. Skarżąca podkreśl iła , że do zakończenia postępowania przed Komisją Majątkową, na jej działce nie mógł biec skutecznie względem niej termin zasiedzenia, gdyż nie miała ona możliwości wcześniejszego odzyskania prawa własności nieruchomości. 2 . W piśmie z 15 maja 202 3 r. Prokurator Generalny ( dalej: Prokurator lub PG ) zajął stanowisko w sprawie. W jego ocenie , postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Try- bunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393 ; dalej: u.o.t.p.TK ) wobec niedopusz- czalności wydania wyroku. 2 .1. PG przedstawił podstawy skargi konstytucyjnej, a następnie, z uwagi na zakreso- we określenie przedmiotu kontroli, wskazał na dwa odrębne zakresy stosowania zaskarżonych przepisów. Pierwszy z nich dotyczy normy, zgodnie z którą zaskarżone przepisy „ umożliwia- ją nabycie przez zasiedzenie służebności przesyłu w dobrej wierze przez posiadacza tej słu- żebności (podmiot faktycznie korzystający z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadają- cym treści służebności przesyłu) w sytuacji, gdy posiadacz ten nie może wylegitymować się administracyjnym tytułem, z którego wynika prawo do korzystania z urządzeń przesyłowych znajdujących się na cudzej nieruchomości ” . Zdaniem P rokuratora za nieistotne z punktu widzenia wywodów uzasadnienia należy uznać doprecyzowanie, ż e chodzi o możliwość zasiedzenia służebności przesyłu w przypadku braku decyzj i administracyjnej, z której wyn ika prawo do korzystania z urządzeń przesyło- wych znajdujących się na cudzej nieruchomości, gdyż właśnie podstawow ą funkcją i istotą zasiedzenia jest uporządkowanie długoletnich stanów faktycznych i nadanie im usankcjono- wanego prawnie statusu, czyli – nabyc ie ex lege określonego prawa przez nieuprawnionego, OTK ZU A/2026 SK 36/23 poz. 67 4 tj. niemogącego wykazać się tytułem prawnym np. wynikającym z decyzji administracyjnej, posiadacza wskutek faktycznego wykonywania tego prawa w oznaczonym w ustawie czasie. W ocenie Prokuratora „[w] skar dze konstytucyjnej nie chodzi (…) o samą możliwość zasiedzenia służebności przesyłu w dobrej wierze (czego dotyczy pierwszy ze wskazanych w petitum skargi konstytucyjnej zakres stosowania zaskarżonych przepisów), lecz jedynie o możliwość doliczenia do okresu wymaganego do zasiedzenia służebności przesyłu okresu korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego – przed dniem 3 sierpnia 2008 r. – z trwałego i widocznego urządzenia w sposób odpowiadający służebności przesyłu”. Z tego względu postępowanie w pierwszym z wymienionych w petitum skargi zakresów stosowania zakwe- stionowanych przepisów podlega umorzeniu ze względu na niedopuszczalność wydania wy- roku (art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK). 2 .2. Prokurator w odniesieniu do drugiego zarzutu , dotyczącego kwestii dopuszczalno- ści doliczenia do okresu posiadania służebności przesyłu okresu posiadania – przed 3 sierpnia 2008 r. – służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, wskazał, że przedmiotem ewentualnej oceny konstytucyjności może być wyłącznie norma, zgodnie z któ- rą możliwe jest „doliczenie posiadania przez przedsiębiorstwa energetyczne wykonywanego przed dniem 3 sierpnia 2008 r., do okresu korzystania przez przedsiębiorcę przesyłowego z trwałego i widocznego urządzenia w sposób odpowiadający służebności przesyłu po dniu 3 sierpnia 2008 r., potrzebnego do nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie”. W ocenie Prokuratora, skonstruowana przez s karżącą formuła przedmiotu zaskarżenia nie wyczerpuje się bynajmniej w zakwestionowaniu konstytucyjności samej tylko możliwości sumowania okresów posiadania – wpierw służebności gruntowej o treści odpowiadającej słu- żebności przesyłu (przed 3 