Pp 1/20

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 18 grudnia 2025 r. Pozycja 124 WYROK z dnia 3 grudnia 2025 r. Sygn. akt Pp 1/20 W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej Trybunał Konstytucyjny w składzie: Bogdan Święczkowski – przewodniczący Krystyna Pawłowicz – sprawozdawca Stanisław Piotrowicz Justyn Piskorski Bartłomiej Sochański Jakub Stelina Wojciech Sych Michał Warciński Rafał Wojciechowski Jarosław Wyr e mbak Andrzej Zielonacki , protokolant: Grażyna Szałygo, po rozpoznaniu , z udziałem w nioskodawcy oraz Krajowego Komitetu Wykonawczego Ko- munistycznej Partii Polski, na ro zprawie w dniach 1 października oraz 3 grudnia 2025 r. , połą- czonych wniosków Prokuratora Generalnego i Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o zbada- nie zgodności: 1) celów wpisanej do ewidencji partii politycznych pod numerem EwP 152 partii politycznej Komunistyczna Partia Polski, tak określonych w preambule, art. 57 ust. 1 i 2 „Statutu Komunistycznej Partii Polski, Dąbrowa Górnicza, lipiec 2002” oraz „Programie Komunistycznej Partii Polski uchwalonym na IV Zjeździe, Dąbrowa Górnicza, grudzień 2015”, jak i wynikający ch z pro- gramowej działalności tej partii politycznej, z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji – z powodu odwoływania się w programo- wych celach do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu oraz za- łożenia stosowania przemocy w celu zdobycia władzy i wpływu na politykę państwa , 2) działalności partii politycznej Komunistyczna Partia Polski , przejawiającej się w odwoływaniu się w programowych publikacjach , w ypowiedziach i innego rodzaju formach aktywności politycznej do totalitarnych metod i praktyk dzia- łania komunizmu oraz prezentowaniu założenia stosowania przemocy w celu O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 2 zdobycia władzy i wpływu na politykę państwa, z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji , o r z e k a: Cele i działalność Komunistycznej Partii Polski są niezgodne z art. 13 w związ- ku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Ponadto p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie w zakresie wniosk u Prokuratora Generalnego. Orzeczenie zapadło jednogłośnie . UZASADNIENIE I 1. W piśmie z 5 listopada 2020 r. Prokurator Generalny (dalej: PG, wnioskodawca) wniósł o stwierdzenie niezgodności: 1) celów wpisanej do ewidencji partii politycznych pod numerem EwP 152 partii poli- tycznej Komunistyczna Partia Polski, tak określonych w preambule, art. 57 ust. 1 i 2 „Statutu Komunistycznej Partii Polski, Dąbrowa Górnicza, lipiec 2002” (dalej: Statut KPP) oraz „Pro- gramie Komunistycznej Partii Polski uchwalonym na IV Zjeździe, Dąbrowa Górnicza, gru- dzień 2015” (dalej: Program KPP), jak i wynikających z programowej działalności tej partii politycznej, z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji – z powodu odwo- ływania się w programowych celach do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu oraz założenia stosowania przemocy w celu zdobycia władzy i wpływu na politykę państwa, 2) działalności partii politycznej Komunistyczna Partia Polski, przejawiającej się w odwoływaniu się w programowych publikacjach, wypowiedziach i innego rodzaju formach aktywności politycznej do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu oraz prezento- waniu założenia stosowania przemocy w celu zdobycia władzy i wpływu na politykę państwa, z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. Wśród argumentów uzasadniających niezgodność celów KPP wyrażonych w pream- bule Statutu KPP z art. 13 w związku z art. 11 Konstytucji wnioskodawca wskazał m.in. na- stępujące dowody z opracowań zawartych w publikacji S. Courtois, N. Werth, J. Panné, A. Paczkowski, K. Bartosek, J. Margo lin, Czarna księga komunizmu. Zbrodnie, terror, prze- śladowania , Warszawa 1999, powołujące cytaty z wypowiedzi przywódców rewolucji paź- dziernikowej. Wśród argumentów uzasadniających niezgodność celów KPP wyrażonych w art. 57 ust. 1 Statutu KPP z art. 13 w związku z art. 11 Konstytucji wnioskodawca wskazał m.in. postanowienie TK z 6 kwietnia 2011 r., sygn. Pp 1/10 (OTK ZU nr 3/A/2011, poz. 27), oraz przypomniał, że znak sierpa i młota na czerwonym tle stanowił flagę państwa totalitarnego, jakim był Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Uzasadniając niezgodność celów wyrażonych w Programie KPP z art. 13 w związku z art. 11 Konstytucji, wnioskodawca wskazał cytaty, w których – zdaniem PG – są głoszone tezy o konieczności dokonania komunistycznej rewolucji oraz pomocniczo odesłał do Pro- gramu Komunistycznej Partii Polski uchwalonego na I Zjeździe w Dąbrowie Górniczej w grudniu 2022 r. (karta 10 - 15 akt sprawy o sygn. […] ; uwierzytelnione kopie akt tej sprawy zostały włączone do akt sprawy o sygn. Pp 1/20). O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 3 Wskazał również, że w Programie KPP napisano o planach w zakresie poszczególnych gałęzi gospodarki, których realizacja możliwa jest wyłącznie metodami niedemokratycznymi, tożsamymi z totalitarnymi metodami i praktykami komunizmu, powszechnie znanymi z prze- szłości. Wnioskodawca podkreślił, iż „[z] powyższego fragmentu oficjalnego programu KPP jednoznacznie wynika, że program partii kwestionuje demokratyczny porządek Rzeczypospo- litej Polskiej i wskazuje, że cele KPP są w istocie tożsame z celami innych partii komuni- stycznych sprawujących totalitarną władzę w państwach komunistycznych XX w., skoro we- dług tej partii nawet opanowanie instytucji demokratycznej Rzeczypospolitej nie zapewni proletariatowi «prawdziwej demokracji», a jedyną drogą do osiągnięcia pożądanego stanu są przeobrażenia rewolucyjne. Mimo bowiem oficjalnej deklaracji zawartej w przedstawionym dokumencie, że «wyzwolenie się od ucisku społecznego, władzy klas posiadających» nie oznacza przejęcia władzy przemocą, «a świadomą ingerencję za pomocą środków politycz- nych w sferę prywatnej własności przedsiębiorstw, która stanowi podstawę podzielonego kla- sowo społeczeństwa» (ibidem), jest oczywiste, że program KPP przewiduje nacjonalizację i kolektywizację dokonaną pod przymusem, z użyciem przemocy, w stalinowskim stylu, który skądinąd partia pochwala (dowód: k. 112 - 115v akt sprawy [… ] ). Skoro zwycięstwo w wybo- rach parlamentarnych nie pozwala na realizację postulatów «prawdziwej» demokracji, a fun- damentem programu jest «obalenie kapitalistycznej własności», to należy zadać pytanie o to, jakimi środkami, bez użycia przemocy, takie «przeobrażenia rewolucyjne» miałyby się doko- nać . W oczywisty sposób bez zastosowania przymusu przeprowadzenie «przeobrażeń rewolu- cyjnych» jest niemożliwe, ponieważ w programie KPP wprost wskazano, że nacjonalizacja to przejęcie (a więc zabór) przez państwo na własność prywatnego przemysłu, handlu i zasobów naturalnych. Tymczasem trudno sobie wyobrazić, iż właściciele, których miałoby to doty- czyć, dobrowolnie i bez oporu oddawaliby komunistom swoje majątki. Warto przy tym zwró- cić uwagę, że zgodnie ze słownikową definicją, rewolucja to «zbrojne wystąpienie dużej czę- ści społeczeństwa przeciw istniejącej władzy, mające na celu zmianę ustroju w państwie» (https://sjp.pwn.pl/sjp/rewolucja;2574212, dostęp 20 sierpnia 2020 r.). Rewolucja bez prze- mocy to oksymoron” (s. 33 - 34 wniosku). PG podniósł, iż „[n]ależy zwrócić uwagę, że z programu KPP z 2015 r. usunięto obec- ne w pierwotnym programie partii bezpośrednie wezwanie do komunistycznej rewolucji, za- stępując je postulatem przeprowadzenia «przeobrażeń rewolucyjnych» (vide – Program Ko- munistycznej Partii Polski uchwalony na I Zjeździe, Dąbrowa Górnicza, grudzień 2002, na k. 10 - 15v akt sprawy […] ). Jednakże, wezwanie do komunistycznej rewolucji, zawarte w pier- wotnym programie partii, zostało powtórzone w «Manifeście polskich komunistów» z dnia 21 lutego 2018 r., opublikowanym w witrynie internetowej partii (dowód : Manifest polskich komunistów, witryna internetowa KPP, https://kom - pol.org/manifest - polskich - komuni - stow/#_ftn2 , dostęp 20 sierpnia 2020 r.). Z treści tej publikacji wynika, że jest to oficjalny dokument programowy KPP: «My, komuniści z Komunistycznej Partii Polski w inspiracji i w szacunku do Manifestu Partii Komunistycznej Karola Marksa i Fryderyka Engelsa w 170. rocznicę jego wydania ogłaszamy polski Manifest Komunistyczny» ( ibidem, wstęp). W do- kumencie tym ponownie wprost wskazuje się komunistyczną rewolucję jako programowy cel partii: «Rewolucja komunistyczna stanowi najradykalniejsze zerwanie z tymi niesprawiedli- wymi, dotychczasowymi stosunkami własności, opartymi na przeciwieństwach klasowych. Zadaniem rewolucji jest podźwignięcie proletariatu w klasę panującą oraz wywalczenie dla całej ludzkości demokracji politycznej, społecznej i ekonomicznej. (...) Należy bezwzględnie zerwać ze szkodliwą społecznie, degradującą człowieka kapitalistyczną metodą wytwarzania oraz prywatnym posiadaniem środków produkcji» ( ibide m , pkt III). W rozdziale zatytułowa- nym «Najważniejsze postulaty programowe Komunistycznej Partii Polski» postuluje się m.in. uspołecznienie własności ziemskiej i restytucję społecznych spółdzielni rolniczych, (…) O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 4 a także restytucję reformy rolnej oraz dekretu o własności gruntów na obszarze miasta stołecznego Warszawy oraz restytucję własności społecznej ziemi polskiej, jak również «re- stytucję reformy rolnej z 1944 r.» – przy czym w przypisach do dokumentu wyjaśniono, że «uspołecznienie» to «przejęcie na własność przez całe społeczeństwo», a «restytucja» to «przywrócenie dawnego stanu lub zwrot skonfiskowanego mienia», przy czym oznacza to «uspołecznienie własności ziemskiej na terenie całego kraju na podstawie koncepcji, która niegdyś legła u podstaw tzw. dekretu Bieruta oraz reformy rolnej» (ibidem, pkt 32 - 34 przypi- sów)” (s. 33 - 35 wniosku). Dodatkowo, na poparcie tezy o głoszeniu w programie KPP konieczności dokonania komunistycznej rewolucji, a także uzasadniając niezgodność celów wyrażonych w Programie KPP z art. 13 w związku z art. 11 Konstytucji, wnioskodawca wskazał liczne opracowania publikowane na łamach czasopisma „Brzask” i teksty zamieszczane na stronie internetowej KPP. Ponadto wnioskodawca przytoczył „regularnie przedrukowywane (…) propagandowe, przedwojenne odezwy KPP”, wskazując odwołania do strony internetowej KPP. PG stwierdził, że wszystkie przytoczone publikacje „należy uznać za wypowiedzi programowe, ponieważ umieszczane były w oficjalnych, partyjnych publikatorach, zawierają- cych oficjalne stanowisko KPP. Powoływanie się w programie w powyższy, bezkrytyczny sposób na działalność przedwojennych i powojennych komunistów, tworzących aparat wła- dzy w Polsce okresu stalinizmu w oczywisty sposób stanowi odwołanie się w programie partii do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu” (s. 40 wniosku). W dalszej części wnioskodawca wskazał liczne publikacje historyczne, charakteryzu- jące działalność przedwojennej Komunistycznej Partii Robotniczej Polski i Komunistycznej Partii Polski, a także zauważył, że Polska Partia Robotnicza była ich kontynuatorką. PG przywołał również publikacje historyczne prezentujące zbrodnie komunizmu na ziemiach polskich w czasach powojennych. Wnioskodawca stwierdził, że w jego ocenie KPP „nie tylko nie odżegnuje się od okre- su stalinowskiego terroru w Polsce lat 1944 - 1956, lecz gloryfikuje ówczesną władzę, PPR i jej działaczy tamtego czasu, osobiście odpowiedzialnych za represje, takich jak B. Bierut, J. Berman., E. Ochab, M. Moczar czy A. Zawadzki, oraz głosi rewolucyjne hasła nawołujące do przemocy, wyrażane językiem komunistycznej propagandy” (s. 49). Na poparcie powyż- szej tezy PG przytoczył liczne publikacje zamieszczone w czasopiśmie „Brzask” i materiały prezentowane na stronie internetowej KPP. PG podkreślił, że pochwała czasu stalinizmu w Polsce, prezentowana przez KPP, od- nosi się również do jego fundamentów i wyraża się m.in. w gloryfikacji i obchodzeniu rocznic ogłoszenia podpisanego przez Stalina Manifestu PKWN oraz zatwierdzonej przez niego Kon- stytucji PRL z 1952 r. Wnioskodawca stwierdził, że „[w] programowej działalności KPP charakterystyczne jest w szczególności gloryfikowanie okresu i polityki stalinizmu ponad politykę schyłku PRL i żal z powodu bezkrwawych zmian 1989 roku”. Wnioskodawca podniósł, że „[b]ezpośrednie odwołania do totalitarnych metod i prak- tyk działania stalinizmu są powszechne w programie KPP. Charakterystyczna jest gloryfika- cja i głoszenie jako swojego programu PPR” (s. 57 wniosku). Zdaniem PG, „[p]rogram KPP wyróżnia również powtarzanie tez stalinowskiej propa- gandy, w tym w zakresie zasadności zwalczania polskiego podziemia niepodległościowego lat 1944 - 1956”. Bazując na innych materiałach zamieszczonych w wyżej wskazanych miejscach, PG stwierdził, że KPP w programowej działalności pochwala rewolucję październikową oraz idealizuje jej obraz. O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 5 Wnioskodawca zwrócił uwagę, że „[c]harakterystyczna przy tym dla publikacji KPP jest typowa dla reżimów komunistycznych nowomowa, zmieniająca dotychczasową definicję powszechnie używanych pojęć w taki sposób, że pojęcia te nabierają znaczenia innego niż słownikowe”. Zdaniem PG, „[w] programie KPP gloryfikacji samej postaci J. Stalina towarzyszy za- chwyt nad systemem politycznym Związku Radzieckiego – wykazuje się wyższość ustroju panującego w ZSRR w okresie «czerwonego terroru», wielkiego głodu i terroru stalinowskie- go nad wolnorynkowym ustrojem demokratycznym”. Wnioskodawca wskazał, że KPP gloryfikuje i usprawiedliwia dowódców radzieckich zwalczających polskie podziemie niepodległościowe, działania Armii Czerwonej w czasie wojny polsko - bolszewickiej 1939 r. oraz atak ZSRR na Polskę 17 września 1939 r., prezentu- jąc przy tym kolejne publikacje z czasopisma „Brzask”. Wnioskodawca stwierdził, że „oficjalne władze KPP nigdy nie odżegnały się wprost od stalinizmu” oraz że „KPP w swoich publikatorach dość konsekwentnie neguje zbrodnie komunizmu”, o czym świadczą przedstawione we wniosku publikacje zamieszczone w czaso- piśmie „Brzask”. Wnioskodawca, stwierdził również, że „[g]loryfikacji radzieckiego i polskiego stalini- zmu towarzyszy opiewanie zalet i osiągnięć zbrodniczego reżimu Korei Północnej i jego przywódców”. Wnioskodawca wskazał publikacje na stronie internetowej KPP oraz w czasopiśmie „Brzask”, w których KPP przedstawia pozytywnie „odpowiedzialnego za zbrodnie tzw. «re- wolucji kulturalnej» Mao Zedonga”. Podniósł również, że na stronie internetowej KPP znajduje się odnośnik do witryny https://www.marxists.org/, „gdzie w języku angielskim do- stępny jest bez jakiegokolwiek krytycznego komentarza szeroki wybór «dzieł» m.in. Józefa Stalina, Pol Pota, Kim Ir Sena, Mao Zedonga i innych komunistycznych zbrodniarzy (https://kom - pol.org/, dostęp 19 sierpnia 2020 r.)”