SK 15/16

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 20 kwietnia 2018 r. Pozycja 18 POSTANOWIENIE z dnia 18 kwietnia 2018 r. Sygn. akt SK 15/16 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Rymar – przewodniczący Justyn Piskorski Piotr Pszczółkowski Małgorzata Pyziak -Szafnicka – sprawozdawca Jarosław Wyrembak, po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 kwietnia 2018 r., połączonych skarg konstytucyjnych S.G. o zbadanie zgodności: 1) art. 767 3a ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilne- go (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.) stwie rdzającego, że wniesienie środka zaskarżenia nie powoduje dewolutywności ani suspensywności, gdy postano- wienie referendarza sądowego uzyskuje klauzulę wykonalności, nobilituje orzeczenie referendarza sądowego do mocy orzeczenia sądu pierwszej instan- cji, a sąd rejonowy do roli sądu drugiej instancji orzekając ego o utrzymaniu w mocy albo zmianie wykonalnego już postanowienia o nadaniu klauzuli wy- konalności zaopatrzonego w klauzulę wykonalności, 2) art. 781 § 1 1 ustawy powołanej w punkcie 1 stanowiącego, że k lauzulę wyko- nalności może nadać referendarz sądowy, a nadto, że referendarz sądowy może nadać klauzulę wykonalności orzeczeniu wydanemu przez referendarza sądo- wego, a nie tylko tytułowi egzekucyjnemu pochodzącemu od sądu – z art. 2, art. 7, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 45, art. 76, art. 77 ust. 2, art. 175 ust. 1, art. 176 ust. 1, art. 177, art. 178 ust. 1, art. 179 oraz art. 180 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 i 4 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. poz. 2072) umorzyć postępowanie. Orzeczenie zapadło jednogłośnie. OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 2 UZASADNIENIE I 1. W czterech skargach konstytucyjnych, wniesionych kolejno 20 kwietnia, 15 maja, 16 maja oraz 6 października 2015 r. , S.G. (dalej: skarżący) domagał się uznania, że : 1) art. 767 3a ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; dalej: k.p.c.) stwierdzający, że wniesienie środka zaskar- żenia nie powoduje dewolutywności ani suspensywności, gdy postanowienie referendarza sądowego uzyskuje klauzulę wykonalności, a nobilituje orzeczenie referendarza sądowego do mocy orzeczenia sądu pierwszej instancji, a sąd rejonowy do roli sądu drugiej instancji orze- kając ego o utrzymaniu w mocy albo zmianie wykonalnego już postanowienia o nadaniu klau- zuli wykonalności zaopatrzonego w klauzulę wykonalności oraz 2) art. 781 § 1 1 k.p.c. stanowiący, że klauzulę wykonalności może nadać refer endarz sądowy, a nadto, że referendarz sądowy może nadać klauzulę wykonalności orzeczeniu wy- danemu przez referendarza sądowego, a nie tylko tytułowi egzekucyjnemu pochodzącemu od sądu są niezgodne z art. 2, art. 7, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 45, art. 76, art. 77 ust. 2, art. 175 ust. 1, art. 176 ust. 1, art. 177, art. 178 ust. 1, art. 179 oraz art. 180 Konstytucji. 1.1 . Stan faktyczny wszystkich czterech spraw prezentował się podobnie. Skarżący, wykonujący zawód radcy prawnego we własnej kancelarii i będący z tego tytułu przedsiębiorcą, był dłużnikiem banku na podstawie czterech różnych umów pożyczki biznesowej. Bank, będący wierzycielem skarżącego, w czerwcu 2014 r. wystąpił do sądu z wnioskami o nadanie klauzul wykonalności bankowym tytułom egzek ucyjnym wystawio- nym przez pracownika tego banku na wymagalne zadłużenia dłużnika związane z zawartymi umowami pożyczki. W każdej z umów skarżący poddał się dobrowolnej egzekucji w zakresie roszczeń wynikających z tych umów i upoważnił bank do wystawienia t ytułu egzekucyjnego każdorazowo do określonego limitu. W przypadku każdego z bankowych tytułów egzekucyj- nych dochodzone przez bank zadłużenie skarżącego mieściło się w uzgodnionym limicie. Wyciągi opiewały na kwoty łącznego zadłużenia w wysokości kolejno ok. 91,5 tys. zł, 50,5 tys. zł, 56,6 tys. zł oraz 43,6 tys. zł. Za każdym razem bank oddzielnie przedstawił kwoty należne, zgodnie z wyciągiem z ksiąg bankowych, rozbijając rozliczenie na kwoty niespłaco- nego kapitału, należne odsetki umowne, odsetki karne, zaległe opłaty oraz dalsze odsetki na- leżne od dnia wystawienia bankowego tytułu egzekucyjnego. Wszystkim czterem bankowym tytułom egzekucyjnym (tj. wyciągom z ksiąg banku) Sąd Rejonowy w N ., nadał klauzule wykonalności i skierował do egzekucji komorniczej. Wszystkie postanowienia o nadaniu klauzul wykonalności tytułom egzekucyjnym wystawio- nym przez bank przeciwko skarżącemu wydał referendarz sądowy na posiedzeniu niejawnym (postanowienie z lipca i postanowienia z lipca 2014 r.) na podstawie art. 786 2 § 1 i art. 781 § 1 1 i 2 k.p.c. w związku z nieobowiązującymi już art. 96 ust. 1 i art. 97 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (Dz. U. z 2012 r. poz. 1376, ze zm.; dalej: prawo ban- kowe). Przeciwko ka żdemu z postanowień o nadaniu klauzuli wykonalności bankowemu tytu- łowi egzekucyjnemu skarżący wniósł oddzielną skargę na orzeczenie referendarza sądowego, w których podnosił zarzuty niezasadnego merytorycznie wystąpienia przez bank o egzekucję. Postanowien ia wydane przez referendarza sądowego zostały utrzymane w mocy przez Sąd Rejonowy w N. Sąd rozpoznał skargi skarżącego na posiedzeniu niejawnym, zasiadając w składzie trzech sędziów zawodow ych (postanowienia z wrześ nia, października i paździer- nika 2014 r. oraz ze stycznia 2015 r.). OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 3 Skarżący, wyczerpawszy drogę prawną (zgodnie z art. 767 4 § 2 k.p.c. skarga kasacyj- na nie przysługuje na postanowienie sądu drugiej instancji wydane po rozpoznaniu zażalenia, którego rolę pełni skarga na orzeczenie referendarza sądowego), w dalszym ciągu domagał się od sądu podważenia nadanych klauzul wykonalności. Złożył cztery pisma - zażalenia na posta- nowienia Sądu Rejonowego w N . dowodząc, że ma on konstytucyjne prawo do sp owodowa- nia rozpoznania jego sprawy przez drugi profesjonalny skład sędziowski, skoro w jego spra- wie dopiero raz – rozpoznając skargę na postanowienie referendarza sądowego – orzekał pro- fesjonalny skład sędziów zawodowych, a klauzulę wykonalności „w pierwszej instancji” na- dał referendarz, który nie jest sędzią. Trzy pisma skarżący złożył w Sądzie Rejonowym w N., czwarte (najpóźniej datowane) pismo - zażalenie wniósł bezpośrednio do Sądu Okręgowego w K. Sąd Rejonowy w N ., orzekając na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów zawodowych, rozpoznał i odrzucił trzy pisma