sierpnia 2008 r.), a następnie służebności przesyłu – potrzebnych do nabycia służebności przesyłu przez zasiedzenie. Obejmuje również sytuację polegającą na „« pominięci[u] zawieszenia biegu zasiedzenia służebności przesyłu na nieruchomości skarżą- cego, któremu przyznano nieruchomość zamienną w zamian za bezprawnie (…) wywłaszczo- ną w czasie PRL własność nieruchomość, której zwrot nie był możliwy – po przemianach ustrojowych Państwa Polskiego po 1989 r., zgodnie z ustawą z 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2019 r., poz. 1347 ze zm. ), a który to właściciel został pozbawiony możliwości dochodzenia zwrotu własności swojej nieruchomości z uwagi na obowiązujące przepisy prawne w PRL oraz uwarunkowania polityczne, co skutkowało zawieszeniem biegu zasiedzenia służebności gruntowych, a na- stępnie służebności przesyłu do czasu przyznania własności nieruchomości zamiennej zamiast nieruchomości wywłaszczonej w postępowaniu regulacyjnym w stanie wolnym od obciążeń przez Komisję Majątkową » ” . Zdaniem PG ten element konstrukcji zarzutów skargi konstytu- cyjnej nie jest jednak relewantny, gdyż odnosi się w istocie do oceny okoliczności faktycz- nych oraz nie znajduje odniesienia w zaskarżonych przepisach, z których skarżąca r ekon- struuje generalną i abstrakcyjną normę, konstytucyjność której kwestionuje. Instytucja zawie- szenia biegu terminu zasiedzenia jest bowiem instytucją odrębną, unormowaną w niezaskar- żonych przepisach . W grę wchodziłby tu w szczególności art. 121 pkt 4 w związku z art. 175 k.c., stanowiący o zawieszeniu biegu terminu zasiedzenia z powodu siły wyższej. W tym przedmiocie Prokurator wskazał, że bez znaczenia – z punktu widzenia zarzutów skargi konstytucyjnej – jest fakt, iż w toku biegu terminu zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, który doliczono do okresu potrzebnego do stwier - dzenia zasiedzenia służebności przesyłu, miała miejsce zmiana statusu właścicielskiego obcią- żonej tym prawem rzeczowym nieruchomości (w sprawie skarżącej doszło, we wskazanych uwarunkowaniach, do przyznania własności nieruchomości zamiennej, w zamian za nierucho- mość wywłaszczoną, po przemianach ustrojowych z 1989 r.). OTK ZU A/2026 SK 36/23 poz. 67 5 Prokurator wskaz ał , na pogląd w orzecznictwie , iż możliwość powstania i nabycia przez zasiedzenie – przed wprowadzeniem do polskiego systemu prawnego służebności prze- syłu – służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu , który wydaje się być utrwalony, jednak wśród przedstawicieli doktryny brak jest pełnej akceptacji dla takiej wykładni. Poza tym, Prokurator podkreśl ił , że „nie wskazano, jako przedmiot u zaskarżenia , przepisu art. 305 1 k.c., choć to właśnie ten przepis definiuje służebność przesyłu i (…) wespół z art. 352 k.c. może być uznany za źródło rekonstrukcji normy za kwestionowanej w skardze konstytucyjnej”. Z tego też względu uznał, że Trybunał powinien umorzyć postępowanie z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku również w tym zakresie. Prokurator podkreślił, że s tanowisko SN jest wciąż przedmiotem krytycznej refleksji, co dowodzi trwającego nadal dyskursu i wzajemnego oddziaływania orzecznictwa i doktryny. W arunek doktrynalnej akceptacji jednolitej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych należy postrzegać przede wszystkim w perspektywie zakresu kompetencji Trybunału Konstytucyjnego, który nie jest przecież powołany do rozstrzygania rozbieżności interpretacyjnych ani sporów doktrynalnych , a jego kognicja w zakresie kontroli konstytucyj- ności treści normatywnej przepisu uzyskanej w wyniku jednolitej, powszechnej i stałej wykład- ni sądowej ma charakter wyjątku . 