. 2. W piśmie z 10 listopada 2020 r. PG przedstawił następujące materiały: – poświadczone za zgodność z oryginałem kopie akt sprawy Sądu Rejonowego w Dą- browie Górniczej, sygn. akt […] (inne sygnatury tej sprawy: […] ), – poświadczone za zgodność z oryginałem kopie akt rejestrowych Sądu Okręgowego w Warszawie VII Wydział Cywilny Rodzinny i Rejestrowy, sygn. akt EwP 152 i VII NsRe- jEwPzm 33/15, zawierające m.in. statut Komunistycznej Partii Polski, – wydruki stron internetowych redagowanych przez Komunistyczną Partię Polski. Ponadto PG poinformował, że postępowanie przygotowawcze w sprawie o sygn. akt […] , rozpoznawanej następnie przez Sąd Rejonowy w Dąbrowie Górniczej, prowadzone było w Prokuraturze Rejonowej w Dąbrowie Górniczej. Natomiast Prokuratura Rejonowa Gdańsk - Śródmieście prowadzi wiążące się z przedmiotem postępowania przed Trybunałem postępo- wanie przygotowawcze o sygn. akt […] . 3. Krajowy Komitet Wykonawczy KPP (dalej: KKW KPP), w piśmie z 2 lutego 2021 r. podpisanym przez jego przewodniczącego, zajął stanowisko w sprawie, wnosząc o orze czenie, że: 1) cele partii określone w jej statucie oraz programie są zgodne z Konstytucją, 2) działalność partii nie zakłada ani nie dopuszcza stosowania przemocy w celu zdo- bycia władzy ani wpływu na politykę państwa i o umorzenie postępowania w pozostałym zakresie, 3) działalność partii jest zgodna z Konstytucją. KKW KPP wskazał, że okoliczności przedstawiane przez PG są „zbiorem przeina- czeń, domysłów, wadliwych sylogizmów i sofizmatów”. O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 6 Podkreślił także, że KPP opowiada się za systemem demokratycznym i rozwojem de- mokracji, a zatem sprzeciwia się totalitaryzmowi. Zdaniem KKW KPP, kreowany w środkach masowego przekazu obraz i definicja ko- munizmu zawężone zostały do identyfikowania tego pojęcia do negatywnych zjawisk zwią- zanych z istnieniem krajów tzw. realnego socjalizmu (komunizmu) i występujących w ich systemie poli tycznym deformacji, które wiązały się z naruszeniem praw i wolności człowie- ka, a w ekstremalnych sytuacjach przybierały formę działań przestępczych, a nawet zbrodni- czych. Takie rozumienie pojęcia „komunizmu” jest zawężaniem jego istoty. „Komunizm bowiem jest to wizja ustrojowa społeczeństwa sprawiedliwości społecznej, wolnego od wyzy- sku, opartego na wspólnocie gospodarowania, gdzie rozwój każdej jednostki jest warunkiem rozwoju ogółu społeczeństwa”. Skonkludował, że odwoływanie się do idei komunizmu przez partie polityczne jest zgodne z prawem do zrzeszania się i prowadzenia działalności politycznej. KKW KPP wskazał, że art. 1 Statutu KPP przesądza, iż jest ona partią polityczną, działającą w ramach porządku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej, w związku z tym realizu- je swoje cele wyłącznie metodami pokojowymi i zgodnie z prawem. KKW KPP stwierdził, że „[z]arówno w programie, jak i statucie ani w jakichkolwiek formach działalności partii” nie sposób dostrzec propagowania nienawiści rasowej i narodo- wościowej oraz innych form nienawiści. Natomiast, zdaniem KKW KPP, propagowanie idei komunizmu, bez odwołania do totalitarnych metod i praktyk, mieści się w granicach praw i wolności obywatelskich oraz jest legalne. Podkreślił, że partie komunistyczne posiadają swoje reprezentacje w parlamentach krajowych, a także Parlamencie Europejskim (np. Czechy, Grecja, Portugalia, Hiszpania). Ponadto wskazał, że KPP została wpisana do ewidencji partii politycznych, co dowo- dzi tego, iż partia nie odwołuje się w swoim programie do totalitarnych metod i praktyk. Trudno również czynić zarzut członkom KPP, że głoszą poglądy marksistowsko - leninowskie, skoro KPP wyraźnie deklaruje w statucie partii, że jest partią marksistowsko - leninowską. „Partia marksistowsko - leninowska jest to typ partii marksistowskiej o określonej strukturze organizacyjnej, działającej na zasadach centralizmu demokratycznego. Określenie «leninow- ska» wiąże się nie tyle z osobą Włodzimierza Lenina, co z faktem opracowania przez niego tego typu struktury partii. Podkreślić należy, że o zasadzie centralizmu demokratycznego można mówić także w przypadku istniejących w Polsce partii niemarksistowskich”. Zdaniem KKW KPP, „pojęcie «dyktatury proletariatu» oznacza określoną koncepcję sprawowania władzy w okresie przejściowym, a nie dyktaturę sensu stricto . W tym miejscu zasadne jest przywołanie fragmentu opracowania Fryderyka Engelsa «Przyczynek do krytyki projektu programu socjaldemokratycznego z 1891 roku»; «Jeżeli coś nie budzi żadnych wąt- pliwości, to przeświadczenie, że nasza partia i klasa robotnicza mogą zdobyć panowanie jedynie w warunkach istnienia takiej formy politycznej jak republika demokratyczna. Taka republika jest nawet specyficznym kształtem dla dyktatury proletariatu, jak to pokazała już Wielka Rewolucja Francuska». (…) Odwoływanie się przez KPP do teoretycznego dorobku Włodzimierza Lenina czy osiągnięć socjalnych i przemian społecznych, będących następstwem rewolucji październi- kowej nie stanowi odwoływania się do totalitarnych metod i praktyk. Rewolucja październi- kowa w Rosji nastąpiła w specyficznych warunkach historycznych, co wiązało się ze stoso- waniem przez aparat władzy środków przymusu, a nawet terroru. Zaznaczyć należy, że «czerwony terror» nie zaistniałby, gdyby nie było «białego terroru». Rewolucja październi- kowa nie zostałaby przeprowadzona, gdyby nie cieszyła się wielomilionowym poparciem społecznym”. KKW KPP przywołał odpowiedzi przewodniczącego KPP na pytanie zadane przez portal internetowy Notes from Poland , „[c] zy, jak twierdzi prokuratura, KPP «wprost nawołu- O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 7 ją do przeprowadzenia rewolucji na wzór Rewolucji Październikowej w Rosji»”: «Słowo re- wolucja pojawia się w co drugiej reklamie, są informacje o rewolucyjnej metodzie, programie czy zmianie. Pisząc rewolucja mamy na myśli radykalne zmiany społeczne prowadzące do istotnej poprawy sytuacji, gdyż uważamy że obecny ustrój wielu problemów nie jest w stanie rozwiązać. Egoistyczny priorytet indywidualnego zysku jednostki czy firmy powoduje nad- mierne zużywanie zasobów i stwarza sztuczne zapotrzebowanie na nowe dobra. Zmniejsza się zatrudnienie, a udział w zyskach koncentruje się w rękach coraz mniejszej grupy najbogat- szych. Zdecydowanie nie jesteśmy za zbrojną rewolucją i wojną domową. Sytuacja jest zu- pełnie inna niż w 1917 roku. Do celu możemy dążyć środkami pokojowymi – zarówno po- przez protesty, jak i szerzenie świadomości społecznej. Jesteśmy za demokratycznymi zmia- nami w prawie, uniemożliwiającymi wyzysk, poprzez uspołecznienie środków produkcji, samorząd pracowniczy, racjonalne i planowe zarządzanie zasobami materialnymi, zapewnia- jącymi wszystkim obywatelom prawo do pracy zgodnie z ich umiejętnościami i godziwym wynagrodzeniem oraz bezpieczeństwo socjalne»”. KKW KPP podkreślił, że na sztandarze KPP znajduje się znak sierpa i młota oraz na- pis KPP, ale nie ma gwiazdy, która znajduje się na fladze ZSRR. Czerwony sztandar oraz symbol sierpa i młota są symbolami powszechnie używanymi współcześnie przez organizacje lewicowe w Europie i na świecie. W związku z powyższym, zdaniem KKW KPP, logo partii nie narusza art. 13 Konstytucji. KKW KPP, przytaczając fragment programu KPP, zaznaczył, że „«[r]ewolucja prole- tariacka nie oznacza przejęcia władzy przemocą. Jest to świadoma ingerencja za pomocą środków politycznych w sferę prywatnej własności przedsiębiorstw, która stanowi podstawę klasowo podzielonego społeczeństwa. Jej istotą jest zasadnicza zmiana stosunków społecz- nych, w tym politycznego i gospodarczego ustroju państwa». Tak rozumiana rewolucja może nastąpić w wyniku powszechnych wyborów, w oparciu o obowiązującą Konstytucję RP, któ- rej zmiana dokonana zostałaby w sposób demokratyczny, będąc wyrazem woli większości społeczeństwa”. W tym kontekście, zdaniem KKW KPP, stosowanie środków przymusu pań- stwowego jako sposobu wprowadzenia postulowanych zmian nie odróżnia KPP od innych partii działających w Polsce. Podkreślił, że nacjonalizacja była przeprowadzona w wielu państwach, np. w Wielkiej Brytanii, i mieści się w regulacji art. 21 ust. 2 Konstytucji, który stanowi, że wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem. Zdaniem KKW KPP, PG przytoczył zawężającą definicję pojęcia „rewolucja”, nie- zgodną chociażby z jego znaczeniem zaprezentowanym w Wikipedii. KKW KPP uważa, że „partia rozumie dyktaturę proletariatu jako formę republiki de- mokratycznej. Proletariat jako klasa pracowników najemnych, stanowiąca największą grupę społeczną, w sposób demokratyczny (na zasadzie większościowej) może mieć wpływ na przemiany społeczno - ustrojowe. W tym miejscu zasadne jest przywołanie fragmentu «Mani- festu Komunistycznego» «pierwszym krokiem rewolucji robotniczej jest wydźwignięcie pro- letariatu do stanowiska klasy panującej, wywalczenie demokracji»”. Stwierdził także, że zawarte w publikacjach na łamach czasopisma „Brzask” wezwa- nia do udziału w walce i strajkach należy odczytywać w kontekście kryzysu gospodarczego, który miał miejsce w trakcie ich powstawania. Podobnie stwierdzenia, że KPP ma charakter rewolucyjny, nie oznaczają odwołania do totalitarnych metod i praktyk działania. KKW KPP stwierdził, że autorzy piszący do czasopisma „Brzask” często zamieszczali w swoich publikacjach treści, które były niezgodne z linią programową redakcji tego pisma, o czym czytelnicy byli informowani na jego ostatniej stronie. Zdaniem KKW KPP, „[o]dwoływanie się przez członków partii do poprzednio istnie- jących partii komunistycznych w Polsce i publikowanie dokumentów historycznych związa- O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 8 nych z ich działalnością (przedwojenna KPP, PPR. PZPR), nie oznacza, że partia w sposób bezkrytyczny odnosiła się do ich działalności. Traktowanie publikowania materiałów histo- rycznych jako promowania totalitaryzmu godziłoby między innymi w swobodę badań histo- rycznych. Przywołane przez Prokuratora Generalnego materiały historyczne nie miały nic wspólnego z działalnością współczesnej KPP”. KKW KPP uznał, że bezpodstawny jest zarzut gloryfikowania przez KPP stalinizmu, a w publikacjach historycznych na łamach czasopisma „Brzask” podkreślano osiągnięcia ustroju socjalistycznego w przeszłości. Nie wiązało to się jednak z aprobatą metod i praktyk totalitarnych, jakie miały wówczas miejsce. Stwierdził, że odwoływanie się do „teoretycznego dorobku” Józefa Stalina nie jest równoznaczne z aprobatą dla jego osoby. Podobnie zresztą zamieszczenie na stronie interne- towej artykułów autorstwa Józefa Stalina, mających w dużej mierze charakter historyczny („O podstawach leninizmu XX wieku”) nie świadczy o aprobacie dla osoby ich autora. Podkreślił, że materiały te są dostępne również na forach i stronach historycznych czy przywoływane w różnorodnych publikacjach naukowych. KKW KPP przytoczył fragment „wywiadów udzielonych przez przewodniczącego KPP K . S . : «PRL - u nie można oceniać w czarno - białych kategoriach. Była to próba wprowadze- nia socjalizmu, komunizmu w Polsce nigdy nie osiągnięto. Ludzie pracy zyskali spore zdoby- cze. Odbudowano kraj ze zniszczeń wojennych, zrekonstruowano