SK 17/21

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 1 marca 2022 r. Pozycja 12 POSTANOWIENIE z dnia 9 lutego 2022 r. Sygn. akt SK 17/21 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Jakub Stelina – przewodniczący Julia Przyłębska Wojciech Sych – sprawozdawca Ja rosław Wyrem bak Andrzej Zielonacki, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 lutego 2022 r., skargi konstytucyjnej J.C. o z badanie zgodności: art. 7 § 1 w z wiązku z art. 7 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wyk onawczy ( Dz. U. z 20 19 r. poz. 6 76 ) w zakresie , w jakim „przewidując m o ż- liwość zaska rża nia do sądu decyzji organów, o których m owa w art. 2 pkt 3 - 6 i 10 [powołanej ustawy] określa bardzo sze roko zakres przedmiotowy rozpoznania ja- ko «niezgodność z prawem» , ogra niczając przy tym [ postępo wa n ie ] są dowe do pos tępowania jednoinsta n cyjnego ” , z art. 2 , art. 3 0, art. 45 ust. 1, art. 78 zdanie pierwsze oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji , p o s t a n a w i a: umorz yć po stępowanie . Orzeczeni e zapadło większością głosów . UZASADNIENIE I 1. W skardze konstytucyjnej z 5 marca 2020 r., wniesionej do Tr ybunału Konstytucyj- nego 6 marca 2020 r. (data nadania), J.C. (dalej: skarżąc y) wystąpił o stwierdzenie, że art. 7 § 1 w związ ku z art. 7 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2019 r. poz. 676; dalej: k.k.w. ) w zakresie, w jakim „przewidując możliwość zaskarżania do sądu decyzji organów, o których mowa w art. 2 pkt 3-6 i 10 k.k.w. okre śla bardzo szeroko zakres przedmioto wy rozpoznania jako «niezgodność z prawem», ogranicza- jąc przy tym [postęp owanie] sądowe do postępowania jednoinstancyjnego” , jest niezgodny z art. 2, art. 30, art. 45 ust. 1, art. 78 zdanie pierwsze oraz art. 176 ust. 1 Konstytucji. OTK ZU A/2022 SK 17/21 poz. 12 2 1.1. Skarga konstytu cyjna została wniesiona w związku z następującą sprawą : Sąd Okręgowy w G . Wydz iał VI Penitencjarny i Nadzoru nad Wykonaniem Orzeczeń Karnyc h (dalej: Sąd Okręgowy) postanowieniem z 22 maja 2019 r., sygn. akt [ … ], utrzy mał w mocy decyzję K omisji Pe nitencjarnej Aresztu Śledczego w S., której przedmiotem by ło dokona nie okresowej oceny postępów skarżącego w resocjalizacji. W decyzji tej wskazano, że s karżący, jako sklasyfikowany zgodnie z rozporzą dzeniem Ministra Sprawiedliw ości z dnia 21 grudnia 2016 r. w sprawie regulaminu organizacyjno- porządkowego wykonywania kary pozbawienia wolności (Dz . U. poz. 2231 ), powinien odbywać karę pozbawienia wolno- ści w systemie terapeutycznym z uwagi na zaburzenia na tle seksualnym. Na to postanowienie s karżący złożył zażalenie. Sędzia Sądu Okręgo wego zarządzeniem z 19 czerwca 2019 r. (da lej: zarządzenie z 19 czerwca 2019 r.) odmówił przyjęcia zażalenia jako niedopuszczalne- go z mocy ustawy, z pouczeniem o prawie do wniesienia zażale nia na to z arządzenie. Zażal e- nie nie zostało wniesione. 