skarżącego, ponieważ, zgodnie z prawem, na postanowienie wydane w wyniku rozpoznania skargi na postanowienie referendarza sądowe- go o na daniu klauzuli wykonalności zażalenie nie przysługuje, pismo - zażalenie jest niedo- puszczalne i podlega odrzuceniu (postanowienia z: października , października 2014 r. i lutego 2015 r.). Podobnie orzekł Sąd Okręgowy w K ., , odrzucając czwarte pismo - zażalenie na po- siedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów zawodowych (postanowienie z lutego 2015 r.). Na trzy postanowienia Sądu Rejonowego o odrzuceniu pism - zażaleń skarżący wniósł zażalenia do Sądu Okręgowego w K . Wszystkie trzy zażalenia zostały odrzucone przez Sąd Okręgowy w K . , orzekający na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów zawodo- wych. Sąd jeszcze raz wyjaśnił, że zażalenie na postanowienie referendarza sądowego wyda- ne w wyniku rozpoznania skargi na postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności nie przy- sługuje, pismo - zażalenie jest niedopuszczalne i słusznie zostało odrzucone przez Sąd Rejo- nowy w N. (postanowienia z: stycznia, lipca oraz lutego 2015 r.). 1.2 . W skargach konstytucyjnych wskazano, że obowiązywanie kwestionowanych przepisów doprowadziło do sytuacji, w której – mimo wykorzystania przez skarżącego wszystkich dostępnych mu środków zaskarżenia przeciwko tytułom wykonawcz ym – prowa- dzone są wobec niego przez komornika postępowania egzekucyjne na podstawie bankowych tytułów egzekucyjnych, zaopatrzonych w klauzule wykonalności przez referendarza sądowe- go. Najpierw urzędnik bankowy wystawił bankowy tytuł egzekucyjny; z uwagi n a moc praw- ną tego dokumentu, na potrzeby postępowania egzekucyjnego zastąpił on prawomocny wyrok sądu stwierdzający (po przeprowadzeniu postępowania rozpoznawczego) wysokość zadłuże- nia skarżącego wobec banku. Następnie referendarz sądowy, zamiast sądu w składzie sędziów zawodowych i bez oceny prawnej merytorycznych zarzutów skarżącego co do zasadności obliczonego zadłużenia, rozpoznał jego sprawę i nadał klauzulę wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, przez co uczynił go skutecznym i ważnym tytułem wykonawczym na potrzeby postępowania egzekucyjnego. W efekcie wadliwego ukształtowania obu momen- tów decyzyjnych wierzyciel skarżącego (bank) uzyskał tytuł wykonawczy jedynie na podsta- wie swego oświadczenia, którego zasadność nie została oceniona przez praw idłowo obsadzo- ny sąd w postępowaniu rozpoznawczym. Skarżący zarzuca, że w jego sprawie prawidłowo obsadzony sąd orzekał merytorycznie tylko raz (kolejne pisma - zażalenia zostały formalnie odrzucone), utrzymując w mocy postanowienie o nadaniu klauzuli wykona lności wydane przez referendarza sądowego, „który sądem nie jest”. 1.3 . Skarżący wyjaśnił, że art. 781 § 1 1 i art. 767 3a k.p.c. stanowiły podstawę wydania ostatecznych rozstrzygnięć w jego sprawach, tj. trzech postanowień Sądu Okręgowego w K., odrzu cających zażalenie na postanowienia Sądu Rejonowego w N. odrzuceniu pism- zażaleń OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 4 na postanowienie Sądu Rejonowego w N. o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego o nadaniu klauzuli wykonalności, a także czwartego postanowienia Sądu Okręgo- wego w K , odrzucającego pismo - zażalenie skarżącego na postanowienie Sądu Rejonowego w N. o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego o nadaniu klauzuli wykonal- ności. Uzasadnienie naruszenia poszczególnych wzorców kontroli, wynikające z petitum , ca- łokształtu skarg i pism je uzupełniających, pozwala podzielić zarzuty skarżącego na dwie grupy zagadnień. 1.3 .1. Pierwsza grupa zarzutów została skierowana przeciwko procesowej regulacji kompetencji referendarza sądowego w ramach postępowania o nadanie klauzuli wykonalno- ści, w szczególności w zakresie, w jakim kompetencja ta obejmuje bankowy tytuł egzekucyj- ny (dalej: b.t.e.). Skarżący wskazuje, że b.t.e. nie pochodzi od sądu powszechnego, a powoła- ne w skardze przepisy postępowania cywilnego dotyczące procedury egzekucyjnej pozwalają bankom „orzekać we własnych sprawach przez wystawianie bankowych tytułów egzekucyj- nych”. Możliwość wystawiania przez banki b.t.e. jest, zdaniem skarżącego, niezgodna z zasa- dą przyzwoitej legislac ji (art. 2 Konstytucji), ponieważ bank nie może samodzielnie stwier- dzać w nim wymagalnych zobowiązań dłużnika ze skutkiem, który musi być uznany przez organy egzekucyjne. W tym postępowaniu postanowienia mogą wydawać nie tylko sędziowie zawodowi, ale również referendarze sądowi. Tymczasem konstytucyjne gwarancje niezawi- słości i nieusuwalności są nadane tylko sędziom i tylko im pozwalają realizować wymiar sprawiedliwości. Referendarze sądowi nie są niezawiśli, nie mają zagwarantowanej bezstron- ności ani konstytucyjnego umocowania do sprawowania zadań z zakresu wymiaru sprawie- dliwości. Ponadto wydawanie orzeczeń przez referendarzy sądowych jest niezgodne z art. 7 Konstytucji, ponieważ nie jest działaniem w granicach ogólnie rozumianej praworządności, a sporządzony tytuł wykonawczy nie jest wynikiem postępowania z udziałem sądu, tj. wymia- ru sprawiedliwości sprawowanego przez sądy, jak tego wymaga art. 175 ust. 1 Konstytucji. Skarżący zarzuca również, że kwestionowane przepisy nie chronią konsumentów przed nie- uczc iwymi praktykami rynkowymi banków (art. 76 Konstytucji). 1.3 .2. Skarżący dowodzi następnie, że ustawodawca nieprawidłowo ukształtował mo- del wzruszania postanowień wydanych przez referendarzy – w szczególnym zakresie banko- wych tytułów egzekucyjnych, traktując postanowienie referendarza sądowego jak orzeczenie sądu pierwszej instancji, co w przypadku skierowania do egzekucji bankowych tytułów egze- kucyjnych prowadzi do systemowej wadliwości i naruszenia konstytucyjnych praw i wolności dłużników. Naruszenie art. 176 ust. 1 Konstytucji polega na tym, że art. 767 3a k.p.c. przyznaje postanowieniu referendarza sądowego moc postanowienia sądu powszechnego wydanego w pierwszej instancji, a sąd rejonowy jest przez to traktowany nieprawidłowo jako sąd drugiej instancji. Odrzucenie zażalenia na postanowienie sądu rejonowego i brak rozpoznania środka zaskarżenia pozbawiło skarżącego prawa do rozpoznania sprawy przez sąd okręgowy jako niezawisły, niezależny i nieusuwalny sąd drugiej instancji (art. 77 ust. 2, art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 Konstytucji), przez co zamknięta została skarżącemu droga do sądowego dochodzenia naruszonych wolności i praw (art. 45 Konstytucji). Ponadto, kwestionowane