na przykład warszawskie zabytki, wprowadzono reformę rolną oraz reformę edukacji, bezpłatną służbę zdrowia, zli- kwidowano analfabetyzm i bezrobocie. Okres PRL - u to również czas industrializacji kraju. Powstały wielkie i nowoczesne zakłady przemysłowe – huty, stocznie, fabryki samochodów. Było to miarą awansu cywilizacyjnego następującego z bardzo niskiego punktu startowego – od biednego, głównie chłopskiego społeczeństwa, które przetrwało wyniszczającą wojnę. Nie wstydzimy się, że jesteśmy komunistami» – wywiad udzielony dla Onetu w dniu 17 stycznia 2020). Na pytanie dla Notes from Poland: Jak KPP zapatruje się na historyczne osiągnięcia dowódców takich jak Józef Stalin czy Feliks Dzierżyński, którzy zdaniem prokuratury to «zbrodniarze»?, K . S . udzielił następującej odpowiedzi: «Dla KPP najważniejsze są bieżące problemy, a nie historyczne rozważania. Z historii wyciągamy wnioski i odrzucamy to co się nie udało. Dzierżyński działał w warunkach chaosu oraz bezprawia po klęsce wojennej, burżuazyjnej reakcji, okrutnych działań zbrojnych sił rewolucji i kontrrewolucji. Dla umożli- wienia normalizacji stosował środki adekwatne do sytuacji i można było rozpocząć mozolny proces odnowy gospodarczej w warunkach zupełnie dotychczas niepraktykowanych. Zmarł zanim go zakończono. Stalin wprowadził dyktaturę i kult jednostki, swoje faktyczne jedynowładztwo i po- zbył się oponentów jego władzy. Represje, obozy pracy, prześladowania opozycjonistów uważamy za niegodne z ideami komunizmu. Z drugiej strony zdołał skupić naród w momen- cie niemieckiej agresji i doprowadzić do zwycięstwa. Był też odpowiedzialny za zmiany i osłabienie armii, które były przyczyną pogromu Armii Czerwonej na początku wojny. Dla Polski wbrew zachodnim aliantom przyłączył ziemie zachodnie, bardziej rozwinięte i uprze- mysłowione, niż obszary wschodnie przyłączone do ZSRR. Wszystko to są jednak przede wszystkim rozważania dla historyków, a nie działającej w roku 2020 partii. Obecne realia są zupełnie inne»”. Zdaniem KKW KPP, odwoływanie się na łamach czasopisma „Brzask” do potrzeby rewolucji, w kontekście obchodów rewolucji październikowej, „nie oznacza, że chodzi tu o powstanie zbrojne, czy stosowanie przemocy. Walka i sprzeciw wobec kapitału może bo- wiem mieć formę pokojową”. O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 9 Według KKW KPP, „[p]ublikowanie historycznych dokumentów, a także link do strony na której m. in. znajdują się opracowania osób stosujących praktyki totalitarne, nie sta- nowi naruszenia przez partię art. 13 Konstytucji RP, ponieważ nie są one odzwierciedleniem linii programowej partii. (…) Społeczeństwo polskie może w sposób demokratyczny opowiedzieć się za innym ustrojem społeczno - ekonomicznym i politycznym. Wymaga to jednak czasu i dojrzałości spo- łecznej. Wszelkie radykalne zmiany wymagają przyzwolenia społecznego”. KKW KPP wskazał, że PG „odnosi się w dalszej części swojego wniosku, do procesu karnego, w którym redaktorzy «Brzasku» i strony internetowej oskarżeni byli o przestępstwo z art. 2 56 kk, sygn. akt […] . Postępowanie w stosunku do sprawców zostało umorzone wa- runkowo. Jeżeli Sąd Rejonowy w Dąbrowie Górniczej wyrokiem z dnia 17.03.2020 r. uma- rzając warunkowo postępowanie karne uznał, że publikowanie na łamach «Brzasku» i na stronie internetowej niektórych wypowiedzi i dokumentów stanowiło czyn zabroniony, pole- gający na propagowaniu ustroju totalitarnego, to nie świadczy to o niezgodności celów partii zawartych w statucie, programie i działalności partii z art. 13 Konstytucji RP, ponieważ partia nie odwołuje się w tych dokumentach do totalitarnych metod i praktyk, ani nie stosuje ich w działaniu. Wprawdzie postępowanie w sprawie sygn. […] zostało warunkowo umorzone i jest prawomocne, to oskarżeni rozważają możliwość skorzystania z nadzwyczajnych środ- ków odwoławczych przewidzianych prawem krajowym i międzynarodowym”. 4. W piśmie z 20 sierpnia 2025 r. PG oświadczył, co następuje: „W związku ze stano- wiskiem Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, wyrażonym mocą uchwały z dnia 6 marca 2024 r. w sprawie usunięcia skutków kryzysu konstytucyjnego lat 2015 - 2023 w kontekście działalno- ści Trybunału Konstytucyjnego (M. P. poz. 198), oraz stanowiskiem Rady Ministrów, wyra- żonym mocą uchwały nr 162 z dnia 18 grudnia 2024 r. w sprawie przeciwdziałania negatyw- nym skutkom kryzysu konstytucyjnego w obszarze sądownictwa (M. P. poz. 1068), informuję, że brak jest uzasadnienia do udziału Prokuratora Generalnego w rozprawie przed Trybunałem Konstytucyjnym w sprawie o sygnaturze Pp 1/20. Naruszenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i prawa w działalności Trybunału Konstytucyjnego przybrały skalę, która uniemożli- wia wykonywanie ustrojowych zadań w zakresie kontroli konstytucyjności prawa, w tym ochrony praw człowieka i obywatela. W związku z wynikającą z art. 7 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej zasadą legali- zmu, zgodnie z którą organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, uwzględnienie w działalności organów władzy publicznej rozstrzygnięć Trybunału Konstytu- cyjnego wydanych z naruszeniem prawa będzie mogło zostać uznane za naruszenie zasady legalizmu przez te organy”. II Na rozprawie 1 października 2025 r. stawili się przedstawiciele Krajowego Komitetu Wykonawczego Komunistycznej Partii Polski. Nie stawili się: wnioskodawca – Prokurator Generalny ani jego przedstawiciel. Wnio- skodawca nie wycofał również wniosku do czasu rozpoczęcia rozprawy. Trybunał postanowił odroczyć rozprawę na termin wyznaczony z urzędu. Przewodni- czący składu orzekającego poinformował, że Trybunał zwróci się do wniosko dawcy z pyta- niem, czy podtrzymuje wniosek. O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 10 III Przewodniczący składu orzekającego, w związku z nieobecnością przedstawiciela wnioskodawcy na rozprawie, zwrócił się w piśmie z 1 października 2025 r. do Prokuratora Generalnego o zajęcie stanowiska, czy w dalszym ciągu podtrzymuje wniosek. W odpowiedzi Prokurator Generalny poinformował w piśmie z 30 października 2025 r., że „brak jest uzasadnienia do przedstawienia stanowiska (…) w przedmiocie pod- trzymania wniosku Prokuratora Generalnego w sprawie o sygnaturze Pp 1/20. Ponadto stwierdził, że „[p]o kreacji Trybunału Konstytucyjnego zgodnie z konstytucyjnymi zasadami stanowisko Prokuratora Generalnego w przedmiocie podtrzymania wniosku w sprawie o sygn. Pp 1/20 zostanie niezwłocznie przedstawione”. IV 1. W piśmie z 6 listopada 2025 r. Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: Prezy- dent) wystąpił z wnioskiem o stwierdzenie niezgodności: 1) celów wpisanej do ewidencji partii politycznych pod numerem EwP 152 partii poli- tycznej Komunistyczna Partia Polski, tak określonych w preambule, art. 57 ust. 1 i 2 „Statutu Komunistycznej Partii Polski, Dąbrowa Górnicza, lipiec 2002” oraz „Programie Komuni- stycznej Partii Polski uchwalonym na IV Zjeździe, Dąbrowa Górnicza, grudzień 2015”, jak i wynikających z programowej działalności tej partii politycznej, z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji – z powodu odwoływania się w programowych celach do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu oraz założenia stosowania przemocy w celu zdobycia władzy i wpływu na politykę państwa, 2) działalności partii politycznej Komunistyczna Partia Polski, przejawiającej się w odwoływaniu się w programowych publikacjach, wypowiedziach i innego rodzaju formach aktywności politycznej do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu oraz prezento- waniu założenia stosowania przemocy w celu zdobycia władzy i wpływu na politykę państwa, z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. 2. W uzasadnieniu wniosku Prezydent podniósł, że w pełni podziela i przytacza zarzu- ty oraz argumentację zawartą we wniosku Prokuratora Generalnego, wskazując, że dowody zawarte w aktach spraw przywoływanych we wniosku Prezydenta znajdują się w aktach sprawy wniesionej do Trybunału Konstytucyjnego przez Prokuratora Generalnego. Prezydent powtórzył następnie argumentację, zawartą we wniosku Prokuratora Generalnego, przytacza- jąc tożsame dowody. Ponadto Prezydent wskazał, że komunizm wskutek zbrodniczej rewolucji bolszewic- kiej zmienił w sposób tragiczny oblicze Rosji i ogromnej części świata, a „[j]edną z najwięk- szych ofiar komunizmu była i jest Polska”. Zdaniem Prezydenta, „[h]istoria uczy nas, że ugrupowania o marginalnym poparciu społecznym drogą terroru i fałszerstw wyborczych potrafiły przejmować władzę w państwie, tak jak udało się to właśnie komunistom polskim z KPP/PPR za którymi stał zbrodniczy Związek Sowiecki. Dlatego też Państwo Polskie musi działać prewencyjnie, aby taka sytuacja nie powtórzyła się już nigdy więcej w historii naszego narodu. Treści pochodzące z oficjalnych, partyjnych publikatorów oraz działalność Komuni- stycznej Partii Polski (KPP) są sprzeczne z porządkiem prawnym Rzeczypospolitej Polskiej, w którym najwyższe miejsce zajmuje Konstytucja RP. Cele i działalność KPP nawołują i prowadzą do rewolucji komunistycznej, grabieży prywatnej własności i zamiany obecnego ustroju demokratycznego na ustrój «demokracji socjalistycznej», będącego w istocie dyktatu- rą proletariatu, a więc zaprzeczeniem pojęcia demokracji. W porządku prawnym Rzeczypo- O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 11 spolitej Polskiej nie ma miejsca na partię, która gloryfikuje zbrodniarzy i reżimy komuni- styczne odpowiedzialne za śmierć milionów istnień ludzkich, w tym naszych rodaków – obywateli Polski. W polskim porządku prawnym nie ma także miejsca na posługiwanie się symbolami, które jednoznacznie odwołują się do zbrodniczej ideologii komunizmu”. 3. Petitum wniosku Prokuratora Generalnego i wniosku Prezydenta były tożsame. Prezes Trybunału Konstytucyjnego zarządził łączne rozpoznanie obydwu wniosków z uwagi na tożsamość ich przedmiotu. 4. W piśmie z 26 listopada 2025 r. Rzecznik Prawo Obywatelskich poinformował, że nie zgłasza udziału w postępowaniu. V Na rozprawie 3 grudnia 2025 r. stawili się: przedstawiciel Prezydenta i przedstawiciele Krajowego Komitetu Wykonawczego Komunist ycznej Partii Polski (dalej KKW KPP) . Nie stawili się: Prokurator Generalny ani jego przedstawiciel. Przedstawiciel KKW KPP złożył wniosek o odroczenie rozprawy oraz wnioski dowo- dowe, które Trybunał Konstytucyjny oddalił. Przedstawiciel Prezydenta złożył do akt sprawy wydruki ze strony KPP, w tym wydruki czasopisma „Brzask”. Przewodniczący składu orze- kającego poinformował, że materiały te znane są Trybunałowi z urzędu. Ponadto o becni na rozprawie uczestnicy postępowania podtrzymali stanowiska zajęte wcześniej w wersji pisemnej. VI Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Regulacja postępowania w sprawie zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych i częściowe umorzenie postępowania. 1.1. Zgodnie z art. 188 pkt 4 Konstytucji, Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych. Z wnioskiem w takiej sprawie do Trybunału mogą wystąpić następujące organy władzy państwowej: Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Ministrów, 50 posłów, 30 senatorów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes Naczelnego Sądu Ad- ministracyjnego, Prokurator Generalny, Prezes Najwyższej Izby Kontroli oraz Rzecznik Praw Obywatelskich (art. 191 ust. 1 pkt 1 Konstytucji). Zgodnie z art. 81 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowa- nia przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK; ustawa o organizacji TK), wniosek w sprawie zgodności z Konstytucją celów partii politycznej, okre- ślonych w statucie lub programie, lub działalności partii politycznej Trybunał rozpoznaje na zasadach i w trybie przewidzianym dla rozpoznawania wniosków w sprawie zgodności aktów normatywnych z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawami. Rozpoznając wniosek w sprawie zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych, Trybunał stosuje w pierwszej kolejności szczególną regulację ustawy o organi- zacji TK wprost odnoszącą się do procedury rozpoznania takiego wniosku, zgodnie z którą: 1) ciężar udowodnienia niezgodności z Konstytucją działalności partii politycznej spoczywa na wnioskodawcy (art. 82 ust. 1 u.o.t.p.TK), O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 12 2) wątpliwości, których nie można wyjaśnić, rozstrzyga się na korzyść partii politycz- nej (art. 82 ust. 2 u.o.t.p.TK), 3) do prowadzonych na rozprawie przesłuchań świadków, biegłych albo ujawniania dokumentów istotnych dla rozstrzygnięcia stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2025 r. poz. 46; dalej kodeks postępowania karnego, k.p.k.) – (art. 82 ust. 3 u.o.t.p.TK), 4) w celu zebrania i utrwalenia dowodów w sprawie zgodności z Konstytucją działal- ności partii politycznej Trybunał może, w drodze postanowienia, zlecić Prokuratorowi Gene- ralnemu przeprowadzenie dochodzenia. Zakres dochodzenia określony w postanowieniu jest wiążący. Do dochodzenia stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania karnego (art. 82 ust. 4 u.o.t.p.TK). W zakresie nieuregulowanym w ustawie o organizacji TK, z wyjątkiem wskazanych sytuacji, w których Trybunał stosuje odpowiednio przepisy kodeksu postępowania karnego, do postępowania w sprawie wniosku dotyczącego zgodności z Konstytucją celów lub działal- ności partii politycznej, zgodnie z art. 36 u.o.t.p.TK, stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 1568, ze zm.; dalej: kodeks postępowania cywilnego lub k.p.c.). Rozpoznając wniosek w sprawie zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznej, Trybunał stosuje zatem odpowiednio przepisy kodeksu postępowania karnego wyłącznie w przypadku: 1) przesłuchania świadka przeprowadzanego na rozprawie, 2) przesłuchania biegłego przeprowadzanego na rozprawie, 3) ujawniania na rozprawie dokumentów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. W porównaniu z regulacją ustawy z dnia 1 sierpnia 1997 r. o Trybunale Konstytucyj- nym (Dz. U. nr 102, poz. 643, ze zm.; dalej: ustawa o TK z 1997 r.), na podstawie której Trybunał rozpoznał dotychczasowe wnioski w sprawie zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznej (zob. wyrok TK z 8 marca 2000 r., sygn. Pp 1/99, OTK ZU nr 2/2000, poz. 58 oraz postanowienia TK z: 16 lipca 2003 r., sygn. Pp 1/02, OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 71; 17 grudnia 2007 r., sygn. Pp 1/07, OTK ZU nr 11/A/2007, poz. 165; 24 listopada 2010 r., sygn. Pp 1/08, OTK ZU nr 9/A/2010, poz. 115 i 6 kwietnia 2011 r., sygn. Pp 1/10, OTK ZU nr 3/A/2011, poz. 27), ustawa o organizacji TK wprowadziła zatem istotne nov um . W ustawie o TK z 1997 r. uregulowano bowiem odmienną procedurę rozpo- znawania: 1) wniosku w sprawie zgodności z Konstytucją celów partii politycznych, określo- nych w statucie lub programie oraz 2) wniosku w sprawie zgodności z Konstytucją działalno- ści partii politycznych. W pierwszym przypadku, dotyczącym celów partii politycznych okre- ślonych w statucie lub programie, Trybunał rozpoznawał wniosek na zasadach i w trybie przewidzianym dla rozpoznania wniosków w sprawie zgodności aktów normatywnych z Kon- stytucją (art. 56 ustawy o TK z 1997 r.). W drugim przypadku, dotyczącym działalności partii politycznych, Trybunał rozpoznawał wniosek, stosując odpowiednio przepisy kodeksu postę- powania karnego (art. 57 ust. 1 ustawy o TK z 1997 r.). W obowiązującym stanie prawnym zarówno wniosek dotyczący celów partii politycz- nej określonych w statucie lub programie, jak i wniosek dotyczący działalności partii poli- tycznej Trybunał rozpoznaje na zasadach i w trybie przewidzianym dla rozpoznawania wnio- sków w sprawie zgodności aktów normatywnych z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawami (art. 81 u.o.t.p.TK). Trybunał nie stosuje zasadniczo ko- deksu postępowania karnego, za wyjątkiem przesłuchania na rozprawie świadków lub bie- głych oraz ujawnienia na rozprawie dokumentów istotnych dla rozstrzygnięcia (art. 82 ust. 3 u.o.t.p.TK), a w zakresie nieuregulowanym w ustawie o organizacji TK, poza trzema wyjąt- kami, gdy odpowiedniemu stosowaniu podlega kodeks postępowania karnego, stosuje się odpowiednio przepisy kodeksu postępowania cywilnego. O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 13 1.2. Na rozprawie 1 października oraz 3 grudnia 2025 r. nie stawił się Prokurator Ge- neralny (dalej: PG) ani jego przedstawiciel. Zgodnie z art. 95 ust. 1 zdanie pierwsze u.o.t.p.TK, obecność na rozprawie wnioskodawcy albo jego przedstawiciela lub pełnomocni- ka jest obowiązkowa. Zgodnie z art. 95 ust. 1 zdanie drugie u.o.t.p.TK, w razie niestawiennic- twa prawidłowo zawiadomionego wnioskodawcy lub jego przedstawiciela Trybunał umarza postępowanie albo odracza rozprawę. W związku z powyższym Trybunał, na podstawie art. 95 ust. 1 zdanie drugie u.o.t.p.TK, postanowił umorzyć postępowanie w zakresie wniosku PG, w związku z nieobec- nością na rozprawie wnioskodawcy i jego przedstawiciela. 1.3. Trybunał uznał, że wszystkie niezbędne dokumenty i materiały znajdują się w ak- tach niniejszej sprawy. Powołał je Prezydent (dalej także: Wnioskodawca) w treści wniosku. Są to następujące dokumenty i materiały: 1) poświadczone za zgodność z oryginałem kopie akt sprawy Sądu Rejonowego w Dą - browie Górniczej, sygn. akt […] (inne sygnatury tej sprawy: […] ; dalej: akta o sygn. […] ), 2) poświadczone za zgodność z oryginałem kopie akt rejestrowych Sądu Okręgowego w Warszawie VII Wydział Cywilny Rodzinny i Rejestrowy, sygn. akt EwP 152 i VII NsRejE- wPzm 33/15 (dalej: akta SO), zawierające m.in. Statut Komunistycznej Partii Polski (dalej: Statut KPP), 3) wydruki stron internetowych redagowanych przez Komunistyczną Partię Polski (dalej: KPP). Akta o sygn. […] zawierają również akta postępowania przygotowawczego, w tym po- świadczone za zgodność z oryginałem kopie numerów czasopisma „Brzask. Wniosek Prezydenta w sprawie zakończonej niniejszym wyrokiem powołuje wyłącz- nie dokumenty i fakty zobrazowane w materiałach stanowiących część akt o sygn. […] : arty- kuły opublikowane na łamach czasopisma „Brzask”, Statut KPP, Program Komunistycznej Partii Polski i inne materiały dostępne na stronie internetowej KPP, także prawomocny wyrok Sądu Rejonowego w Dąbrowie Górniczej z 17 marca 2020 r. (sygn. akt […] ; dalej: wyrok SR) oraz dokumenty związane ze zgłoszeniem KPP do ewidencji partii politycznych. W związku z treścią art. 82 ust. 1 u.o.t.p.TK, zgodnie z którym ciężar udowodnienia niezgodności z Konstytucją działalności partii politycznej spoczywa na wnioskodawcy oraz w związku z tym, że Prezydent w treści wniosku powołuje wyłącznie dokumenty i materiały znajdujące się już w aktach niniejszej sprawy, Trybunał nie dostrzegł zasadności przesłucha- nia na rozprawie świadków ani biegłych. Nie zaistniała również potrzeba ujawniania doku- mentów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy na rozprawie, ponieważ wszystkie one wpłynęły do Trybunału przed jej rozpoczęciem lub są dostępne na stronie internetowej KPP w postaci kolejnych numerów czasopisma „Brzask” (zob. https://kom - pol.org/brzask/, dostęp: 30 listo- pada 2025 r.). Z powyższych powodów Trybunał nie dostrzegł również potrzeby zlecenia przeprowadzenia dochodzenia na podstawie art 82 ust. 4 u.o.t.p.TK. 1.4. Trybunał podkreślił, że w art. 81 u.o.t.p.TK ustawodawca ujął w kompetencjach TK o ddzielnie: 1) cele partii politycznej, określone w statucie lub programie, 2) działalność partii politycznej. Zgodnie z art. 49 ust. 1 u.o.t.p.TK, wniosek w sprawie zgodności z Konstytucją celów partii politycznej, określonych w statucie lub programie, zawiera także wskazanie statutu lub programu partii politycznej albo jego części, które budzą wątpliwości konstytucyjne. Zgodnie z art. 49 ust. 2 u.o.t.p.TK, wniosek w sprawie zgodności z Konstytucją dzia- łalności partii politycznej zawiera także wskazanie opisu działalności partii politycznej, którą wnioskodawca chce poddać ocenie. O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 14 Z kolei konstytucyjną kompetencją Trybunału jest, zgodnie z art. 188 pkt 4 Konstytu- cji, orzekanie w sprawach zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych. Konstytucja nie ogranicza zatem kognicji TK do kontroli celów partii politycznych wyrażo- nych wyłącznie w ich statucie lub dokumencie nazwanym programem partii politycznej. Przeciwnie, z art. 188 pkt 4 Konstytucji wynika, że cel partii politycznej może podlegać re- konstrukcji także w oparciu o inne dowody. Prokonstytucyjna wykładnia art. 81 u.o.t.p.TK prowadzi do konkluzji, że program par- tii, o którym stanowi wskazany przepis ustawy o organizacji TK, nie ogranicza się wyłącznie do dokumentu o takiej nazwie, przyjętego przez statutowe organy partii politycznej, ale wyni- ka również z innych dokumentów programowych, propagowania programu partii w publika- cjach przez nią wydawanych czy z wypowiedzi publicznych członków statutowych organów partii. Ponadto posłużenie się przez ustrojodawcę w art. 188 pkt 4 Konstytucji spójnikiem „lub” oddzielającym cel partii politycznej od jej działalności, podobnie jak przez ustawodaw- cę w art. 81 u.o.t.p.TK, wskazuje na możliwość wzajemnego oddziaływania celów partii poli- tycznej i jej działalności, która może stanowić częstokroć wyraz konkretnego sposobu rozu- mienia celów partii określonych w jej szeroko rozumianym programie, zwłaszcza wtedy, gdy program partii uchwalony przez jej statutowe organy posługuje się pojęciami ogólnymi i wie- loznacznymi. Dostrzegł to również, jak można przypuszczać, ustawodawca, modyfikując procedurę rozpoznawania przez Trybunał Konstytucyjny wniosku w sprawie zgodności dzia- łalności partii politycznej z Konstytucją. Odstąpił od odpowiedniego stosowania kodeksu postępowania karnego i uregulował w art. 81 u.o.t.p.TK jednolicie postępowanie w sprawie wniosku dotyczącego zgodności z Konstytucją celów partii politycznych określonych w sta- tucie lub programie oraz wniosku dotyczącego konstytucyjności działalności partii politycz- nej, nakazując w obydwu przypadkach procedowanie na zasadach i w trybie przewidzianym dla rozpoznawania wniosków w sprawie zgodności aktów normatywnych z Konstytucją, raty- fikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawami. 2. Przedmiot wniosku i p rzedmiot kontroli. W niniejszej sprawie Prezydent wniósł o stwierdzenie niezgodności: 1) celów wpisanej do ewidencji partii politycznych pod numerem EwP 152 partii poli- tycznej KPP, tak określonych w preambule, art. 57 ust. 1 i 2 „Statutu Komunistycznej Partii Polski, Dąbrowa Górnicza, lipiec 2002” oraz „Programie Komunistycznej Partii Polski uchwalonym na IV Zjeździe, Dąbrowa Górnicza, grudzień 2015” (dalej: Program KPP), jak i wynikających z programowej działalności tej partii politycznej, z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji – z powodu odwoływania się w programowych celach do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu oraz założenia stosowania przemocy w celu zdobycia władzy i wpływu na politykę państwa, 2) działalności KPP, przejawiającej się w odwoływaniu się w programowych publika- cjach, wypowiedziach i innego rodzaju formach aktywności politycznej do totalitarnych me- tod i praktyk działania komunizmu oraz prezentowaniu założenia stosowania przemocy w celu zdobycia władzy i wpływu na politykę państwa, z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. Analiza treści petitum wniosku prowadzi do konkluzji, że obydwa jego punkty pozo- stają w relacji krzyżowania. W ten sposób Wnioskodawca ujął syntetycznie podnoszone w piśmiennictwie wątpliwości, że po latach funkcjonowania partii politycznej nie sposób jest oddzielić celu jej istnienia od całości jej działalności, wskazanych jako alternatywa nieroz- łączna w art. 188 pkt 4 Konstytucji, określającym zakres kognicji Trybunału. Jak zauważają J. Podkowik i A. Mączyński, „[p]ojęcie celu partii politycznej zawarte w art. 188 pkt 4 ma charakter szeroki i nie redukuje się wyłącznie do określonej, docelowej O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 15 wizji polityki państwa, którą dana partia propaguje (zob. art. 11 ust . 1 zd. 2 in fine Konstytucji RP), czyli celu sensu stricto . Obejmuje również sposób jego realizacji («zasady działania»). Za szerokim rozumieniem celu podlegającego kontroli konstytucyjności przemawia brzmienie art. 11 i 13 Konstytucji RP. W art. 11 ust. 1 zd. 2 mowa jest o tym, że celem partii politycznej jest «wpływanie (...) na kształtowanie polityki państwa». Ustrojodawca definiuje zatem «cel partii politycznej» nie tyle w kategoriach programowych (materialnych) i jednorazowych, ile raczej jako utrzymującą się w czasie (ciągłą) możliwość oddziaływania na politykę państwa. Zakłada to istnienie zasad dookreślających sposób zrealizowania pożądanej przez partię doce- lowej wizji zorganizowania państwa, ujętej w statutach, dokumentach programowych lub innych formach uzewnętrzniania treści, determinujących tożsamość ideową partii i to, do ja- kiego rezultatu ona zmierza” (A. Mączyński, J. Podkowik, uwagi do art. 188 Konstytucji, [w:] Konstytucja RP. Komentarz , t. II, red. M. Safjan, L. Bosek, Warszawa 2016, s. 116 5). „[C]ele partii można też, pomocniczo, określać na podstawie deklaracji i wypowiedzi jej kierownictwa, można je też wyprowadzać z faktycznych działań podejmowanych przez partie polityczne. Możliwa jest bowiem sytuacja, gdy cele rzeczywiste pozostają ukryte za odbiegającymi od nich sformułowaniami oficjalnych dokumentów partii” (L. Garlicki, ko- mentarz do art. 188 Konstytucji, [w:] Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. V, red. L. Garlicki, Warszawa 2007, s. 29 - 30). „Ustrojodawca, określając w art. 188 pkt 4 Konstytucji RP zakres kognicji TK, użył spójnika «lub», oznaczającego zazwyczaj alternatywę łączną. Wskazuje to, że mamy do czy- nienia z dwoma odrębnymi kompetencjami, które mogą być wykonywane łącznie (zob. np. M. Krzemiński , Kontrola konstytucyjności [celów i działalności partii politycznych w Polsce [w:] Konstytucja i sądowe gwarancje jej ochrony. Księga jubileuszowa Profesora Pawła Sar- neckiego , Kraków 2004], s. 103). Nie należy tracić z pola widzenia, że obydwie sfery, do których odnosi się art. 188 pkt 4 Konstytucji RP, niejednokrotnie się przenikają. Może się zdarzyć, że określona aktywność partii politycznej albo jej członków będzie mieściła się w ramach «celu», a jednocześnie będzie przejawem «działalności» (np. propagowanie totali- tarnego ustroju państwa)” (A. Mączyński, J. Podkowik, uwagi do art. 188… s. 1164). Oddzielenie celu partii politycznej od jej działalności, podobnie jak przeprowadzenie dychotomicznego podziału na sferę jej programu i działalności, wydaje się po prostu błędnym podejściem i nie oddaje w pełni intencji twórców Konstytucji. Główną funkcją art. 188 oraz art. 13 i art. 11 Konstytucji jest bowiem gwarancja, że określony typ partii politycznej nie będzie funkcjonował w przestrzeni publicznej. Trybunał przypomniał, że zgodnie z zasadą falsa demonstratio non nocet o przedmio- cie kontroli w sprawie rozpoznawanej przez Trybunał Konstytucyjny nie przesądza treść peti- tum wniosku, tylko faktyczna intencja wnioskodawcy, jeśli jej rekonstrukcja, oparta na uza- sadnieniu wniosku, wskazuje, że intencja wnioskodawcy nie została precyzyjnie wyrażona w petitum wniosku. W petitum wniosku Prezydenta oddzielono cele KPP, w tym wynikające z jej progra- mowej działalności (pkt 1 petitum ), od działalności KPP przejawiającej się, zdaniem Wnio- skodawcy, w odwoływaniu się w programowych publikacjach, wypowiedziach i innego ro- dzaju formach aktywności politycznej do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu. W toku analizy przeprowadzonej w uzasadnieniu wniosku wykazywano jednak, że zawarty w petitum podział jest niemożliwy do precyzyjnego uchwycenia. Po przeprowadzeniu analizy Statutu KPP, jej programu, działalności programowej, wypowiedzi programowych, deklaracji programowych, publikacji programowych, Wniosko- dawca podsumował, że „w niniejszym wniosku zarzucono niekonstytucyjność zarówno celu, jak i działalności KPP” (s. 58 wniosku). Przyczyną takiego stanu rzeczy jest wskazany w uza- sadnieniu wniosku oraz potwierdzony w piśmiennictwie brak możliwości przeprowadzenia O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 16 dychotomicznego podziału na cel i działalność partii politycznej w ramach kontroli następ- czej, sprawowanej przez TK na podstawie art. 188 pkt 4 Konstytucji. Liczne przytoczone przez Prezydenta wypowiedzi programowe liderów KPP określają zarówno cel partii, jak i stanowią jej działalność. Z kolei wydawanie czasopisma, kolporto- wanie materiałów programowych i zamieszczanie różnych treści w Internecie jest bardzo istotną częścią aktywności pozaparlamentarnej partii politycznej. Realizuje ona większość funkcji przypisywanym partiom politycznym w piśmiennictwie prawnokonstytucyjnym, gdy partia, tak jak KPP, nie wystawia zasadniczo kandydatów w wyborach parlamentarnych. Przeprowadzenie ścisłej granicy między celami a działalnością partii politycznej, zwłaszcza rekonstruowanymi w oparciu o trwającą działalność programową partii, w ramach przeprowadzanej przez TK kontroli następczej, po latach działalności partii politycznej, jest zasadniczo niemożliwe, czego nota bene dowiódł Wnioskodawca, próbując uzasadnić podział przeprowadzony w peti tum wniosku, aby ostatecznie od tego podziału odstąpić, posługując się w konkluzjach koniunkcją „celu (…) i działalności”. W związku z powyższym Trybunał Konstytucyjny, podzielając trafność tej konkluzji w zakresie najtrafniejszej metody uchwycenia przedmiotu kontroli, stosując zasadę falsa de- monstracio non nocet , poddał kontroli zgodność celów i działalności KPP z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. 3. Komunistyczna Partia Polski – podmiot objęty wnioskiem. Partia polityczna jest dobrowolną organizacją, występującą pod określoną nazwą, sta- wiającą sobie za cel udział w życiu publicznym przez wywieranie metodami demokratyczny- mi wpływu na kształtowanie polityki państwa lub sprawowanie władzy publicznej (art. 1 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o partiach politycznych, Dz. U. z 2023 r. poz. 1215; dalej: ustawa o partiach politycznych). KPP została wpisana do ewidencji partii politycznych (dalej: ewidencja) postanowie- niem Sądu Okręgowego w Warszawie (dalej: SO w Warszawie) z 9 października 2002 r., sygn. akt Ew P 152. Zgłoszenie do ewidencji miało miejsce 4 września 2002 r., w rubryce 3 wpisano pełną nazwę partii „Komunistyczna Partia Polski”, a także skrót „KPP” oraz siedzibę w Dąbrowie Górniczej. W rubryce 4 wpisano: „w/g wzoru załączonego do wniosku na k. 14”, co oznacza, że jest on określony w załączniku nr 3 do zgłoszenia KPP do ewidencji partii po- litycznych, zatytułowanym „wzory symboli Komunistycznej Partii Polski”. Znajdują się w nim wzory graficzne „Godła Komunistycznej Partii P olski”, „Sztandaru Komunistycznej Partii Polski ze skrótem jej nazwy” oraz „Sztandaru Komunistycznej Partii Polski z jej na- zwą”. Statut KPP załączony do wniosku o wpis do ewidencji liczy 58 artykułów i jest po- przedzony wstępem. Zgodnie z art. 1 Statutu KPP jest ona „partią polityczną, działającą w ramach porząd- ku prawnego Rzeczypospolitej Polskiej”. Statut KPP zawiera przepisy ogólne (Rozdział I), Rozdział II („Nabycie i utrata członkostwa”), Rozdział III („Prawa i obowiązki członków”), Rozdział IV („Ogólne zasady funkcjonowania Partii i wyboru jej władz, centralizm demokra- tyczny”), Rozdział V („Struktura organizacyjna Partii”), Rozdział VI („Centralne organy Par- tii”, zawierający oddziały poświęcone Zjazdowi i Konferencjom, Krajowemu Komitetowi Wykonawczemu, Krajowej Komisji Statutowo - Rewizyjnej i Krajowemu Sądowi Koleżeń- skiemu), Rozdział VII („Terenowe organy Partii”), Rozdział VIII („Majątek Partii i jej Fun- dusze”). W Rozdziale IX Statutu KPP („Symbole Partii”), w art. 57 postanowiono, że: „1. Go- dłem Partii jest znak sierpa i młota. 2. Sztandar Partii jest koloru czerwonego. Z jednej jego strony umieszczone jest hasło «Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!», z drugiej na- O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 17 zwa Partii lub jej skrót. Na środku znajduje się godło Partii w kolorze złotym. 3. Hymnem Partii jest «Międzynarodówka». 4. Skrót nazwy Partii brzmi: KPP”. Ostatni rozdział Statutu KPP reguluje zagadnienia zmiany w statucie oraz zasady li- kwidacji partii. Z Ewidencji Partii Politycznych prowadzonej przez Sąd Okręgowy w Warszawie wy- nika, że Statut KPP nie podlegał zmianom (https://bip.warszawa.so.gov.pl/rejestr - partii/1904/26/komunistyczna - partia - polski, dostęp 30 listopada 2025). Zgodnie z art. 3 Statutu KPP, do reprezentowania partii na zewnątrz oraz do składania oświadczeń woli w imieniu partii uprawnieni są członkowie Prezydium Krajowego Komitetu Wykonawczego jednoosobowo. Zgodnie z art. 28 ust. 1 Statutu KPP Krajowy Komitet Wy- konawczy wybiera spośród swoich członków Prezydium, w tym: Przewodniczącego, Sekreta- rza i Skarbnika. Aktualnie skład KKW KPP jest następujący: Beata Karoń – przewodnicząca, Jakub Chudy – sekretarz i skarbnik, Marcin Adam, Tomasz Próchnicki, Bartosz Bieszczad – człon- kowie (https://bip.warszawa.so.gov.pl/rejestr - partii/1904/26/komunistyczna - partia - polski, dostęp 30 listopada 2025 r.). 4. Wzorce kontroli. 4.1. Art. 13 Konstytucji stanowi, że „[z]akazane jest istnienie partii politycznych i in- nych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa”. Zakazane jest zatem istnienie partii, która odwołuje się w swoim programie do totali- tarnych metod i praktyk działania komunizmu. Art. 13 Konstytucji zawiera szeroko ujętą formułę „partii politycznych (…) odwołujących się (…) do totalitarnych metod i praktyk działania (…) komunizmu”. W szczególności w przepisie Konstytucji ustrojodowca nie użył określenia „odwołujących się wprost” czy też „odwołujących się bezpośrednio”. Przeciwnie, szerokie ujęcie zagadnienia skutkuje wykluczeniem przez Konstytucję partii politycznych odwołujących się w każdy sposób i w każdej formie, także zatem pośrednio, w swoich pro- gramach „do totalitarnych metod i praktyk działania (…) komunizmu”. Hipotezę art. 13 Kon- stytucji spełnia zatem każda partia polityczna, w której programie takie odwołanie zostanie zawarte. Totalitarne metody i praktyki działania komunizmu zmierzają przede wszystkim do wprowadzenia w praktyce idei Marksa, Engelsa i Lenina oraz pozostają ściśle związane z charakterystyką państwa totalitarnego. Natomiast „[t]otalitarny charakter państwa można zdefiniować w prosty sposób za pomocą czterech cech: polityczny monopol jednej partii, na czele której stoi charyzmatyczny przywódca i która staje się partią państwową poprzez ab- sorpcję prerogatyw rządowych i administracyjnych państwa, z korzyścią dla tej partii; mono- pol ideologii oddziałujący na wszystkie dziedziny: filozofię, naukę, historię, sztukę itp. oraz sposoby jego rozpowszechniania poprzez prasę, wydawnictwa, edukację, media itp., monopol na informację zapewniony przez powszechną cenzurę; monopol państwa - partii na zarządzanie wszelkimi środkami produkcji i dystrybucją dóbr materialnych dzięki zniesieniu własności prywatnej; wreszcie terror, któremu poddawane są masy i który jest używany jako narzędzie władzy. Oczywiście w zależności od momentu można zaobserwować występowanie tych cech z mniejszą lub większą intensywnością” (S. Courtois, Lenin. Wynalazca totalitaryzmu (frag- ment książki), „Wszystko co Najważniejsze” nr 66/2024, https://wszystkoconajwaz - niejsze.pl/prof - ste phane - courtois - lenin - wynalazca - totalitaryzmu/). „Włoski historyk Emilio O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 18 Gentile zaproponował w 2001 roku dokładniejszą definicję, która odnosi się zarówno do ko- munizmu, jak i do faszyzmu Mussoliniego oraz nazizmu Hitlera: Fenomen totalitaryzmu można zdefiniować jako nową, bezprecedensową formę doświadczenia dominacji politycznej realizowaną przez ruch rewolucyjny, który wyznaje fundamentalistyczną koncepcję polityki, która walczy na rzecz uzyskania monopolu władzy i która, po jej zdobyciu, w sposób legalny lub nielegalny, kieruje istniejącym reżimem lub go przekształca i buduje nowe państwo opar- te na reżimie jednopartyjnym i systemie policyjnym oraz terrorze jako narzędziu permanent- nej rewolucji ukierunkowanej na «wrogów wewnętrznych». Głównym celem ruchu totalitar- nego jest podbój i transformacja społeczeństwa, to znaczy podporządkowanie, integracja i homogenizacja rządzonych na zasadzie pierwszeństwa polityki w stosunku do wszelkich innych aspektów ludzkiej egzystencji. Jest ono interpretowane według kategorii, mitów i war- tości ideologii palingenetycznej, dogmatyzowanej w ramach religii politycznej, która ma na celu kształtowanie jednostki i mas poprzez rewolucję antropologiczną, tak aby stworzyć nowy typ człowieka przeznaczonego do realizacji wyłącznie działań rewolucyjnych i imperiali- stycznych partii totalitarnej. Ostatecznie chodzi o stworzenie nowej cywilizacji o charakterze ponadnarodowym i ekspansjonistycznym” ( ibidem ). Z kolei C.J. Friedrich i Z. Brzeziński wskazali następujące cechy charakterystyczne to- talitaryzmu: „1. Skonkretyzowana ideologia, stanowiąca oficjalny system doktrynalny opisujący wszystkie życiowe aspekty ludzkiej egzystencji, do której muszą się dostosować wszyscy żyjący w społeczeństwie, ostatecznie choćby biernie. Ideologia ta w sposób charakterystyczny jest skoncentrowana na projektowaniu końcowego stanu ludzkości. Słowem, zawiera element chiliastyczny, oparty na radykalnym odrzuceniu istniejącego społeczeństwa, proponując zdo- bycie świata dla nowego. 2. Masowa monopartia, zwykle kierowana jednoosobo wo, przez «dyktatora», a sku- piająca stosunkowo niewielki procent całej populacji (tak do 10 procent) mężczyzn i kobiet, stanowiących rdzeń, którzy w sposób namiętny i bez wahania poświęcają się dla ideologii i wspierają każde działania mające na celu jej propagowanie. Partia tego typu ma charakter hierarchiczny, jest zorganizowana w sposób oligarchiczny, stoi ponad lub stanowi jedno z biu ro kracją rządową. 3. System terroru, tak fizycznego jak i psychicznego, pod kontrolą partii i tajnej poli- cji, za pomocą którego przywódcy wspierają, ale i kontrolują partię. Cechą charakterystyczną jest to, że nie jest on skierowany wyłącznie przeciwko jawnym «wrogom» ustroju, ale także wobec mniej lub bardziej arbitralnie wybranym segmentom populacji. Terror tajnej policji i presja społeczna kierowana przez partię systematycznie używają zdobyczy nowoczesnej nauki, szczególnie zaś psychologii. 4. Warunkowany rozwojem technologicznym prawie całkowity monopol partii i rządu na wszystkie środki komunikacji masowej, takie jak prasa, radio i telewizja. 5. Podobnie warunkowany technicznie prawie całkowity monopol na posiadanie i używanie wszelkiej broni wojskowej. 