1.2. Skarżący zarzucił, że brak instancyjnej kont roli postanowień wydawanych przez s ądy w związk u z rozpoznawaniem skarg na decyzje organów wykonawczych narusza za sadę dw uinstancyjności pos t ęp owania s ądowego oraz prawo do zask arżania orzeczeń wydanyc h w pierwszej instancji (art. 78 zdanie pierws ze w zwią zku z art. 176 ust. 1 Konstytucji), wyni- kającą z art. 31 ust. 3 Konstytucji możliwość ograniczania korzystania z k onstytucyjnych praw i wolno śc i w zakresie koniecznym w demokratycznym pań stwie prawa i wynikające z art. 45 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji prawo do rozpoznania sprawy przez bezstronny i obiekty wny sąd zobowiązany do przestrzegania zasad demokratycznego p aństwa prawa. 2. Zarz ą dzeniem s ędziego Trybunału K onstytucyjnego z 14 maja 2020 r. skarżąc y zo- sta ł wezwany do u sunięcia braków formalnych skargi konstytucyjnej przez udokumentowanie umocowania adwokata, który sporz ądził i wniósł w imieniu skar żącego sk argę konstytucyjną ; poinformowanie, czy od zarządzenia z 19 czerwca 2019 r. wni esiono zwyczajny lub nadzwy- czajny środ ek zaskar ż enia; wskazanie ostatecznego rozstrzygni ęc ia wydanego w sprawie ob- jęt ej sk argą konstytucyjną oraz uzasadnienie zaprezentowanego w skardze stanowiska odno- ś nie do biegu terminu z łożenia skargi w sytuacji, gdy pełnomocnik ustanowion y z urzędu złoży do są du wniosek o zwoln ienie go z obowiązku pełnienia tej funkcji. W piśm ie z 29 maja 2020 r. (data nadania) pełnomocni k sk arżące go odp owiedział na powyższe wezw anie. 3. W postanowieniu z 13 kwietnia 2021 r., sygn. Ts 44/20 (OTK ZU B/2021, poz. 90), Try bunał Konstytucyjny nad ał skardze konstytucyjnej dalszy bieg. 4. W pi ś mie z 20 maja 2021 r. Rzecznik Praw Obywatelskic h poinformował, że nie zgł asza udz iału w postęp owaniu. 5. W piśm ie z 20 lipca 2021 r. Prokurator Generalny wniósł o umorze nie postęp owa- nia w niniejszej sprawie z e względu na niedopuszczalność wydania wyroku. 5.1. Prokurator Gener alny uzasadnił, że skarżący nie wycze rpa ł drogi prawnej w spra- wie, gdy ż pomimo pouczenia o prawie do wniesienia za żalenia na zarządzenie z 19 czerwca 2019 r., za żale nia takiego n ie złożył . Wobec tego nie uzyskał rozstrzygnięcia , w którym w sposób ostateczny rozstrzygnięto o jego prawach i wolnoś ciach. OTK ZU A/2022 SK 17/21 poz. 12 3 5.2. W dalszej cz ęśc i uzasadnienia, na wy padek gdyby Trybunał nie podzielił argu- mentacji za umorzeniem postępowania w spra wie, Prokurator Generalny wnió sł o orzeczenie, że art. 7 § 5 w związ ku z art. 7 § 1 k.k.w. w zakresie, w jakim nie przewiduje możliwości za- s karżenia za żal eniem postanow ienia sądu penitenc jarnego wydanego w następstw ie rozpo- znania skarg i na decyzję Komisji Penitencjarnej co do ocen y okresowych postęp ów skazane- go w resocjalizacji, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 31 ust. 3 Konstytucji, za ś w pozostałym zakresie – o umorzenie postępowania ze względu na niedopuszczalność wyda- nia orzeczenia. II Tr ybunał K onstytucyj ny zważył, co n astępuje : 1. Postanowieniem z 13 kwietnia 2021 r., sygn. Ts 44/20 (OTK ZU B/2021, poz. 90), Trybuna ł Konstyt ucyjny nada ł dalszy bieg skardze konstytucyjnej J.C. (dalej: skarżący) , do- tycz ącej zgodności z Konstytucj ą art. 7 § 1 w z wiązku z art. 7 § 5 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (Dz. U. z 2019 r. poz. 676; obecnie: Dz. U. z 2021 r. poz. 53, ze zm.). S kład orzekający merytoryc znie nie jest zw iąz any postanowieniem o nadaniu skardze konstytucyjnej dalszego biegu wydan ym na etapie kontroli wstępn ej. Na każ dym etapie po- stępowania istnieje bowiem konieczność