przepisy umożliwiają referendarzom sądowym umieszczanie klauzul wykonalności „mi- mo wniesienia” skargi na postanowienie referendarza sądowego, a więc jeszcze przed rozpo- znaniem skargi na postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności, co ma dotkliwe konse- kwencje zwłaszcza w przypadku bankowych tytułów egzekucyjnych. W petitum skargi skar- żący domaga się uznania niezgodności ze wskazanymi wzorcami kontroli art. 767 3a zdanie drugie k.p.c. w pierwotnym brzmieniu, według którego wniesienie środka zaskarżenia nie powoduje dewolutywności ani suspensywności, gdy postanowienie referendarza sąd owego uzyskuje klauzulę wykonalności. OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 5 1.3 .3. Nierówne traktowanie na gruncie procesowym (art. 32 ust. 1 i art. 177 Konsty- tucji) zdaniem skarżącego polega na tym, że w przypadku roszczeń pieniężnych dochodzo- nych wobec dłużników przez podmioty „inne, a nie bank”, przed uruchomieniem egzekucji konieczne jest przeprowadzenie sądowego postępowania rozpoznawczego. „Inne strony po- stępowań sądowych” korzystają z orzeczeń niezawisłych i bezstronnych sądów powszech- nych w co najmniej dwuinstancyjnych postępowaniach. Z niekonstytucyjnym zróżnicowa- niem sytuacji mamy do czynienia, gdy roszczenia nie są rozpatrywane w postępowaniu roz- poznawczym przed sądem powszechnym, a skarżący zostaje obciążony przez urzędnika ban- kowego i referendarza – nie wykonujących zadań z zakresu wymiaru sprawiedliwości. Nie- zgodne z zasadą równości jest więc takie ukształtowanie prawa, w którym „inny podmiot” korzysta ze sprawiedliwego, jawnego rozpatrzenia sprawy przez niezależny, bezstronny i nie- zawisły sąd, a skarżący obciążony zostaje tytułem wykonawczym polegającym jedynie na bankowym tytule egzekucyjnym, opatrzonym dodatkowo klauzulą wykonalności przez refe- rendarza sądowego, a nie przez sąd. W pismach uzupełniających skargi konstytucyjne wska- zano również ogólnie, że zostały przez to naruszone niemal wszystkie zasady z art. 2 Konsty- tucji, w szczególności zasada państwa prawnego, zasada zaufania obywateli do państwa, za- sada sprawiedliwości społecznej i zasada przyzwoitej legislacji. Niezgodne z tymi zasadami jest bowiem stanowienie norm prawnych, które w sposób nieuzasadniony regulują odmiennie sytuacje prawne obywateli, zaś „[p]rawidłowa realizacja zasady sprawiedliwości społecznej przez ustawodawcę nie może przekładać się na zróżnicowanie sytuacji podmiotów” przez „rozróżnienie obywateli na podstawie nieadekwatnego kryterium”. 2. W piśmie z 30 sierpnia 2016 r. Rzecznik Praw Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza swego udziału w postępowaniu dotyczącym połączonych skarg konstytucyjnych. 3. Marszałek Sejmu w piśmie z 10 marca 2017 r. przedst awił stanowisko, że: 1) art. 781 § 1 1 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym do 8 września 2016 r., w zakresie, w jakim upoważnia referendarza sądowego do nadania klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z ar t. 175 ust. 1 Konstytucji; 2) art. 767 3a k.p.c., w brzmieniu obowiązującym do 8 września 2016 r., w zakresie, w jakim przewiduje, że w przypadku, gdy klauzulę wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjne- mu nadał referendarz sądowy, dłużnikowi przysługuje sk arga do sądu, który orzeka jako sąd drugiej instancji, nie jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji. W pozostałym zakresie wy- stąpił o umorzenie postępowania. Marszałek Sejmu przedstawił obszernie stan faktyczny i przedmiot kontroli połączo- nych skarg ko nstytucyjnych oraz przeprowadził analizę formalnoprawną sprawy, co dopro- wadziło go do wniosku, że nie mogą być uznane za wzorce kontroli art. 2, art. 7, art. 31 ust. 3 art. 32, art. 76, art. 77 ust. 2, art. 175 ust. 1, art. 177, art. 178 ust. 1 art. 179 oraz art. 180 Kon- stytucji. Odnosząc się do zarzutów pod adresem art. 781 § 1 1 k.p.c., Marszałek Sejmu przyjął, że tzw. postępowanie klauzulowe jest postępowaniem o charakterze pomocniczym, ubocz- nym w stosunku do głównego toku postępowania, przy czym zdaje si ę dominować pogląd o jego odrębnym – wobec postępowania egzekucyjnego – statusie. Ma ono charakter autono- miczny zarówno wobec postępowania rozpoznawczego, jak i egzekucyjnego. Zasadnicze zna- czenie dla oceny zasadności skargi – w ocenie Marszałka Sejmu – ma ustalenie, czy nadanie przez referendarza klauzuli wykonalności b.t.e. jest sprawą w rozumieniu art. 45 ust. 1 Kon- stytucji. Zdaniem Marszałka Sejmu, treść normatywna pojęcia „rozpatrzenie sprawy”, o któ- rym stanowi art. 45 ust. 1, obejmuje rozstrzyganie o prawach lub obowiązkach jakiegoś pod- miotu, na podstawie określonych norm prawnych. Istotą rozpatrzenia sprawy jest prawna kwalifikacja konkretnego stanu faktycznego. W postępowaniu klauzulowym nie dochodzi do OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 6 merytorycznego rozpoznania sprawy, dlatego skar żący nietrafnie utożsamił ochronę prawną wykonywaną przez referendarza sądowego z wymierzaniem sprawiedliwości sensu stricto , tj. w rozumieniu art. 175 ust. 1 Konstytucji, lecz stanowi czynność z zakresu ochrony praw- nej. Ustawodawca był zatem uprawniony do powierzenia orzekania w tym zakresie organom, które nie sprawują wymiaru sprawiedliwości, tj. referendarzom sądowym. Co więcej, ustawo- dawca zagwarantował, że – zgodnie z art. 767 3a k.p.c. – czynność referendarza polegająca na nadaniu klauzuli wykonalności b.t.e. podlega kontroli niezależnego, bezstronnego i niezawi- słego sądu. W związku z powyższym Marszałek Sejmu stwierdził, że art. 781 § 1 1 k.p.c., w zakresie, w jakim upoważnia referendarza sądowego do nadania klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egze kucyjnemu, jest zgodny z art. 45 ust. 1 w związku z art. 175 ust. 1 Konstytucji. Zarzuty skierowane przeciwko art. 767 3a k.p.c. Marszałek Sejmu również uznał za nie- trafne. Obowiązek zapewnienia dwuinstancyjności postępowania (art. 176 ust. 1 Konstytucji), zdaniem Marszałka Sejmu, dotyczy spraw rozpoznawanych wyłącznie przez sądy, a nie spraw, których rozstrzygnięcie należy do innego organu, a następnie są poddane kontroli są- dowej. W sytuacji, gdy czynność z zakresu ochrony sądowej, jaką jest nadanie klauzul i wy- konalności, została powierzona referendarzowi sądowemu, wyrażone w art. 176 ust. 1 Kon- stytucji wymaganie dwuinstancyjności „postępowania sądowego” nie znajduje zastosowania. Tym samym, przepis ten nie może być wzorcem kontroli w odniesieniu do orzeczenia wyda- wanego przez referendarza sądowego, także wtedy gdy chodzi o nadanie klauzuli wykonalno- ści bankowemu tytułowi egzekucyjnemu. 