6. Centralna kontrola i kierownictwo nad całą ekonomią za pomocą biurokratycznej koordynacji formalnie niezależnych firm, wraz ze znajdującymi się w nich związkami zawo- dowymi i innymi zorganizowanymi grupami społecznymi” (C.J. Friedrich, Z. Brzeziński, Totalitarian Dictatorship and Autocracy , Nowy Jork 1966 (1956), s. 22 – cyt. za A. Wielom- ski, Istota totalitaryzmu. Wokół teorii Zbigniewa Brzezińskiego i Carla Friedricha , „Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem”, t. 43, nr 2/2021, s. 174). S. Courtois napisał również, że „7 listopada 1997 roku, trudno bowiem byłoby pomi- nąć tak ważną rocznicę, została wydana we Francji, a następnie w całej Europie, przetłuma- czona ostatecznie na 26 języków «Czarna księga komunizmu» [polskie wydanie: S. Courtois, N. Werth, J. Panné, A. Paczkowski, K. Bartosek, J. Margolin, Czarna księga komunizmu. O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 19 Zbrodnie, terror, prześladowania , Warsza wa 2001] , która wywołała niemałe zamieszanie. Jej najnowszą częścią był rozdział poświęcony leninowskiemu okresowi władzy sowieckiej, w którym Nicolas Werth przedstawił masę niepublikowanych do tej pory informacji o osobi- stym udziale Lenina w doprowadzeniu do wojny domowej, terrorze, tworzeniu systemu obo- zów koncentracyjnych, masowych mordach dokonywanych na bezbronnych cywilach i użycia głodu jako broni masowej zagłady wobec jego przeciwników. Cały komunistyczny i lewico- wy lud, aż do premiera i byłego trockisty Lionela Jospina, który uwierzył w wymyśloną przez Chruszczowa legendę, był przerażony tym świętokradztwem i głośno się mu przeciwstawiał. Jednak z zawartości archiwów wynikało, że Stalin był jedynie pilnym uczniem swojego mi- strza. Represje, terror używany jako jedno z narzędzi władzy, fałszowane procesy, masowa eksterminacja przeciwników prowadzona według kryteriów klasowych, tłumienie własności prywatnej, miażdżenie chłopstwa i krnąbrnej klasy robotniczej, utworzenie systemu obozów koncentracyjnych, wygnania niepożądanych obywateli, powszechna cenzura, eksport rewolu- cji za granicę, zbrojne ataki na niepodległe kraje były elementami władzy stalinowskiej trwa- jącej od 1920 do 1953 roku, które zostały wprowadzone już w czasach Lenina i przez niego samego. W taki oto sposób człowiek, który swego czasu uchodził za chwalebny symbol komunistów «od Atlantyku po Ural» nagle stał się uosobieniem ucisku, zbrodni i tragedii” (S. Courtois, Lenin… ). Mające miejsce przed wydaniem Czarnej księgi komunizmu prace Komisji Konstytu- cyjnej Zgromadzenia Narodowego (dalej: KKZN) wskazują jednak, że to co było nowością we Francji, państwie niedotkniętym totalitarnym reżimem komunizmu, z perspektywy do- świadczeń polskich stanowiło wiedzę powszechną wśród twórców Konstytucji. Intencje towa- rzyszące ukształtowaniu treści art. 13 Konstytucji najlepiej obrazuje przebieg prac na posie- dzeniach KKZN. W art. 32 ust. 3 obywatelskiego projektu konstytucji proponowano następujący prze- pis: „Zakazane jest istnienie partii politycznych i stowarzyszeń o programie totalitarnym w tym nazistowskim i komunistycznym, a także tych których program lub działalność zakłada lub dopuszcza stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę pań- stwa, albo przewiduje utajnienie struktur względnie członkostwa”. W trakcie posiedzenia KKZN przedstawiciel pełnomocnika obywatelskiego projektu konstytucji Michał Drozdek stwierdził: „Dlaczego expressis verbis wyliczyliśmy partie nazi- stowskie i komunistyczne? Ze względu na to, że stworzyły one systemy, które doprowadziły w XX wieku do największych zbrodni w skali ludzkości. Naród polski ma prawo zapisać w swojej konstytucji, że takich partii sobie nie życzy i ma prawo nazwać je po imieniu. Cho- dzi o partie nazistowskie i komunistyczne. Uważam że ten artykuł ma znaczenie moralne, a nie tylko prawne. Prawne znaczenie wyczerpuje się przez opis cech tych partii. Nazwanie ich z imienia ma znaczenie moralne. Konstytucja nie jest tylko regulaminem, ale jest także aktem o znaczeniu moralnym”. Poseł Jerzy Wiatr (SLD) zapytał: „Gdyby do konstytucji został wpisany zakaz działa- nia partii komunistycznych, to czy to znaczyłoby że w nazwie partii nie wolno posłużyć się określeniem «komunistyczna» – a więc istniejący legalnie Związek Komunistów RP «Proleta- riat» powinien zostać zdelegalizowany – czy też jakieś ciało ustalałoby, które partie są komu- nistyczne, a które nie? Bliski dostojnemu przedstawicielowi projektu obywatelskiego «Tygo- dnik Solidarność» z reguły o SdRP pisze jako o partii komunistycznej. Czy panowie chcecie iść tak daleko i nas też zdelegalizować, czy też będziecie łagodniejsi? Przedstawiciel pełnomocnika obywatelskiego projektu konstytucji, Michał Drozdek: Nie ma takiej obawy, dopóki SdRP nie stosuje metod, którymi posługiwały się rządzące par- tie komunistyczne w dawnych czasach, nawet jeśli socjaldemokracja wywodzi się z tamtej przeszłości. Dlatego często publicyści w skrócie określają SdRP jako partię komunistyczną. Jest to język publicystyczny, a nie prawny. Wyraźnie postulowaliśmy, żeby o sprzeczności O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 20 działań z porządkiem konstytucyjnym decydował Sąd Najwyższy, który powinien rozważyć, co należy rozumieć przez pojęcie «komunizm»” (Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgroma- dzenia Narodowego, nr 13/1995, s. 44 - 45). Poseł Wojciech Borowik przedłożył propozycję treści następującego przepisu (miał to być wówczas art. 11 ust. 3): „Zakazane jest istnienie partii politycznych i organizacji odwołu- jących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszy- zmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza sto- sowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa, albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa”. Senator P. Andrzejewski zaproponował dodanie do projektu konstytucji następującego przepisu: „Zakazane jest istnienie partii politycznych i stowarzyszeń o programie totalitar- nym, w tym nazistowskim i komunistycznym, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa, albo przewiduje utajnienie struktur względnie członkostwa”. Poseł Henryk Kroll zaproponował dodanie do poprawki posła W. Borowika po wyra- zach „których program lub działalność zakłada” wyrazów „nienawiść rasową lub narodowo- ściową”. Senator Andrzejewski przychylił się do treści zaproponowanej przez posła Borowika, natomiast w następujący sposób ustosunkował się do propozycji posła Krolla: „Nie jest to problem tego, czy akceptujemy treść, lecz jest problem czy przypadkiem nie chodzi o zatarcie genezy. Ja nie podejrzewam posła H. Krolla o nic innego. Chcę jednak bardzo zdecydowanie powiedzieć, że zarówno w programie nazistowskim jak i w programie ortodoksyjnym stalinowsko - komunistycznym, nienawiść rasowa i narodowościowa jest za- warta implicit e. Katalog ten można oczywiście poszerzyć jeszcze o kilka elementów wymie- niających negatywne cechy partii i innych organizacji. (…) Nie wyrażam sprzeciwu, lecz zwracam uwagę, że propozycja posła H. Krolla zaciemnia zapis precyzyjny i skutecznie od- wołujący się do zasad. (…) Chcę zapewnić posła H. Krolla, że nasze intencje są zgodne, zwłaszcza że szczególnie dzisiaj jesteśmy narażeni i ma to charakter wyszczególnienia zapo- rowego, gdyż cechy partii nazistowskich czy totalitarnych i innych niewątpliwie – implic ite – wszystkie te elementy zawierały, a nawet więcej, jeśli chodzi o metody działania. Natomiast wobec poprzednio istniejącego antysemityzmu, wobec dzisiaj szerzącego się powszechnie i instrumentalnie traktowanego antypolonizmu, który coraz bardziej rozpełza się na świecie w sposób niebezpieczny, proponowany zapis ma charakter ostrzegawczy” (Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, nr 43/1997, s. 80). Zaproponowane rozwiązanie spotkało się z krytyką ze strony części posłów. Poseł Marek Borowski (SLD) wskazał, że „zaproponowana formuła odbiega od formuły pierwotnej, a to w tym celu, aby w zupełności wykluczyć możliwość zakazu funkcjonowania partii, które nazywają się partiami komunistycznymi. Partie o takiej nazwie funkcjonują dzisiaj w pań- stwach demokratycznych. Niektóre z tych partii mają swoich przedstawicieli w Radzie Europy i Parlamencie Eu- ropejskim. Sedno problemu polega na tym, że partie te – czy się tak nazywają, czy też nie – nie mogą w swoich programach odwoływać się do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu, a więc tych metod i praktyk, które zostały powszechnie potępione. Jest to sprawa zasadnicza. Nie jest więc ważne, czy partia nazywa się komunistyczna, czy też nie. Mamy dzisiaj przykłady partii, które nie nazywają się komunistyczne, a nawet twierdzą, że walczą z komu- nizmem, ale często proponują rozwiązania, które odwołują się do pewnych praktyk znanych z przeszłości, z którą partie te podobno walczą” (Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgroma- dzenia Narodowego, nr 43/1997, s. 81). O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 21 Z kolei poseł Izabella Sierakowska (SLD) stwierdziła: „Mimo wyjaśnień posła M. Bo- rowskiego mam pewne wątpliwości. Na świecie – w Europie – istnieją partie komunistyczne. Również w Polsce istnieje partia komunistyczna, która nazywa się «Proletariat». Jest to partia komunistyczna, która nie ma nic wspólnego z totalitaryzmem i stalinowskim komunizmem. Jednakże znając polską rzeczywistość boję się, że poza nawias życia politycznego, społeczne- go i publicznego będą wyrzucani członkowie tej partii. (…) Znając polską rzeczywistość nie mogę poprzeć dyskutowanej poprawki” (Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, nr 43/1997, s. 81). Odpowiedział poseł Tadeusz Mazowiecki: (…) „poseł I. Sierakowskiej chcę powiedzieć, iż mam nadzieję, że organizacja, o której mówiła nie odwo- łuje się do totalitarnych metod rządzenia. Uważam jednak, że problem doświadczeń współ- czesnej epoki zasługuje na nazwanie w nowej konstytucji. W związku z tym wyrażam uzna- nie dla tych członków SLD, którzy popierają zaproponowane brzmienie” (Biuletyn Komisji Konstytucyjnej Zgromadzenia Narodowego, nr 43/1997, s. 83). W wyniku dyskusji poseł Wojciech Borowik (UP), po konsultacji z senatorem P. An- drzejewskim, zaproponował następujące brzmienie art. 12a (obecnego art. 13 Konstytucji): „Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komu- nizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada lub dopuszcza nienawiść raso- wą i narodowościową, stosowania przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę państwa, albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa”. Następnie poseł Borowik wskazał, że „punktem wyjścia nowej konstytucji jest godność człowieka. Nie było systemów gorszych od tych, które wymienia dyskutowany przepis, jeżeli chodzi o skalę i zakres po- gwałcenia godności człowieka. Takiej praktyki nie było w żadnym innym doświadczeniu ludzkości i w żadnym innym ustroju politycznym. Dlatego też kwestie powinny być nazwane i określone. Gdyby (…) było to tylko doświadczenie historyczne, to przepis konstytucji nie byłby potrzebny. Jest jednak tak, że doświadczenia te są jeszcze dzisiaj na kuli ziemskiej do- świadczeniem wielu narodów i państw. Uważam więc, że to odwołanie bezpośrednio zawarte w projekcie konstytucji jest memento dla naszego narodu, aby być ostrożnym w posługiwaniu się czymś, co może być potem bardzo niebezpieczne i może przynieść ogromne konsekwen- cje dla naszego społeczeństwa” (Biuletyn Komisji Ko nstytucyjnej Zgromadzenia Narodowe- go, nr 43/1997, s. 83). Z perspektywy twórców Konstytucji nie było wątpliwości, że totalitarne metody i praktyki działania są immanentną częścią komunizmu w jego praktycznym wymiarze, zna- nym z autopsji członkom KKZN, oraz to, że w Europie Zachodniej komunizm funkcjonował wyłącznie jako idea, w oderwaniu od powszechnej znajomości jego realiów w ZSRR i pań- stwach od niego zależnych. Znaczenie totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu nie budziło jednak sporów w trakcie prac nad konstytucją. W piśmiennictwie prawnokonstytucyjnym wskazano, że „[d]otatkowych elementów, które mogą służyć do dokonania wykładni celowościowej przepisu art. 13, dostarcza jednak Preambuła Konstytucji. (…) [W]skazując na «ogólnoludzkie wartości» przyświecające jej twórcom, nawiązuje do «najlepszych tradycji Pierwszej i Drugiej Rzeczypospolitej», pomija- jąc okres funkcjonowania PRL. Ponadto stwierdza, iż «możliwość suwerennego i demokra- tycznego» stanowienia o losie Ojczyzny nastąpiła dopiero w 1989 r., a więc w chwili załama- nia się systemu komunistycznego w Polsce. Ze względu na to, słowa Preambuły: «pomni gorzkich doświadczeń z czasów, gdy podstawowe wolności i prawa były w naszej Ojczyźnie łamane» odnieść należy do jedynego nie wzmiankowanego pozytywnie w treści Preambuły okresu w ostatnich dziejach Polski, a mianowicie do czasów, gdy funkcjonowały na jej teryto- rium rządy faszystowskie (nazistowskie), a następnie komunistyczne. Umieszczenie w Konstytucji przepisu art. 13 należy więc odczytywać jako użyteczną gwarancję realizacji pragnienia ustawodawcy wyrażonego w Preambule słowami: «pragnąc O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 22 na zawsze zagwarantować prawa obywatelskie» – nie zaś jako naruszenie tych praw. Wola ustawodawcy niedopuszczenia do powstania w Polsce rządów komunistycznych czy faszy- stowskich wiąże się z zakazem działalności partii, które pragnęłyby takie rządy wprowadzić. W tym kontekście przyjąć należy, iż ustawodawca zakłada, że nazizm, faszyzm i komunizm są totalitarne ze swojej istoty (co wykazuje także praktyka historyczna, w tym wskazana w Preambule). W przepisie art. 13 nie chodzi zatem o zakaz np. odwoływania się w progra- mie partii tylko do takich metod czy praktyk działania faszyzmu lub komunizmu, które były- by totalitarne, lecz do jakichkolwiek metod i praktyk faszyzmu czy komunizmu, ponieważ są one totalitarne. Stąd właśnie użycie przymiotnika «totalitarne» w treści przepisu” (J. Maj- chrowski, Status prawny partii komunistycznej w Polsce współczesnej , [w:] Historia et Ius, Księga pamiątkowa ku czci ks. prof. H. Karbown ika, red. A. Dębiński, G. Górski, Lublin 1998, s. 606). 