badania, czy nie zachodzi któraś z ujemnych prze- sł anek procesowych, pociągająca za sobą obligatoryjne umorzenie postępowa nia (zob. np. po- stanowienie z 20 lutego 2019 r., sygn. SK 30/17, OTK ZU A/2019, poz. 8). Maj ąc powyższe na uwadze, Trybuna ł Ko nstytucyjny w obec nym skład zie zba dał skarg ę k ons tytucyjną przez pryzmat wymagań formalnych określon ych w Konstytucji, rozwi- ni ę tych i doprecyzowanych w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postę- powania przed Trybunałem K onstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK). 2. Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji każdy ma prawo wni eść do Try bunału skargę konstytu cyjną w sprawie zgodno ści z Konstytucją ustawy lub innego aktu normatywnego, na podstawie którego sąd lu b organ administracji publicznej orzekł os tatecznie o jego wolno- ści ach lub prawach określonych w Konst ytucji. Jednym z warunków merytorycznych skargi konstytucyjnej jest zatem wymóg wyczerpania drogi prawnej w sprawie (art. 77 ust. 1 in principio uotpTK), co musi zo stać udokumentowane przez dołą czenie do skargi stosow- nych rozstrzygnięć wydanych w sprawie objętej sk arg ą (art. 53 ust. 2 pkt 2 uotpTK). S karżą- cy musi wię c uzys kać w swojej sprawie orzeczenie mające walor ostateczn ości. Oznacza to, że skarga może być złożona d opiero wówczas, gdy nie dysp onuje on już żadną proceduralną możliwością dalszego postępowania przed sądem lub organe m administracji publicznej. Try- buna ł Konstytucyjn y może bowiem rozpoznawać skargę dopiero po wyczerpaniu wszystkich procedur pozwalających na rozstrzygnięcie sprawy, kt óre mog ą zostać uruchomione przez samego skarżącego. Z te go względu przez wyczerpanie drogi prawnej, o którym mowa w art. 77 ust. 1 uotpTK, na leż y r ozumieć , zgod nie z utrwalonym orzecznictwem Trybunału, ko nieczność skorzystania przez skarżącego ze wszystki c h środków prawnych, które przysłu- gują mu w toku insta ncji i umoż liwi ają merytoryczne ro zstrzygnięcie sprawy (zob. np. posta- nowienie z 18 listopada 2009 r., sygn. SK 12/09, OTK ZU nr 10/A/2009, poz. 158 i powołane tam orzecznictwo). Wymóg ten warunkowany jest subsydiarnym – wobec innych środków służących ochronie praw i wolnośc i konstytucyjnych – charakterem skargi konstytucyjnej (zob. postano wienie z 2 paździe rnika 2019 r., sygn. Ts 84/19, OTK ZU B/2020, poz. 131 i powołane tam orze cznictwo). W orzecznictw ie Trybunału Ko nstytucyjnego i w doktrynie prawnej (zob. Z. Czeszejko-Sochacki, Sądownic two konstytucyjne w Polsce na tle porównaw- OTK ZU A/2022 SK 17/21 poz. 12 4 czym , Warszawa 2003, s. 275 i n. oraz przywołane tam orzecznictwo) stale akcentuje się za- tem , że skarga nie jest samoistnym śr odkiem prawnym, lecz środkiem ochrony wolności i praw, który może być wy korzystany dopiero wtedy, gdy w jednos tkowej sprawie sądowej lub administracyjnej postępowanie zostało przeprowadzone i ostatecznie zakończone. 