4. Prokurator Generalny pismem z 1 czerwca 2017 r. wystąpił o uznanie, że : 1) art. 767 3a zdanie drugie, trzecie i czwarte k.p.c. w zakresie, w jakim dotyczy skargi na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności ban- kowemu tytułowi egzekucyjnemu, nie jest niezgodny z art. 176 ust. 1 Konstytucji, 2) art. 781 § 1 1 k.p.c. w zakresie, w jakim upow ażnia referendarza sądowego do nada- nia klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, jest zgodny z art. 45 ust. 1 i art. 32 ust. 1 Konstytucji oraz nie jest niezgodny z art. 175 ust. 1 Konstytucji. W pozostałym zakresie wystąpił o umorzenie postępowania ze względu na niedopusz- czalność wydania wyroku. Prokurator Generalny – powołując się na orzecznictwo TK – przyjął, że „postępowa- nie klauzulowe” jest stadium pośrednim między postępowaniem rozpoznawczym a egzeku- cyjnym, a samo postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności stanowi realizację funkcji jurysdykcyjnej, a nie administracyjnej sądów. Za kluczowe dla oceny zgodności kwestiono- wanego przepisu z art. 45 ust. 1 Konstytucji Prokurator Generalny uznał, analogicznie jak Marszałek Sejmu, ustalenie pojęcia „rozpatrzenie sprawy”. Za wystarczające do zapewnienia zgodności ze standardem konstytucyjnym, w świetle przywołanego orzecznictwa TK, uznał zapewnienie sądom kompetencji do ostatecznej weryfikacji orzeczenia organu niesądowego. Sądowy wymiar sprawiedliwości nie oznacza, że wszystkie sprawy dotyczące sytuacji praw- nej jednostki muszą być od początku rozstrzygane przez sądy. W konsekwencji art. 781 § 1 1 k.p.c. nie jest też sprzeczny z art. 45 ust. 1 Konstytucji, gdyż w odniesieniu do czynności nie- będących wymierzaniem sprawiedliwości, a taką czynnością jest nadawanie klauzuli wyko- nalności, standard konstytucyjny wymaga tylko zapewnienia sądowej kontroli rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego. Według Prokuratora Generalnego nie doszło również do naruszenia zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji) ze względu fakt, że uprawnienie do nadawania klauzuli wykonal- ności posiadają zarówno sąd, jak i referendarz. Jego zdaniem Konstytucja nie przesądza licz- by organów prowadzących postępowanie mające na celu rozstrzygnięcie sprawy i nie nakazu- OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 7 je ani rozdzielania czynności podejmowanych w celu rozpatrzenia sprawy między różne or- gany władzy publicznej ani różnicowania zasad postępowania poszczególnych organów. Istotne jest jedynie, aby ostateczne i wiążące rozstrzygnięcie należało do sądu. Gdy chodzi o zarzuty skierowane przeciwko art. 767 3a zdanie drugie, trzecie i czwarte k.p.c., Prokurator Generalny wskazał, że przewidziana w tym przepisie skarga na orzeczenie referendarza sądowego prowadzi do ponowne go rozpoznania sprawy przez sąd. Skargę tę należy traktować jako realizację prawa do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierw- szej instancji, wyrażonego w art. 78 Konstytucji, a nie prawa do dwuinstancyjnego postępo- wania, o którym stanowi art. 176 ust. 1 Konstytucji. Prokurator Generalny stwierdził, podob- nie jak Marszałek Sejmu, że art. 176 Konstytucji nie dotyczy spraw, które najpierw były roz- patrywane przez organy pozasądowe, a następnie zostały poddane końcowej kontroli ze stro- ny sądu. Do takich spraw odnosi się bowiem wyłącznie art. 78 Konstytucji, który nie został powołany jako wzorzec kontroli w skargach. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Ustalenia wstępne. Przystępując do rozpoznania sprawy należy wskazać, że 3 stycznia 2017 r. zaczęły obowiązywać nowe przepisy dotyczące postępowania przed Trybunałem, zawarte w ustawie z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytu- cyjnym (Dz. U. poz. 2072; dalej: uotpTK). Postępowanie w niniejszej sprawie zostało wszczęte czterema skargami konstytucyj- nymi, wniesionymi 20 kwietnia, 15 maja, 16 maja oraz 6 października 2015 r., tj. przed wej- ściem w życie uotpTK. Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 grudnia 2016 r.  Przepisy wprowadzające ustawę o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyj- nym oraz ustawę o statusie sędziów Trybunału Konstytucyjnego (Dz. U. poz. 2074; dalej: u.p.w.), do postępowań przed Trybunałem Konstytucyjnym, wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w ż ycie u otpTK, stosuje się przepisy tej ustawy. W myśl art. 9 ust. 2 u.p.w., czynności procesowe dokonane w postępowaniach wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie u otpTK pozostają w mocy. W rezultacie procedowanie w niniejszej sprawie odby ło się na podstawie uotpTK. 2. Specyfika postępowania skargowego i jej wpływ na zakres rozpoznania skargi. 2 .1. Rozpoznając skargę konstytucyjną TK w pierwszej kolejności musi uwzględnić założenia, jakie legły u podstaw tego środka ochrony praw i wolności, w kształcie nadanym mu przez ustrojodawcę. Wynikają one przede wszystkim z treści art. 79 ust. 1 Konstytucji, który wprowadził do polskiego systemu prawa skargę konstytucyjną i – statuując przesłanki jej dopuszczalności – determinuje zarówno zakres zaskarż enia, jak i wzorce kontroli. Zgodnie z treścią tego przepisu, skarżący może kwestionować tylko takie unormowanie, „na podstawie którego sąd (…) orzekł ostatecznie o jego wolnościach lub prawach (…) określonych w Kon- stytucji”. Na tle tego przepisu nie uleg a wątpliwości, że – po pierwsze – skarga konstytucyjna w prawie polskim jest środkiem kontroli konkretnej, dopuszczalnym tylko w takim zakresie, w jakim może służyć ochronie praw i wolności skarżącego, będącego inicjatorem postępowa- nia. Trybunał w swym orzecznictwie przeciwstawił ten model skargi środkom prawnym, któ- re byłyby oderwane od sytuacji prawnej skarżącego i miałyby służyć ochronie interesu ogól- nego/powszechnego (tzw. actio popularis ). Art. 79 ust. 1 ustawy zasadniczej nie daje więc OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 8 legitymacji do kwestionowania każdego aktu normatywnego, którego stosowanie – w ocenie skarżącego – narusza przepisy konstytucyjne, lecz wymaga związku między obowiązywa- niem unormowania będącego przedmiotem skargi a indywidualną sytuacją osoby ją wnoszą- cej. Po drugie zaś, ponieważ skarga służy ochronie tylko praw i wolności „określonych w Konstytucji”, co do zasady wzorcami kontroli w postępowaniu mogą być te przepisy usta- wy zasadniczej, które artykułują – odpowiednio – prawo lub wolność człowieka i obywatela. 