3. W piśmie z 18 maja 2023 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy rozważyć kwestię dopuszczalności merytorycznego orzekania w niniejszej sprawie. Konieczność taka wynika z faktu, że w wyroku z 2 grudnia 2025 r. o sygn. P 10/16 (OTK ZU A/2026, poz. 1) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że „[a] rt. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2025 r. poz. 1071, ze zm. [dalej: k.c.] ), rozumiane w ten sposób, że umożliwiają nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305 l - 305 4 ustawy – Kodeks cywilny, w drodze zasiedzenia służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu, są niezgodne z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej” . Mając na uwadze, że w wyroku tym dokonano już oceny zgodności art. 292 w związ- ku z art. 285 § 1 i 2 k.c. z art. 21 ust. 1, art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji, należało rozważyć, czy w niniejszej sprawie nie zaszła ujemna przesłanka proce- sowa w postaci zakazu ponownego orzekania o tym samym ( ne bis in idem ). Według utrwa- lonego orzecznictwa, występuje ona wtedy, gdy zaskarżony przepis był już przedmiotem roz- strzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego, ale w przeciwieństwie do ujemnej przesłanki res iudicata postępowanie mógł zainicjować inny podmiot, choć na podstawie tych samych za- rzutów niezgodności z Konstytucją (por. postanowienie pełnego składu z 3 listopada 2015 r., sygn. SK 64/13, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 169, wraz z przywołanym tam orzecznictwem). Zestawiając przedmiot kontroli oraz treść zarzutów w niniejszej sprawie z przedmio- tem kontroli oraz treścią zarzutów w sprawie o sygn. P 10/16, należało stwierdzić wystąpienie w niniejszej sprawie przesłanki ne bis in idem . Wniosek ten wynika z następujących wzglę- dów. Po pierwsze, przedmiotem oceny Trybunału w sprawie o sygn. P 10/16 były te same przepisy, które wskazała skarżąca, a więc art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. Co prawda w niniejszej sprawie powołano związkowo także art. 172 k.c., jednakże nie zmieniło to treści normatywnej przedmiotu kontroli w stosunku do przedmiotu kontroli w sprawie o sygn. OTK ZU A/2026 SK 36/23 poz. 67 6 P 10/16. Art. 172 k.c. określa przesłanki nabycia własności nieruchomości wskutek zasiedze- nia, a te mają być, zgodnie z nakazem z art. 292 k.c., odpowiednio stosowane do zasiedzenia służebności gruntowej. Kluczowe znaczenie w obydwu sprawach, w związku z formułowa- nymi zarzutami, miała jednak kwestia samej dopuszczalności nabycia przez zasiedzenie pra- wa rzeczowego „służebności gruntowej o treści służebności przesyłu”, a nie przesłanek jej nabycia. Powołanie art. 172 k.c. w niniejszej sprawie w istocie nie miało związku ze stawia- nymi zarzutami, dlatego postępowanie w tym zakresie należało umorzyć ( art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym , (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK). Po drugie, w obydwu sprawach zarzuty dotyczyły tego samego znaczenia przedmiotu kontroli ukształtowanego w orzecznictwie. W wyroku o sygn. P 10/16 Trybunał orzekł, że „kwestionowana norma prawna, wywiedziona z art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. – dopuszczająca nabycie w drodze zasiedzenia przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa, przed wejściem w życie art. 305 1 - art. 305 4 k.c., służebności gruntowej odpowiadają- cej treścią służebności przesyłu w sytuacji, gdy nie została wydana decyzja administracyjna ograniczająca prawa właściciela do gruntu – ma oparcie w ugruntowanej i jednolitej praktyce orzeczniczej Sądu Najwyższego i sądów powszechnych”. Doszedł przy tym do przekonania, że linia orzecznicza kreująca służebność gruntową odpowiadającą treścią służebności przesy- łu i dopuszczająca zasiedzenie