2 .1. W o c enie Trybunału Konstytucyjnego , wniesio na ska rga ni e spełnia w ymogu uzyskania rozstrzygnięcia, w który m – w sposób ost ateczn y – orzeczono na podstaw ie kwe- stionowanego przepisu o wsk azanyc h w s kar dze konstytucyjnyc h wolnościach l ub pr awach skarżącego . Sk arżący nie wni ósł bowiem zażaleni a na zarządzeni e sęd z iego Sądu Okrę gowe- go Wydz ia ł u V I Penite ncjarn ego w G . z 19 cze rwca 201 9 r. o odmowie przyjęcia środka od- woławczego od postanowie nia te go ż s ądu z 22 m aja 20 19 r. , mimo pouczeni a go o takim prawie w treści teg o zarządzenia (w zarząd z eniu w skazano, że pr zysługuje na nie zażale nie w ter m ini e 7 dni, kt ó r e w nosi się do sąd u, który wydał za sk arż o ne zarządzenie; k . 29 ). Dopi e- ro bowiem rozstrzygnięcie sądu w przedmio cie zażalenia miałoby wa lor ostateczności i mo- głoby stanowić podstawę do wy wiedzenia skarg i kons tyt ucyj nej . Na margin e sie Trybunał zw raca uwagę, że za skarżenie zar zą dzenia z 1 9 czerwca 2019 r. mo gł ob y pot e ncjalnie otw o- rzyć dr ogę do s k i erowania przez sąd do Trybunału p ytan ia prawnego w trybie art . 193 Kon- stytu cji o zgo dność zask ar żonej re gu la c ji z Kon stytucją , co czyniłoby zbęd nym wni esienie skargi ko n stytucyjn ej prz ez skarżącego. Pe łn omo c nik sk arżącego w odp owiedzi na w ezwan i e o usunięcie braków for malnych skarg i potwierdził , że od z arządzenia z 19 czerwca 2019 r. sk arżący nie wno sił żadnych ś ro d- k ów z ask arżenia, a ostatecz n ym orzecz eniem wyda nym w spr a wie o bjętej sk a rgą konstytu- cyj ną jes t pos tanowie nie Sąd u Ok rę gowego w G . z 22 maja 2019 r. ( pismo z 29 maja 2020 r., s. 2, k . 4 6 ). 2.2. W zwią zku z pow yższym Trybunał uznał, że badana skarga konstytucyjna nie sp ełn i ł a warunku formalnego wyczerpania drogi prawnej, w z wiąz ku z czym wydanie wyroku w niniejszej sprawie był o niedopuszczalne i w konsekwencji p ostę powanie zostało umorzone na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. Zdanie odrębne sędziego TK Andrzeja Zielonackiego do postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 9 lutego 2022 r., sygn. akt SK 17/21 Na podstawie art. 106 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK) zgłaszam zdanie odrębne do postanowienia Trybunału Konsty tucyjnego z 9 lutego 2022 r. (sygn. SK 17/21) o umorzeniu postępowania . I Nie zgadzam się z większością składu orzekającego, że w niniejszej sprawie zachodzi- ła podstawa do umorzenia postępowania z powodu niedopuszczalności orzekania. Wprawdzie w dotychcz asowym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego utrwalił się pogląd, wedle którego – gdy przedmiotem skargi konstytucyjnej jest przepis nieprzewidujący w danym przypadku środka odwoławczego – należy mimo to wnieść środek zaskarżenia, aby OTK ZU A/2022 SK 17/21 poz. 12 5 uzyskać rozstrzygnięcie o jego odrzuceniu (pozostawieniu bez rozpoznania), wydane w opar- ciu o normę prawną, która wyłącza możliwość zaskarżenia orzeczenia (tak w szczególności w postanowieniu pełnego składu TK z 10 marca 2015 r., sygn. SK 65/13, OTK ZU nr 3/A/2015, poz. 35). Niemniej jednak – w mojej ocenie i na co wskazywałem już wcześniej w zdaniach odrębnych do postanowień TK z 12 maja 2021 r. o sygnaturach: SK 114/20, SK 115/20 i SK 116/20 (OTK ZU A/2021, poz. 26, 27 i 28) – powyższe stanowisko powinno zostać zweryfikowan e w trybie art. 37 ust. 1 pkt 1 lit. e in fine uotpTK. II Zgodnie z art. 79 ust. 1 Konstytucji przedmiotem skargi konstytucyjnej jest ustawa lub inny akt normatywny, na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej orzekł ostatecznie o wolnoś ciach lub prawach albo