2 .2. Konsekwencje powyższych założeń dla dopuszczalnego zakresu rozpoznania skargi w niniejszej sprawie są doniosłe. 2 .2.1. Po pierwsze dotyczą one przedmiotu kontroli konstytucyjnej. Chociaż skarżący kwestionuje dwa przepisy k odeksu postępowania cywilnego o znaczeniu ogólnym dla kształtu postępowania egzekucyjnego, tj. kompetencję referendarzy sądowych w tzw. postępowaniu klauzulowym (art. 781 § 1 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywil- nego, Dz.U. z 2014 r. poz. 101, ze zm.; obecnie Dz. U. z 2018 r. poz. 155, ze zm., dalej: k.p.c.) oraz tryb zaskarżania wydanych przez nich postanowień (art. 767 3a k.p.c.), przepisy te mogą być poddane ocenie Trybunału tylko w takim zakresie, w jakim dotyczą postępowań prowadzonych na skutek wydania ban kowego tytułu egzekucyjnego. W stanie faktycznym spraw, będących podstawą wniesienia skarg konstytucyjn ych , tytuły wykonawcze przeciwko skarżącemu były wydane przez referendarzy na podstawie oświadczeń banków, stwierdzają- cych istnienie wierzytelności. Skarżący nie ma zatem legitymacji, by domagać się generalnej oceny przepisu, który przyznaje referendarzom sądowym kompetencję do nadawania klauzul wykonalności oraz – następnie – przepisu, który określa tryb zaskarżenia tej czynności. Try- bunał zwrócił uwagę, że w rozpoznawanej sprawie takie zawężenie przedmiotu kontroli kon- stytucyjnej jest konieczne nie tylko ze względu na konkretny charakter kontroli skargowej, ale także ze względu na treść zarzutów sformułowanych przez skarżącego. Zarzuty te bo- wiem, na co ws kazuje zarówno petitum skarg jak i ich uzasadnienie, wyraźnie kierują się przeciwko mechanizmowi umożliwiającemu prowadzenie egzekucji majątkowej na podstawie oświadczenia banku, bez rozstrzygnięcia sądu. W żadnym punkcie uzasadnienia skarżący nie podważa konstytucyjności rozwiązania procesowego, w którym referendarz sądowy nadaje klauzulę wykonalności prawomocnemu wyrokowi sądowemu, zasądzającemu wierzytelność po przeprowadzeniu dwuinstancyjnego postępowania rozpoznawczego, czy też innym tytu- łom egzekucyjnym (np. ugodzie sądowej). Wielokrotne przeciwstawienie przez skarżącego własnej sytuacji prawnej, powstałej w efekcie nadania klauzuli wykonalności tytułowi ban- kowemu, sytuacji dłużników, wobec których najpierw było prowadzone postępowanie sądo- we, najlepie j wskazuje, że tę drugą sytuację skarżący uznaje za modelową. W konsekwencji TK stwierdza, że kwestionowane przepisy mogą być przedmiotem kontroli tylko w takim zakresie, w jakim znajdowały zastosowanie do bankowych tytułów egzekucyjnych. 2.2.2. Po drugie , z normatywnego ujęcia skargi w art. 79 ust. 1 Konstytucji wynikają ograniczenia dotyczące dopuszczalnych wzorców kontroli konstytucyjnej. W skargach inicju- jących rozpoznawaną sprawę jako wzorce kontroli wobec obu zakwestionowanych unormo- wań zostały wskaz ane: art. 2, art. 7, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 1, art. 45, art. 76, art. 77 ust. 2, art. 175 ust 1, art. 176 ust. 1, art. 177, art. 178 ust. 1, art. 179 oraz art. 180 Konstytucji. Try- bunał stwierdza, że większość z tych przepisów Konstytucji nie wyraża żadnego prawa lub wolności konstytucyjnej i dlatego zasadniczo nie może stanowić samodzielnego wzorca kon- troli w postępowaniu inicjowanym skargą. Ponadto, w odniesieniu do wzorców z art. 2, art. 7, art. 31 ust. 3, art. 32 ust. 2, art. 76, art. 175, art. 177, art. 178 ust. 1, art. 179 oraz art. 180 ust. 1 Konstytucji, skarżący nie przedstawił wystarczających argumentów co do naruszenia przez kwestionowane przepisy ustawy wskazanego prawa konstytucyjnego, nie dopełniając tym samym obowiązku uzasadnienia zarzu tu (art. 53 ust. 1 pkt 3 uotpTK) . Z tych względów OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 9 postępowanie w zakresie ostatnio wskazanych wzorców kontroli podlega umorzeniu na pod- stawie art. 59 ust. 1 pkt 2 uotpTK. Gdy chodzi o art. 176 ust. 1 Konstytucji, także wymieniony wśród wzorców kontroli, TK stwierdza, że przepis ten – choć ma przede wszystkim charakter ustrojowy (statuuje dwu- instancyjne postępowanie sądowe) – „pełni uzupełniająco funkcję gwarancyjną, stwarza bo- wiem zainteresowanym możliwość skontrolowania orzeczeń sądowych przez inny kompe- te ntny i niezależny sąd, w czym wyraża się jego ścisły związek z art. 78 Konstytucji” (wyrok TK z 13 stycznia 2015, sygn. SK 34/12, OTK ZU nr 1/A/2015, poz. 1, podobnie wyrok z 22 października 2015 r., sygn. SK 28/14, OTK ZU nr 9/A/2015, poz. 149). Stąd art. 176 ust. 1 Konstytucji może być dopuszczony jako wzorzec kon troli w postępowaniu skargowym. 2 .3. Podsumowując Trybunał stwierdza, że w świetle wynikających z art. 79 ust. 1 Konstytucji założeń, na których opiera się kontrola skargowa, w niniejszym postępo waniu dopuszczalna jest ocena unormowania trybu, w jakim dochodziło do powstania tytułu wyko- nawczego na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego, z punktu widzenia zgodności z art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 176 ust. 1 w związku z art. 32 ust. 1 Kons tytucji. 3 . Nadawanie klauzuli wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym. 3.1. Ocena konstytucyjna kwestionowanego w skardze trybu powstawania i uprawo- macniania się tytułu wykonawczego na rzecz banku musi być poprzedzona prezentacją two- rzących go przepisów. 3 .1.1. Zgodnie z obowiązującym w czasie trwania postępowania egzekucyjnego w sprawach skarżącego pierwotnym brzmieniem art. 781 § 1 1 k.p.c. „[t]ytułom egzekucyj- nym, o których mowa w art. 777 § 1, 1 1 , 3- 6 i § 3 k.p.c., klauzulę wykonalności może nadać także referendarz sądowy, z wyłączeniem przypadków wymienionych w art. 778 1 , 787, 787 1 , 788, 789”. Na marginesie Trybunał odnotowuje, że art. 781 § 1 1 k.p.c. w tym brzmieniu został dodany z mocą od 20 marca 2007 r. (przez art. 1 pkt 34 lit. a ustawy z dni a 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw , Dz. U. Nr 235, poz. 1699). W uzasadnieniu projektu ustawy wyjaśniono, że referendarz są- dowy „nie jest sądem”, jednakże nadawanie klauzul wykonalności tytułom egzekucyjnym nie wydaje się być „wymierzaniem sprawiedliwości” w rozumieniu art. 175 Konstytucji, gdyż funkcja „wymierzania sprawiedliwości” polega na rozstrzyganiu sporów prawnych wynikają- cych z norm prawa cywilnego, karnego, administracyjnego i stosu nków prawnych, do czego nie dochodzi w typowej sytuacji nadawania tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności (por. uzasadnienie projektu ustawy, druk sejmowy nr 484, V kadencja). Obecnie, tj. od 8 września 2016 r., kiedy weszła w życie ustawa z dnia 10 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny, ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1311), art. 781 § 1 1 k.p.c. ma bardziej ogólną formułę i stanowi, że „[c]zynności w sprawach o nadanie klauzuli wykonalności tytułom egzekucyjnym, o których mowa w art. 777 § 1, może wykonywać referendarz sądowy”. 