takiej służebności, ma charakter prawotwórczy. Sąd Najwyż- szy wyprowadził z art. 292 w związku z art. 285 § 1 i 2 k.c. normę przewidującą ustanowienie oraz możliwość nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej treścią słu- żebności przesyłu, która w odróżnieniu od klasycznej służebności gruntowej nie jest związana z własnością nieruchomości władnącej. Trybunał zwrócił przy tym uwagę, że w systemie polskiego prawa cywilnego ustawo- dawca ustalił zamknięty katalog praw rzeczowych, jak i ograniczonych praw rzeczowych. Prawami rzeczowymi są: prawo własności, użytkowanie wieczyste i ograniczone prawa rze- czowe, a tymi ostatnimi: użytkowanie, służebność, zastaw, spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu oraz hipoteka (art. 244 § 1 k.c.). Wobec zasady numerus clausus praw rzeczowych i ograniczonych praw rzeczowych, jakiekolwiek poszerzenie lub zawężenie dotychczasowej listy tych praw, wymaga zmiany ustawodawstwa. To ustawa powinna wprost tworzyć takie prawa i określać ich zakres. Tymczasem, dokonywana przez sądy wykładnia art. 285 § 1 i 2 k.c. (wbrew ograniczeniom wynikającym z obowiązywania zasady numerus clausus praw rzeczowych) w istocie doprowadziła do wprowadzenia do systemu prawa rzeczowego trze- ciego rodzaju służebności – służebności gruntowej bez istnienia nieruchomości władnącej, a w konsekwencji do wykreowania w drodze analogii niespójnego systemowo rodzaju słu- żebności ingerującej w prawo własności. W wypadku ustanawiania służebności na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego trudno było bowiem wskazać nieruchomość władnącą i to, by służebność zwiększała jej użyteczność. Przed wejściem w życie przepisów o służebności przesyłu, to jest przed 3 sierpnia 2008 r., nie istniała możliwość posiadania ani zasiedzenia służebności gruntowej odpowiada- jącej treścią służebności przesyłu. Służebność gruntowa i służebność przesyłu są bowiem od- rębnymi instytucjami prawa rzeczowego, a przyjęcie możliwości zasiedzenia takiego „odpo- wiednika” prowadziłoby do niedopuszczalnego, wstecznego działania prawa. Właściciele nieruchomości nie mieli świadomości, że urządzenia przesyłowe mogą prowadzić do ustano- wienia lub zasiedzenia służebności na rzecz przedsiębiorców. Praktyka opierała się na dzierża- wie, użytkowaniu lub wywłaszczeniu, a nie na służebnościach. Tym samym właściciele nie mogli przewidzieć negatywnych skutków prawnych dla swojego prawa własności. Trybunał uznał, że oznacza to naruszenie konstytucyjnych zasad ochrony zaufania do państwa, pewności i bezpieczeństwa prawa oraz ochrony własności. Właściciele nie byli świadomi biegu zasiedze- OTK ZU A/2026 SK 36/23 poz. 67 7 nia na korzyść przedsiębiorstw przesyłowych, co prowadziło do rażącego naruszenia ich praw majątkowych. Po trzecie, co prawda treść zarzutów, z punktu widzenia katalogu wzorców kontroli w obydwu sprawach nie była tożsama, niemniej jeżeli w sprawie o sygn. P 10/16 orzeczono o niezgodności tożsamego przedmiotu kontroli ze stosownymi przepisami Konstytucji, to wy- maganie tożsamości wzorców kontroli w obydwu sprawach do stwierdzenia występowania przesłanki ne bis in idem byłoby bezcelowe. Orzeczenie o niezgodności przedmiotu kontroli z jakimkolwiek wzorcem kontroli sprawia, że kolejna ocena tego przedmiotu z innym wzorcem jest pozbawiona racji. Natomiast orzeczenie o zgodności przedmiotu kontroli z określonym wzorcem kontroli wymagałoby do ustalenia przesłanki ne bis in idem w drugiej sprawie także tożsamości wzorca kontroli w tej sprawie. Wystąpienie w sprawie przesłanki ne bis in idem nakazuje umorzenie postępowania przed Trybunałem ze względu na zbędność wydania wyroku (art. 59 ust. 1 pkt 3 u.o.t.p.TK). W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.