4.2. Trybunał Konstytucyjny podzielił opinię wyrażoną w piśmiennictwie historycz- nym, zgodnie z którą, „[w] Polsce termin «komunizm» w odniesieniu do PPR i PZPR budzi u wielu osób, nie wyłączając historyków, istotne zastrzeżenia. Większość szeregowych człon- ków owych partii nie utożsamiała się z komunistami, panujący system określany był jako «demokracja ludowa», a w ostatnich dekadach swego istnienia jako «realny socjalizm». W języku polityki i propagandy słowo «socjalizm» zastąpiło słowo «komunizm». Był więc «blok socjalistyczny», «kraje socjalistyczne», «świat socjalistyczny». Nie wdając się w dysku- sję terminologiczną, konsekwentnie (…) [należy używać] tu pojęcia «komunizm», ponieważ oddaje ono genezę i charakter tej formacji, mimo jej ewolucji i różnicowania się światowego ruchu komunistycznego, zwłaszcza po 1956 r.” (K. Kersten, Wstęp do polskiego wydania , [w:] Czarna księga komunizmu…, s. 10). W znaczeniu przyjętym w publikacjach historycznych komunizm w Polsce miał miej- sce w latach 1945 - 1989, a różne konstrukcje semantyczne, mające na celu zaciemnienie związków ideowych i programowych między Polską Zjednoczoną Partią Robotniczą a Mani- festem komunistycznym i tezami programowymi W.I. Lenina, wpisują się w metody działania komunizmu, którego podstawowym narzędziem propagandowym, w najpełniejszy sposób urzeczywistnionym w Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, była manipulacja oparta na zmianie znaczenia słów, wcześniej ugruntowanego w kulturze europejskiej. Trybu- nał przypomniał, że żołnierze Armii Krajowej byli nazywani faszystami, zdrajcami i kolabo- rantami w oficjalnej propagandzie komunistycznej na ziemiach polskich, polscy bohaterowie narodowi jak np. rotmistrz Witold Pilecki, generał August Fieldorf „Nil” czy major (po- śmiertnie awansowany do stopnia pułkownika) Zygmunt Szendzielarz „Łupaszka” zostali na tej podstawie skazani na karę śmierci przez komunistyczny reżim okupacyjny zainstalowany w latach 1944 - 1945 na ziemiach polskich. Morderstwo zostało zatem nazwane karą śmierci za zdradę ojczyzny. W wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1946 r. partie zależne od Pol- skiej Partii Robotniczej (partii komunistycznej zależnej od ZSRR) powołały komitet wybor- czy o nazwie „Blok Demokratyczny”. To jedynie najbardziej ekstremalne przykłady zmiany znaczenia pojęć w propagandzie komunistycznej na ziemiach polskich. Dokonując interpreta- cji art. 13 Konstytucji, Trybunał abstrahował zatem od nomenklatury komunistycznej, po- strzegając komunizm jako zakręt historii i absolutny wyjątek od sposobu postrzegania rze- czywistości z perspektywy kultury i historiografii europejskiej. W wyroku z 28 maja 2024 r., sygn. U 5/24 (OTK ZU A/2024, poz. 65), Trybunał stwierdził, że okres Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej był czasem „komunizmu i sowieckiej okupacji Polski”. W wyroku z 16 czerwca 2021 r., sygn. P 10/20 (OTK ZU A/2021, poz. 40), Trybunał wskazał, że „[n] ie można (…) uznać celów i metod działania organów bezpieczeństwa PRL za godziwe. Trybunał stwierdził, że służba w instytucjach i organach państwa, które syste- O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 23 mowo naruszały przyrodzone prawa człowieka i zasady państwa prawa, nie może w demokra- tycznym państwie prawnym uzasadniać roszczeń do utrzymania przywilejów uzyskanych przed upadkiem dyktatorskiego reżimu”. Dokonując oceny tzw. pierwszej ustawy dezubekizacyjnej (ustawa z dnia 23 stycznia 2009 r. o zmianie ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin oraz ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rzą- du, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin, Dz. U. Nr 24, poz. 145), Trybunał Konstytucyjny, w wyroku z 24 lutego 2010 r., sygn. K 6/09 (OTK ZU nr 2/A/2010, poz. 15), „uznał za konieczne zrekonstruowanie podstaw aksjologicznych i standardów pań- stwa prawnego, które wyznaczają granice, w jakich ustawodawca może stanowić prawo w celu rozliczenia funkcjonariuszy reżimu komunistycznego”. W punkcie 3 części III uzasad- nienia wyroku o sygn. K 6/09, zatytułowanym „Parlamentarne oceny byłych reżimów komu- nistycznych”, Trybunał zrekapitulował „[p]roces radzenia sobie z dziedzictwem komunizmu w pracach parlamentarnych”. Trybunał stwierdził wówczas: „W naszej części Europy pro- blem dziedzictwa reżimu prawnego, gospodarczego i politycznego panującego co najmniej 45 lat – do przełomu lat 1989 - 1991 – jest przedmiotem publicznych debat, konfliktów politycz- nych oraz podejmowanych stopniowo różnych, choć istotowo podobnych i idących w zbliżo- nym kierunku, rozwiązań normatywnych. Nie tylko parlamenty państw naszego regionu, ale również zgromadzenia parlamentarne funkcjonujące w Europie, wielokrotnie przypominają o potrzebie trwałego przezwyciężenia dziedzictwa komunizmu. W licznych uchwałach Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej, a także w dokumen- tach Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy, Parlamentu Europejskiego oraz Zgroma- dzenia Parlamentarnego Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie są wyrażone oceny byłych reżimów komunistycznych. (…) Sejm wielokrotnie poddawał ocenie były reżim komunistyczny narzucony Polsce po II wojnie światowej przez Związek Radziecki. Spośród uchwał podjętych w tym celu należy przytoczyć fragmenty następujących z nich: «Sejm Rzeczypospolitej Polskiej stwierdza, że struktury Urzędu Bezpieczeństwa, In- formacji Wojskowej, prokuratury wojskowej i sądownictwa wojskowego, które w latach 1944 - 1956 były przeznaczone do zwalczania organizacji i osób działających na rzecz suwe- renności i niepodległości Polski, są odpowiedzialne za cierpienia i śmierć wielu tysięcy oby- wateli polskich. Sejm potępia zbrodniczą działalność tych instytucji» (uchwała Sejmu Rze- czypospolitej Polskiej z dnia 16 listopada 1994 r. w sprawie zbrodniczych działań aparatu bezpieczeństwa państwowego w latach 1944 - 1956; M. P. Nr 62, poz. 544); «Za niezbędne uważamy ukaranie wszystkich winnych komunistycznych zbrodni po- pełnionych w latach 1944 - 1989 na ziemiach polskich, w tym także zdrajców podejmujących decyzje podporządkowujące Polskę obcemu mocarstwu, działających przeciwko wolności, niepodległości i demokracji» (uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 18 czerwca 1998 r. w sprawie potępienia totalitaryzmu komunistycznego; M. P. Nr 20, poz. 287). «W 60. rocznicę sfałszowania pierwszych powojennych wyborów parlamentarnych w styczniu 1947 r., Sejm Rzeczypospolitej Polskiej pragnie przypomnieć te dramatyczne wy- darzenia. Stanowią one jedną z najciemniejszych stron najnowszych dziejów Polski. Osta- tecznie zawiedzione zostały wtedy polskie nadzieje na demokratyczny ład w naszej Ojczyźnie budzącej się do nowego życia po koszmarze II wojny światowej. Sejm Rzeczypospolitej Pol- skiej składa hołd tym wszystkim, którzy do końca walczyli o Polskę wolną i demokratyczną, tym, którzy pomimo brutalnej propagandowej nagonki i narastającego terroru kartką wybor- czą protestowali przeciwko narastającemu komunistycznemu zniewoleniu. Szczególnie pra- gniemy upamiętnić tych, którzy za swoją postawę zapłacili więzieniem, a nawet śmiercią» O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 24 (uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 25 stycznia 2007 r. w sprawie potępienia fałszerstw wyborczych 1947 r. i uczczenia pamięci ofiar komunistycznego terroru; M. P. Nr 6, poz. 71). Należy również w tym kontekście odnotować treść przyjętego 14 września 1991 r. Sprawozdania Komisji Nadzwyczajnej do Zbadania działalności Ministerstwa Spraw We- wnętrznych (druk sejmowy nr 1104). Sprawozdanie unaocznia głębokość systemowo gwaran- towanej bezkarności działania Służby Bezpieczeństwa PRL (zob. zwłaszcza: część V pkt 2 Sprawozdania). (…) Spośród aktów tzw. miękkiego prawa międzynarodowego na uwagę zasługuje rezolu- cja nr 1096 (1996) Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy w sprawie środków demon- tażu dziedzictwa po byłych totalitarnych ustrojach komunistycznych, przyjęta 27 czerwca 1996 r. (dalej: rezolucja 1096). (…) Wyrazem potępienia dawnych reżimów komunistycznych i podkreśleniem, że reżimy te niosły ludobójstwo, zbrodnie przeciwko ludzkości oraz zbrodnie wojenne, łamanie praw człowieka i wolności osobistych jest rezolucja nr 1481 Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy z 26 stycznia 2006 r. w sprawie konieczności międzynarodowego potępienia zbrodni totalitarnych reżimów komunistycznych, w której stwierdza się: «Totalitarne reżimy komunistyczne, które panowały w Europie Środkowej i Wschod- niej w ubiegłym wieku, i które nadal są u władzy w kilku krajach na świecie charakteryzują się, bez wyjątku, masowymi naruszeniami praw człowieka. Naruszenia te różniły się w zależ- ności od kultury, kraju i okresu historycznego, ale łączyły się z indywidualnymi lub zbioro- wymi zabójstwami i egzekucjami, śmiercią w obozach koncentracyjnych, głodem, deporta- cjami, torturami, niewolniczą pracą i innymi formami masowego terroru fizycznego, prześla- dowaniem na tle etnicznym i religijnym, naruszeniem wolności sumienia, przekonań i wypo- wiedzi, wolności prasy i brakiem pluralizmu politycznego (pkt 2)». (…) Parlament Europejski przyjął 2 kwietnia 2009 r. rezolucję w sprawie świadomości eu- ropejskiej i totalitaryzmu. Zgodnie z treścią tej rezolucji Parlament Europejski (…) «6. wyra- ża ubolewanie, że 20 lat po upadku dyktatur komunistycznych w Europie Środkowej i Wschodniej w niektórych państwach członkowskich wciąż niesłusznie ograniczony jest do- stęp do dokumentów istotnych dla poszczególnych osób lub potrzebnych do badań nauko- wych; wzywa, by we wszystkich państwach członkowskich faktycznie dążyć do otwarcia archiwów, w tym archiwów byłych wewnętrznych służb bezpieczeństwa, tajnej policji i agen- cji wywiadowczych, choć konieczne jest podjęcie kroków zapobiegających nadużyciom i wykorzystywaniu do celów politycznych». (…) Zgromadzenie Parlamentarne Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (dalej: OBWE) przyjęło 3 lipca 2009 r. w Wilnie rezolucję «Europa ponownie zjednoczona: promowanie praw człowieka i wolności osobistych w XXI wieku», stanowiącą część przyjętej tam deklaracji wileńskiej: «3. Uwzględniając, że w dwudziestowiecznej Europie państwa doświadczyły dwóch totalitarnych reżimów, nazistowskiego oraz stalinowskiego, które przyniosły ze sobą ludobój- stwo, pogwałcenia praw człowieka i wolności osobistych, zbrodnie wojenne oraz zbrodnie przeciwko ludzkości, (…) 7. Będąc świadome, że transformacja od dyktatur komunistycznych do demokracji nie może dokonać się jednego dnia i że musi ona uwzględniać tło historyczne i kulturowe państw zaangażowanych w ten proces (…)». (…) Przytoczone uchwały Sejmu oraz zgromadzeń parlamentarnych Rady Europy i OBWE oraz Parlamentu Europejskiego z poprzedniej i obecnej dekady wskazują na genezę ustroju komunistycznego, podstawowe jego zasady, zasadnicze negatywne następstwa cywilizacyjne oraz na potrzebę ich stopniowego i trwałego przezwyciężenia w ramach zasad państwa praw- O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 25 nego. Trybunał Konstytucyjny podziela wyrażone tam oceny” (uzasadnienie wyroku TK o sygn. K 6/09). 4.3. W pełni aprobując wcześniejsze orzecznictwo, Trybunał podkreślił, że: 1) w dotychczasowym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego słowo „komunizm” służy określeniu m.in. ustroju zależnej od ZSRR komunistycznej dyktatury na ziemiach pol- skich w latach 1944 - 1989, 2) w orzecznictwie TK przyjęto, że bezspornie komunizm stosował w tym okresie to- talitarne, w tym zbrodnicze, metody i praktyki wobec ludności polskiej, a ich powszechność skutkowała zasadnością ich potępienia w uchwałach Sejmu i organizacji międzynarodowych oraz afirmatywnym przytoczeniem zawartych w nich ocen przez Trybunał Konstytucyjny. 