3 .1.2. Wracając do kwestionowanego przepisu w brzmieniu obowiązującym w czasie, gdy prowadzone było postępowanie egzekucyjne przeciwko skarżącemu, należy wskazać, że wśród tytułów egzekucyjnych, którym referendarz sądowy mógł nadać klauzulę wykonalno- ści, znalazł się tzw. tytuł bankowy. Mieścił się on w kategorii wyliczonej w art. 777 § 1 pkt 3 k.p.c., obejmującej „inne orzeczenia, ugody i akty, które z mocy ustawy podlega ją wykonaniu w drodze egzekucji sądowej”. Przepis ten odsyłał, między innymi, do ustawy z dnia 29 sierp- nia 1997 r. – Prawo bankowe ( wówczas: Dz. U. z 2012 r. poz. 1376, ze zm.; dalej: prawo bankowe ). Zgodnie bowiem ze stanem prawnym obowiązującym w chwili wszczęcia i zakoń- OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 10 czenia postępowań w sprawie skarżącego, bankowy tytuł egzekucyjny mógł być podstawą egzekucji prowadzonej według przepisów k.p.c. po nadaniu mu przez sąd klauzuli wykonal- ności (art. 97 ust. 1 prawa bankowego ). Banki były uprawnione do wyst awiania bankowych tytułów egzekucyjnych na podstawie ksiąg banków lub innych dokumentów związanych z dokonywaniem czynności bankowych (art. 96 ust. 1 prawa bankowego). Wniosek banku o nadanie klauzuli wykonalności sąd rozpoznawał w składzie jednoosobowym, nie później niż w terminie 3 dni od dnia jego złożenia (art. 97 ust. 3 prawa bankowego ), badając jedynie, czy dłużnik poddał się egzekucji oraz czy roszczenie objęte tytułem wynika z czynności ban- kowej dokonanej bezpośrednio z bankiem lub z zabezpieczenia wierzytelności banku wynika- jącej z tej czynności (art. 786 2 § 1 k.p.c.). 3 .1.3. Wydany w tym trybie tytuł wykonawczy przeciwko dłużnikowi banku podlegał zaskarżeniu na podstawie drugiego z kwestionowanych przepisów, tj. art. 767 3a k.p.c., zgod- nie z którym „Na postanowienie referendarza sądowego przysługuje skarga. Wniesienie skar- gi nie powoduje utraty mocy przez zaskarżone postanowienie. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Rozpoznając skargę, sąd wydaje posta- now ienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza utr zymuje w mocy albo je zmie- nia”. Na marginesie TK wyjaśnia, że przepis ten został dodany z dniem 3 maja 2012 r. przez art. 1 pkt 76 ustawy z dnia 16 września 2011 r. ustawy o zmianie ustawy – Kodeks po- stępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 233, poz. 1381), a jego treść normatywna uległa niewielkim zmianom na skutek nowelizacji k.p.c. obowiązującej od 8 września 2016 r. (Dz. U. poz. 1311). 3 .1.4. Dodatkowo należy podkreślić, że w postępowaniu egzekucyjnym, zgodnie z art. 767 4 § 2 k.p.c., „Na postanowienie sądu drugiej instancji wydane po rozpoznaniu zaża- lenia skarga kasacyjna nie przysługuje” . Odniesienie tego przepisu do orzeczenia referendarza sądowego o nadaniu klauzuli wykonalności, kontrolowanego w trybie art. 767 3a k.p.c. przez sąd orzekający „jako sąd drugiej instancji” przy zastosowaniu przepisów o zażaleniu, pozwala stwierdzić, że dłużnikowi nie przysługują dalsze środki zaskarżenia, poza skargą na postano- wienie referendarza. 3 .2. Prezentacja stanu prawnego, na podstawie którego był y prowadzone postępowa- nia egzekucyjne przeciwko skarżącemu, uzasadnia wniosek, że do uprawomocnienia się tytu- łu wykonawczego wystarczające były następujące akty/czynności: 1) wystawienie przez bank tytułu egzekucyjnego i złożenie przez bank wniosku o nadanie klauzuli wykonalności, 2 ) po- stanowienie referendarza sądowego o nadaniu klauzuli i jej nadanie, 3) w razie wniesienia przez dłużnika skargi na postanowienie referendarza – postanowienie sądu utrzymujące w mocy postanowienia referendarza. TK stwierdza więc, że sformułowany przez skarżącego zarzut braku udziału niezależnego, bezstronnego i niezawisłego sądu w procedurze wydawa- nia bankowego tytułu egzekucyjnego – w świetle przywołanych przepisów – jest uzasadnio- ny. Potwierdza się też zarzut, że postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności kontrolowa- ne jest przez sąd, którego referendarz nadał klauzulę, a zatem – bez zachowania dewolutyw- ności, przy czym dalsze środki zaskarżenia nie przysługują. Wreszcie, nie ulega wątpliwości, że – w przedstawionym stanie prawnym – sytuacja dłużnika banku zdecydowanie różniła się od sytuacji innych dłużników. W ocenie TK zarzut skarżącego, który twierdzi, że egzekucja przeciwko niemu została wszczęta bez przeprowadzenia przez niezawisły sąd co najmniej dwuinstancyjnego postępo- wania rozpoznawczego, odpowiada prawdzie. Zarzut ten nie może być jednak rozpoznany i uwzględniony w niniejszym postępowaniu, ponieważ kwestionowany w skargach tryb po- wstawania tytułów wykonawczych został już wyeliminowany z porządku prawnego i nie znajduje zastosowania w praktyce. OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 11 4. Ocena konstytucyjna trybu nadawania klauzuli wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym. 4 .1. TK przypomina, że tryb kreowania tytułów wykonawczych, powstających na pod- stawie bankowych tytułów egzekucyjnych, był przedmiotem oceny konstytucyjnej. W wyro- ku z 14 kwietnia 2015 r. (sygn. P 45/12, OTK ZU nr 4/A/2015, poz. 46) TK stwierdził, że „Art. 96 ust. 1 i art. 97 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (Dz. U. z 2015 r. poz. 128) są niezgodne z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej”. Jed- nocześnie Trybunał orzekł, że wymienione przepisy tracą moc obowiązującą z dniem 1 sierp- nia 2016 r. Wprawdzie sentencja wyroku odnosi się do przepisów prawa bankowego przyzna- jących bankom kompetencję do wystawiania tytułów egzekucyjnych, jednak – co należy pod- kreślić – argumenty, które zdecydowały o stwierdzeniu naruszenia Konstytucji dotyczyły nie samego oświadczenia banku, ale jego konsekwencji prawnych, określonych w k.p.c., a osta- tecznie – możliwości prowadzenia egzekucji bez orzeczenia sądu. Trybunał umorzył wpraw- dzie postępowanie w zakresie badania zgodności tych przepisów z art. 45 ust. 1 Konstytucji (prawo do sądu), jednak wiele argumentów zawartych w uzasadnieniu wyroku służyło uwy- pukleniu wad unormowania właśnie z punktu widzenia dostępu do sądu. Trybunał podkreślił