obowiązkach skarżącego określonych w Konsty- tucji. Wymaga nie jednak od podmiotu wnoszącego skargę konstytucyjną, aby uruchamiał nieprzewidziane w ustawie procesowej postępowanie odwoławcze, jest wyrazem nadmierne- go formalizmu, sprzecznego z celem skargi konstytucyjnej, którym jest ochrona praw jed- nostki. W niniejszej sprawie nabiera to tym większego znaczenia, gdy jeden z zaskarżonych przepisów (art. 7 § 5 in fine ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny wykonawczy, Dz. U. z 2020 r. poz. 523, ze zm.; dalej: k.k.w.) wprost wyłącza możliwość wniesienia zaża- lenia na postanowi enie sądu penitencjarnego ( verba legis : „na postanowienie sądu zażalenie nie przysługuje”) . Tym samym skarżący – moim zdaniem – nie musiał wnosić zażalenia na po stanowienie sądu penitencjarnego z 22 maja 2019 r., a tym bardziej zażalenia na zarządze- nie sędziego penitencjarnego z 19 czerwca 2019 r., w którym odmówiono przyjęcia zażalenia na postanowienie sądu penitencjarnego z 22 maja 2019 r. właśnie z powodu jedno znacznego brzmienia art. 7 § 5 in fine k.k.w. III Na marginesie wypada także zauważyć, że Trybunał Konstytucyjny – i to po postano- wieniu pełnego składu o sygn. SK 65/13 – wydał orzeczenie merytoryczne w sytuacji , w któ- rej skarżący nie za inicjował nieprze widzianych przez ustaw ę czynności procesowy ch w celu uzyskania formalnego potwierdzenia określonego stanu prawnego w konkretnym stanie fak- tycznym . W sprawie SK 60/19 – zakończonej wyrokiem z 22 lipca 2021 r. (OTK ZU A/2021, poz. 44) – skarżący zarzucił ni ezgodność m.in. art. 535 § 3 w związku z art. 98 § 1 oraz z art. 100 § 6 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2016 r. poz. 1749, ze zm. ; dalej: k.p.k. ) w zakresie, w jakim wyłącza obowiązek sporządze- nia przez Sąd Najwyższ y uzasadnienia postanowienia o oddaleniu oczywiście bezzasadnej kasacji przy jednoczesnym braku obowiązku przedstawienia tego uzasadnienia w formie ust- nej, z art. 45 ust. 1, art. 2, art. 7 oraz art. 31 ust. 3 w związku z art. 31 ust. 1 Konstytucji . W stan ie faktycznym tamtej sprawy Sąd Najwyższy , po przeprowadzeniu rozprawy, postanowieniem z 23 lutego 2017 r. oddalił kasację jako oczywiście bezzasadną ; skład orze- kający poinformował jed ynie w formie ustnej, że – na podstawie art. 535 § 3 k.p.k. – pisemne uz asadnieni e do tego rozstrzygnięcia nie zostanie sporządzone, nawet na wniosek . Skarga konstytucyjna została wywiedziona wprost od postanowienia kasacyjnego Są- du Najwyższego, a Trybunał Konstytucyjny nie umorzył postępowania z tego powodu, że skarżący powi nien był najpierw złożyć wniosek o uzasadnienie pisemne do postanowienia kasacyjnego, aby uzyskać decyzję procesową (opartą o art. 535 § 3 in principio k.p.k.) w przedmiocie niedopuszczalności takiego wniosku, a dopiero potem wnieść skargę konsty- tucyjną. W ręcz prze ciwnie – orzekł merytorycznie , uznawszy art. 535 § 3 zdanie pierwsze OTK ZU A/2022 SK 17/21 poz. 12 6 k.p.k. w zakresie, w jakim wyłącza obowiązek sporządzenia przez Sąd Najwyższy uzasadnie- nia postanowienia o oddaleniu oczywiście bezzasadnej kasacji, wydanego na rozprawie, gdy st rona nie jest pozbawiona wolności, za zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji . Z powyższych przyczyn zdecydowałem się na zgłoszenie zdania odrębnego.