między innymi, że w postępowaniu klauzulowym „sąd bada tylko czy dłużnik skutecznie poddał się egzekucji oraz czy objęte b.t.e. roszczenie wynika z czynności bankowej do kona- nej bezpośrednio z bankiem (…)” ( cz. V, pkt 2.2.) i stwierdził, że „[S]ąd klauzulowy nie ma natomiast kognicji w zakresie badania istnienia, wymagalności i wysokości roszczenia” (cz. V, pkt 3.3.2). W konsekwencji TK uznał, że „Nadanie klauzuli wykonalności (…) jest w istocie czystą formalnością” (cz. V, pkt 3.3.2). Odnosząc się do sytuacji dłużnika, Trybunał zakwestionował realny charakter i skuteczność przysługujących mu środków obrony, gdyż „Dłużnik z reguły dowiaduje się o istnieniu tytułu wykonawczego przeciwko niemu w mo- mencie wszczęcia egzekucji przez komornika” (cz. V, pkt 3.3.2). Analiza trybu nadawania klauzuli wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym doprowadziła Trybunał do konklu- zji, że: „Bank jest więc tutaj dosłownie sędzią we własnej sprawie ( iudex in causa sua ) i de facto podmiotem wymiaru sprawiedliwości, który – zgodnie z art. 175 Konstytucji – sprawują wyłącznie sądy” . Efektem tej konkluzji był wyrok stwierdzający niezgodność z Konstytucją przepisów przewidujących możliwość wystawiania przez banki tytułów egzekucyjnych. 4 .2. Stwierdzając niekonstytucyjność art. 96 ust. 1 i art. 97 ust. 1 prawa bankowego i – tym samym – eliminując oceniony negatywnie tryb uzyskiwania przez banki tytułów wy- konawczych, Trybunał był jednocześnie świadomy konsekwencji, jakie wywołałoby nagłe usunięcie tego trybu z systemu prawnego. Jak wyjaśnił, „[u]trata mocy obowiązującej tych przepisów z dniem publikacji niniejszego wyroku w Dzienniku Ustaw byłaby niewskazana, gdyż mogłyby z tego wyniknąć wielorakie negatywne konsekwencje, w tym w postaci wtór- nej niekonstytucyjności” ( cz. V, pkt 4). Dlatego, mimo jednoznacznie krytycznej oceny, Try- bunał skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji możliwości odsunięcia w cza sie derogacji przepisów uznanych za niekonstytucyjne. Chodziło o to, by uniknąć perturbacji w systemie prawa oraz dać ustawodawcy czas, by „ważąc interesy banków jako wierzycieli, ich dłużników oraz państwa, którego sądy rozstrzygają sprawy sporne” wypracował optymal- ne rozwiązania. Uzasadnienie decyzji Trybunału o odroczeniu utraty mocy obowiązującej zostało wzmocnione w zdaniu odrębnym zgłoszonym do uzasadnienia cytowanego wyroku. Podkreślono w nim zależność między bezpieczeństwem depozytów pieniężnych, składanych w bankach przez ich klientów, a istnieniem sprawnego systemu egzekucji wierzytelności ban- ku, zwłaszcza z tytułu udzielonych pożyczek i kredytów. Banki, pełniąc funkcję instytucji zaufania publicznego, gwarantują bezpieczeństwo powierzanych im środków, chroniąc tym samym prawa majątkowe deponentów. „Natychmiastowa derogacja niekonstytucyjnych prze- OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 12 pisów, które zbyt daleko ingerują w konstytucyjnie chronione prawa dłużników, nie może stwarzać sytuacji prawnej, w której naruszone byłyby z kolei konstyt ucyjnie chronione prawa innych stron czynności bankowych, niebędących dłużnikami banku (…)” (zdanie odrębne sędziego P. Tulei). 4 .3. Niekonstytucyjne przepisy prawa bankowego, które ukształtowały sytuację praw- ną skarżącego, ostatecznie utraciły moc nie w w yniku trybunalskiej derogacji, lecz na skutek aktywności ustawodawcy, który mocą art. 1 pkt 4 ustawy z dnia 25 września 2015 r. o zmia- nie ustawy – Prawo bankowe (Dz. U. poz. 1854, dalej: ustawa zmieniająca) uchylił art. 96 -98 tejże ustawy. Zmiana ta weszła w życie z dniem 27 listopada 2015 r., a zatem wprawdzie na 9 miesięcy przed datą wskazaną w wyroku TK jako data utraty przez nie mocy obowiązującej, ale już po zakończeniu postępowań o nadanie klauzuli wykonalności wszystkim bankowym tytułom egzekucyjnym w sprawie skarżącego. Jest oczywiste, że uchylenie tych przepisów, choć nie towarzyszyły mu zmiany k.p.c., oznaczało zawężenie zakresu stosowania przepisów regulujących postępowanie egzekucyjne. W szczególności, od tego momentu bezprzedmio- towa stała się kompetencja referendarza sądowego do nadawania klauzuli wykonalności ban- kowym tytułom egzekucyjnym. W art. 11 ustawy zmieniającej ustawodawca zawarł reguły intertemporalne, określające wpływ derogacji art. 96 -98 prawa bankowego na postępowania klauzulowe i w ydane już tytuły wykonawcze. Zgodnie z art. 11 ust. 1 zasadą jest, że postę- powanie w sprawie nadania klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, wszczęte a niezakończone przed dniem wejścia w życie ustawy, podlega umorzeniu. Z punktu widzenia rozpatrywanej skargi zasadnicze znaczenie ma art. 11 ust. 3, zgodnie z którym „Bankowy tytuł egzekucyjny, któremu nadano klauzulę wykonalności na podstawie przepi- sów dotychczasowych, zachowuje moc tytułu wykonawczego także po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy”. Przepis ten, w ocenie Trybunału, prawidłowo odzwierciedla stanowisko wyrażone w wyroku o sygn. P 45/12, tj. utrzymuje w mocy tytuły wykonawcze, które upra- womocniły się przed zmianą prawa. W ten sposób ustawodawca zapobiegł wtórnej niekonsty- tucyjn ości, jaka mogłaby powstać w razie wzruszenia tytułów wykonawczych wydanych wcześniej, zgodnie z obowiązującymi (aż do ich uchylenia) przepisami. W świetle art. 11 ust. 3 ustawy zmieniającej staje się jasne, że skarżący nie skorzystał ze zmiany porządku pr awnego, pośrednio będącej następstwem stwierdzenia niekonstytucyjności trybu uzyskiwa- nia tytułów wykonawczych przez banki. Trybunał zwraca uwagę, że ustawodawca – uchyla- jąc niekonstytucyjną regulację jeszcze w okresie jej obowiązywania – eliminuje „konsekw en- cje derogacyjnego skutku orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w postaci wznowienia po- stępowania” (por. W. Płowiec, Orzeczenia T rybunału Konstytucyjnego z terminem utraty mo- cy obowiązującej niekonstytucyjnej regulacji , Poznań 2017, s. 263). Aktywność usta wodaw- cy, podjęta w okresie odroczenia wejścia w życie wyroku o sygn. P 45/12, spowodowała, że uznany za niekonstytucyjny tryb kreowania tytułów wykonawczych na rzecz banków został usunięty z porządku prawnego, jednak dłużnicy, przeciwko którym wydano tytuł y wykonaw- cze na podstawie uchylonych przepisów nie mają możliwości wznowienia postępowania. Skuteczność wydanych przeciwko nim tytułów ma swoją podstawę prawną w art. 11 ust. 3 ustawy zmieniającej. 5 . Umorzenie postępowania z powodu utraty mocy obowiązują cej przez akt norma- tywny w zakwestionowanym zakresie. 5 .1. Trybunał w obecnym składzie, w pełni podzielając krytyczną ocenę trybu uzyski- wania przez banki tytułów wykonawczych, stwierdza, że problem konstytucyjny przedsta- wiony przez skarżącego w niniejszej sprawie został rozwiązany dzięki wyrokowi o sygn. P 45/12. Wprawdzie zarówno przedmiot, jak i wzorce kontroli konstytucyjnej w obu spra- OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 13 wach różnią się, jednak istota problemu poddanego trybunalskiej kontroli jest ta sama. Cyto- wane orzeczenie Trybunału, choć – formalnie – dotyczy tylko art. 96 ust. 1 i art. 97 ust. 1 prawa bankowego , w rzeczywistości doprowadziło do wyeliminowania z porządku prawnego jednego z przewidzianych w prawie polskim trybów uzyskiwania tytułu wykonawczego. Od- bierając bankom przywilej wystawiania tytułów egzekucyjnych, Trybunał zrównał sytuację dłużników bankowych z sytuacją dłużników, których wierzyciele nie są bankami. W ocenie Trybunału, zarzuty skarżącego w istocie odnoszą się do instytucji usuniętej już z porządku prawnego i zmierzają do przesunięcia w czasie skutku wyroku z 14 kwietnia 2015 r. Skarżący, kwestionując art. 781 § 1 1 k.p.c. w zakresie, w jakim wynikała z niego kompetencja do nadawania klauzuli wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym przez refe rendarza sądowego oraz art. 767 3a k.p.c. w zakresie, w jakim ograniczał kontrolę instan- cyjną tych postanowień, dąży do zakwestionowania tytułów wykonawczych powstałych na bazie bankowych tytułów egzekucyjnych w okresie poprzedzającym uchylenie regulujących je przepisów. Dzięki takiemu rozstrzygnięciu moc prawną straciłyby też tytuły wykonawcze wystawione przeciwko skarżącemu. Skutkiem uwzględnienia skargi byłoby bowiem podwa- żenie mocy wszystkich klauzul wykonalności nadanych dokumentom bankowym przez refe- rendarzy sądowych. Innymi słowy, skarżący oczekuje, że Trybunał orzekając w niniejszej sprawie niejako skoryguje swój wcześniejszy wyrok, w którym – stwierdzając naruszenie Konstytucji – odsunął w czasie utratę mocy obowiązującej niekonstytucyjnych przepisów. Oczekiwanie skarżącego nie może być jednak zrealizowane. Orzekanie co do konsty- tucyjności kwestionowanego przepisu w zakresie, w jakim dopuszczał on nadawanie klauzuli wykonalności b.t.e. jest niedopuszczalne, gdyż stanowiłoby w istocie powtórną ocenę regula- cji prawnej, która wcześniej została uznana przez Trybunał za niezgodną z art. 32 ust. 1 Kon- stytucji. Uwzględnienie skargi inicjującej oznaczałoby w rzeczywistości obejście ważnego elementu wcześniejszego rozstrzygnięcia sądu konstytucyjnego, a mianowicie tego punktu sentencji wyroku o sygn. P 45/12, w którym Trybunał odroczył utratę mocy obowiązującej art. 96 ust. 1 i art. 97 ust. 1 prawa bankowego. Jak wskazano wyżej, za oddaleniem w czasie zmiany stanu prawnego, uznanego za niekonstytucyjny, przemawiał y bardzo doniosłe a rgu- menty, w tym – uniknięcie wtórnej niekonstytucyjności. 5.2. Zgodnie z art. 59 ust. 1 pkt 4 uotpTK , postępowanie podlega umorzeniu na posie- dzeniu niejawnym, „jeżeli akt normatywny w zakwestionowanym zakresie utracił moc obo- wiązującą przed wyd aniem orzec zenia przez Trybunał” . Jak stanowi art. 59 ust. 3 uotpTK, do umorzenia nie dochodzi jednak, „jeżeli wydanie orzeczenia w postępowaniu zainicjowanym skargą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw.” W ocenie TK, w rozpatrywa nej sprawie spełniona jest hipoteza art. 59 ust. 1 pkt 4 uo- tpTK i nie zachodzi sytuacja przewidziana w art. 59 ust. 3 uotpTK . Tezy te wymagają uza- sadnienia. 5 .2.1. Interpretacja ustawowej formuły z art. 59 ust. 1 pkt 4 uotpTK : „akt normatywny w zakwestiono wanym zakresie utracił moc obowiązującą” była wielokrotnie przedmiotem analizy TK, przede wszystkim na tle – będącego odpowiednikiem obecnego unormowania – art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 102, poz. 643, ze zm.). Jak wskazał TK w uzasadnieniu postanowienia z 18 czerwca 2013 r. (sygn. SK 1/12, OTK ZU nr 5/A/2013, poz. 70), „W klasycznym ujęciu problem utraty mocy obowiązującej przez przepis odnoszony jest do sytuacji, w której określony przepis został formalnie uchylo- ny , ale istnieje możliwość, że na jego podstawie są lub mogą być podejmowane indywidualne akty stosowania prawa.” ( cz. II, pkt 2.2.1) W obecnie rozpatrywanej skardze, podobnie jak w sprawie o sygn. SK 1/12, wprawdzie nie doszło do formaln ego uchylenia przepisów za- kwestionowanych przez skarżącego, tj. art. 767 3a i art. 781 § 1 1 k.p.c., jednak przepisy te – na OTK ZU A/2018 SK 15/16 poz. 18 14 skutek uchylenia art. 96-98 prawa bankowego – nie mogą już być stosowane jako podstawa nadawania klauzul wykonalności bankowym tytułom egzekucyjnym, a zatem nie mogą być stosowane właśnie w tym zakresie, w jakim dopuszczalna jest niniejsza skarga (por. wyżej pkt 3 .2.1.). Jak wyżej wskazano, kwestionowany przez skarżącego tryb kreowania tytułów wykonawczych przeciwko dłużnikom banków został wyeliminowany z polskiego porządku prawnego. W konsekwencji Trybunał stwierdza, że zachodzi przesłanka umorzenia z art. 59 ust. 1 pkt 4 uotpTK. 5 .2.2. W orzecznictwie trybunalskim wykształciły się też kryteria oceny, czy „wydanie orzeczenia w postępowa niu zainicjo wanym skargą konstytucyjną jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw”. Stwierdzenie tej „konieczności”, będące warunkiem mery- torycznego rozpoznania sprawy, mimo utraty mocy obowiązującej kwestionowanych przepi- sów, zależy od łącznego spełnienia trzech warunków: – po pierwsze, przepis będący przedmiotem oceny zawiera treści normatywne odno- szące się do sfery konstytucyjnych praw i wolności, – po drugie, nie istnieje alternatywny instrument prawny (poza orzeczeniem niekon- stytucyjności), który mógłby spowodować zmianę sytuacji prawnej ukształtowanej defini- tywnie, zanim przepis utracił moc obowiązującą, – po trzecie, stwierdzenie niekonstytucyjności kwestionowanego przepisu będzie sku- tecznym środkiem przywrócenia ochrony naruszonych praw lub wolności skarżącego (por. uzasadnienie postanowienia z 16 grudnia 2014 r., sygn. SK 2/12, OTK ZU nr 11/A/2014, poz. 128). W obecnie rozpatrywanej sprawie, zdaniem Trybunału, nie jest spełniony ostatni z wyliczonych warunków. Moc prawna tytułów wykon awczych wystawionych przeciwko skarżącemu opiera się bowiem na normie intertemporalnej wyrażonej w art . 11 ust. 3 ustawy zmieniającej, a ta norma, niekwestionowana przez skarżącego, nie był a przedmiotem kontroli konstytucyjnej. Z powyższ ych względów T rybu nał K onstytucyjny postanowił jak w sentencji.