4.4. Art. 11 ust. 1 Konstytucji stanowi: „Rzeczpospolita Polska zapewnia wolność tworzenia i działania partii politycznych. Partie polityczne zrzeszają na zasadach dobrowolno- ści i równości obywateli polskich w celu wpływania metodami demokratycznymi na kształ- towanie polityki państwa”. W zdaniu drugim art. 11 ust. 1 Konstytucji znajduje się określenie podstawowego celu każdej partii politycznej, jakim jest wpływanie na kształtowanie polityki państwa oraz ograni- czenie sposobu realizacji wskazanego celu wyłącznie do metod demokratycznych. Trybunał uznał, że jest to konstytucyjnie określona misja partii politycznych. Ostatni z aspektów art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji stanowi przede wszystkim potwierdzenie zakazów skierowa- nych do partii politycznych w art. 13 Konstytucji. Nie ulega zatem wątpliwości, że odwoły- wanie się przez partię polityczną w programie do totalitarnych metod i praktyk działania ko- munizmu oznacza również wpływanie metodami innymi niż demokratyczne na kształtowanie polityki państwa, pod warunkiem, że partia prowadzi działalność zgodną z jej programem. Dlatego w dotychczasowym orzecznictwie Trybunał uznał adekwatność art. 11 Konstytucji jako związkowego wzorca kontroli wskazanego wraz z art. 13 Konstytucji w procedurze kon- troli zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych (zob. postanowienie TK o sygn. Pp 1/08). 5. Analiza dokumentów i faktów historycznych. Pełne wyjaśnienie znaczenia wzorców kontroli wymaga analizy piśmiennictwa histo- rycznego w celu pełniejszej charakterystyki komunizmu – pojęcia, które nie jest pierwotnie określeniem specyficznym dla języka prawnego i prawniczego. Wyjaśnienie znaczenia poję- cia „komunizm” skutkuje koniecznością pomocniczej analizy ustaleń spoza nauki prawa. 5.1. W piśmiennictwie prawnokonstytucyjnym ustalono, że „komunizm oznacza dąże- nie do zrealizowania programu nakreślonego przez Marksa i Engelsa w Manifeście komuni- stycznym” (A. Ławniczak, [w:] Konstytucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji RP z 1997 roku , red. J. Boć, Wrocław 1998, s. 40). W „Manifeście Partii Komunistycznej”, zwanym również „Manifestem Komunistycz- nym”, ogłoszonym w lutym 1848 r. w Londynie, Karol Marks i Fryderyk Engels napisali, że „[w]spółczesna władza państwowa jest jedynie komitetem, zarządzającym wspólnymi intere- sami całej klasy burżuazyjnej” (K. Marks, F. Engels , Manifest Partii Komunistyc znej , Wy- dawnictwo Literatury w Językach Obcych, Moskwa 1939, s. 34; pierwsze wydanie: Manifest der Kommunistischen Partei , Londyn 1848), która „na miejsce wyzysku, osłoniętego złudze- niami religijnymi i politycznymi, postawiła wyzysk jawny, bezwstydny, bezpośredni nagi. Burżuazja odarła z aureoli świętości wszystkie rodzaje zajęć, które cieszyły się dotychczas szacunkiem i na które spoglądano z trwożną czcią. Lekarza, prawnika, księdza, poetę, uczo- nego zamieniła w swoich płatnych najemnych robotników. Burżuazja zdarła ze stosunków O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 26 rodzinnych ich rzewnie sentymentalną zasłonę i sprowadziła je do nagiego stosunku pienięż- nego. Burżuazja wykazała, jak przejawy brutalnej siły, którymi tak zachwyca reakcję śre- dniowiecze, znajdowały właściwe uzupełnienie w najgnuśniejszym próżniactwie” (ibidem , s. 35). K. Marks i F. Engels napisali dalej, że „[b]urżuazja nie może istnieć bez nieustannego rewolucjonizowania narzędzi produkcji, a więc stosunków produkcji, a więc całokształtu sto- sunków społecznych” ( ibidem , s. 35). „Wszystko stanowe i znieruchomiałe ulatnia się, wszel- kie świętości zostają sprofanowane i ludzie są nareszcie zmuszeni patrzeć trzeźwym okiem na swe stanowisko życiowe, na swoje wzajemne stosunki” ( ibidem , s. 36). W dalszej części „Manifestu Partii Komunistycznej” można przeczytać, że „[p]rzez eksploatację rynku światowego burżuazja nadała produkcji i spożyciu wszystkich krajów cha- rakter kosmopolityczny. Ku wielkiemu żalowi reakcjonistów usunęła spod nóg przemysłu podstawę narodową. (…) I podobnie jak w produkcji materialnej, dzieje się w produkcji duchowej. Wytwory duchowe poszczególnych narodów stają się ogólnym dorobkiem. Jedno- stronność i ograniczoność narodowa staje się rzeczą coraz bardziej niemożliwą, i z wielu lite- ratur narodowych i miejscowych powstaje jedna literatura światowa” ( ibidem , s. 36 - 37). Bur- żuazja, zdaniem autorów, „[p]od groźbą zagłady, zniewala (…) wszystkie narody do przy- swojenia sobie burżuazyjnego sposobu produkcji, zniewala je do wprowadzenia u siebie tzw. cywilizacji, tj. do stania się burżua. Słowem, stwarza sobie świat na obraz i podobieństwo swoje” ( ibidem , s. 37). Według autorów „Manifestu Partii Komunistycznej”, „[o]d dziesięcioleci dzieje prze- mysłu i handlu są tylko dziejami buntu nowoczesnych sił wytwórczych przeciw nowocze- snym stosunkom produkcji, przeciw stosunkom własności, które są warunkami istnienia bur- żuazji i jej panowania. (…). W jaki sposób przezwycięża burżuazja kryzysy? Z jednej strony przez przymusowe niszczenie masy sił wytwórczych; z drugiej strony, przez podbicie nowych rynków i gruntowniejszą eksploatację dawnych. W jaki więc sposób? W ten sposób, że przy- gotowuje kryzysy wszechstronne i potężne i zmniejsza środki zapobiegania kryzysom. Oręż, za pomocą którego burżuazja powaliła feudalizm, zwraca się teraz przeciw samej burżuazji. Ale burżuazja nie tylko wykuła oręż, który jej niesie zagładę; stworzyła ona także ludzi, któ- rzy tym orężem pokierują – nowoczesnych robotników – proletariuszy” ( ibidem , s. 38 - 39). Autorzy podkreślili, że „[n]owoczesny przemysł przekształcił drobny warsztat patriarchalne- go majstra w wielką fabrykę przemysłowego kapitalisty. Masy robotnicze, stłoczone w fabry- ce, organizowane są po żołniersku. (…) Są niewolnikami nie tylko klasy burżuazyjnej, pań- stwa burżuazyjnego, są co dzień, co godzinę ujarzmiani przez maszynę, przez dozorcę, a przede wszystkim przez każdego burżua - fabrykanta. Despotyzm ten jest tym bardziej ma- łostkowy, nienawistny, jątrzący, im jawniej proklamuje on zysk jako swój cel. (…) Gdy wy- zysk robotnika przez fabrykanta o tyle dobiegł końca, że robotnik otrzymuje w gotówce swoją płacę zarobkową, rzucają się nań inne odłamy burżuazji – kamienicznik, sklepikarz, lichwiarz itd.” ( ibidem , s. 40). W „Manifeście Partii Komunistycznej” napisano następnie, że „[p]roletariat przebywa różne stopnie rozwoju. Jego walka z burżuazją rozpoczyna się wraz z jego istnieniem”, a „wraz ze wzrostem przemysłu proletariat nie tylko powiększa się liczebnie; jest on stłacza- ny w coraz większe masy, siła jego rośnie i coraz bardziej czuje on tę siłę” ( ibidem , s. 41). Ponadto, jak stwierdzili K. Marks i F. Engels, „[s]pośród wszystkich klas, które są dziś prze- ciwstawne burżuazji, jedynie proletariat jest klasą rzeczywiście rewolucyjną”, a „[l]umpen - proletariat, ten bierny wytwór gnicia najniższych warstw starego społeczeństwa, bywa tu i owdzie wtrącany do ruchu przez rewolucję proletariacką, wskutek całego jednak swego po- łożenia życiowego jest skłonniejszy do sprzedawania się jako narzędzie knowań reakcyjnych” ( ibidem , s. 43 - 44). Dla proletariusza „[p]rawo, moralność, religia są (…) pewną ilością okre- ślonych przesądów burżuazyjnych, poza którymi ukrywa się pewna ilość określonych intere- sów burżuazji”, a „[p]roletariusze” (…) muszą natomiast zburzyć wszystko, co dotychczas O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 27 zabezpieczało i ochraniało własność prywatną. (…) Proletariat, najniższa warstwa społeczeń- stwa obecnego, nie może się podnieść, nie może się wyprostować, nie wysadzając w powie- trze całej nadbudowy warstw, stanowiących społeczeństwo oficjalne” ( ibidem , s. 44). Autorzy „Manifestu Komunistycznego” skonkludowali, że „[d]ając zarys najogólniejszych faz rozwo- ju proletariatu, śledziliśmy przebieg mniej lub więcej utajonej wojny domowej w łonie istniejące- go społeczeństwa, aż do punktu, kiedy wybucha ona w otwartą rewolucję i proletariat, przez oba- lenie przemocą burżuazji, ugruntowuje swe panowanie” ( ibidem , s. 45). K. Marks i F. Engels napisali również, że „[k]omuniści tym tylko różnią się od pozo- stałych partii proletariackich, że z jednej strony w walkach toczonych przez proletariuszy róż- nych narodów podnoszą i wysuwają na czoło wspólne, niezależne od narodowości, interesy całego proletariatu, z drugiej zaś strony – że na rozmaitych szczeblach rozwoju, przez które przechodzi walka pomiędzy proletariatem a burżuazją, reprezentują stale interesy ruchu jako całości. W praktyce więc komuniści są najbardziej zdecydowaną, porywającą naprzód częścią partii robotniczych wszystkich krajów; w teorii wyprzedzają oni pozostałą masę proletariatu zrozumieniem warunków, przebiegu i ogólnych wyników ruchu proletariackiego” ( i bidem , s. 46). „W tym sensie mogą komuniści zawrzeć swą teorię w jednym zdaniu: zniesienie wła- sności prywatnej” ( ibidem , s. 47). Ostatnią tezę uzasadnili w następujący sposób: „[k]apitał jest wytworem zbiorowym i może być uruchomiony tylko przez zbiorową działalność wielu członków społeczeństwa, co więcej, w ostatniej instancji – jedynie przez zbiorową działalność wszystkich członków społeczeństwa. Kapitał nie jest więc potęgą osobistą, lecz społeczną. A zatem, skoro przekształcić kapitał we własność zbiorową, należącą do wszystkich człon- ków społeczeństwa, nie będzie to przekształcenie własności osobistej we własność społeczną. Przekształceniu ulega jedynie społeczny charakter własności. Traci ona swój charakter klaso- wy” ( ibidem , s. 48). Autorzy „Manifestu Partii Komunistycznej” stwierdzili, że „[r]obotnicy nie mają oj- czyzny. Nie można im odebrać tego, czego nie mają. (…) Odgraniczenia i przeciwieństwa narodowe pomiędzy ludami znikają coraz bardziej już wraz z rozwojem burżuazji, wolnością handlu, rynkiem światowym, jednostajnością produkcji przemysłowej i odpowiadających jej warunków bytu. Panowanie proletariatu spotęguje jeszcze ich zanikanie” ( ibidem , s. 52). K. Marks i F. Engels napisali w kontekście odrzucenia religii i panujących fundamen- talnych zasad moralnych, że „[r]ewolucja komunistyczna jest najradykalniejszym zerwaniem z przekazanymi nam stosunkami własności; nic dziwnego, że w swym przebiegu przyniesie ona również najradykalniejsze zerwanie z przekazanymi nam ideami” ( ibidem , s. 54). W dalszej części „Manifestu Partii Komunistycznej” przedstawiono sposób likwidacji własności prywatnej. „Początkowo może to się oczywiście dokonać tylko za pomocą despo- tycznych wtargnięć w prawo własności i w burżuazyjne stosunki produkcji, a więc za pomocą zarządzeń, które ekonomicznie wydają się niedostateczne i nieuzasadnione, ale które w prze- biegu ruchy przerastają same siebie i są nieuniknione jako środki przewrotu w całym sposobie produkcji. Zarządzenia te będą oczywiście w rożnych krajach odpowiednio różne. Jednakże w krajach najdalej w rozwoju posuniętych będą mogły być na ogół powszechnie zastosowane zarządzenia następujące: 1. Wywłaszczenie własności ziemskiej i użycie renty gruntowej na wydatki państwo- we. 2. Wysoki podatek postępowy. 3. Zniesienie prawa dzied ziczenia. 4. Konfiskata własności wszystkich emigrantów i buntowników. 5. Centralizacja kredytów w rękach państwa za pomocą banku narodowego o kapitale państwowym i o wyłącznym monopolu. 6. Centralizacja środków transportu w rękach państwa. O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 28 7. Zwiększenie liczby fabryk państwowych, narzędzi produkcji, wzięcie pod uprawę i ulepszenie gruntów według jednolitego planu. 8. Jednaki przymus pracy dla wszystkich, utworzenie armii przemysłowych, zwłaszcza w rolnictwie. 9. Zespolenie rolnictwa z przemysłem, działanie w kierunku stopniowego usunięcia różnic pomiędzy miastem a wsią. 10. Społeczne bezpłatne wychowanie wszystkich dzieci. Zniesienie pracy fabrycznej dzieci w jej dzisiejszej postaci. Połączenie wychowania dzieci z produkcją materialną itd. Skoro w biegu rozwoju zanikną różnice klasowe i cała produkcja zostanie skupiona w ręku zrzeszonych jednostek, władza publiczna utraci swój charakter polityczny. Władza polityczna, we właściwym tego słowa znaczeniu, jest zorganizowaną przemocą jednej klasy celem ucisku innych. Jeśli proletariat jednoczy się w walce z burżuazją siłą rzeczy w klasę, staje się poprzez rewolucję klasą panującą i, jako klasa panująca, znosi przemocą dawne sto- sunki produkcji, to znosi wraz z tymi stosunkami produkcji warunki istnienia przeciwieństw klasowych, znosi w ogóle klasy i tym samym swoje własne panowanie jako klasy” ( ibidem , s. 54 - 55). 5.2. Pierwszym przypadkiem wdrożenia „Manifestu Partii Komunistycznej” była re- wolucja w Rosji, kierowana przez Włodzimierza Ilicza Lenina. Jak zauważyła to choćby K. Kersten, „[w] samej wizji społeczeństwa bezklasowego, w jej leninowskim kształcie, zawarte było uznanie terroru – bezpośrednio fizycznego, ale tak- że psychicznego – jako sposobu na niszczenie wroga i burzenie starego porządku, na którego gruzach miał powstać nowy, sprawiedliwy ład. Komunizm miał nieść ze sobą radykalne prze- rwanie ciągłości, rewolucyjne przeobrażenie całej rzeczywistości, nie wyłączając człowieka. (...) Lenin w 1920 r. pisał: «Dyktatura proletariatu oznacza nieustającą walkę – krwawą i bez- krwawą, gwałtowną i pokojową, zbrojną i ekonomiczną, środkami wychowawczymi i admi- nistracyjnymi przeciw siłom i tradycjom starego społeczeństwa»” (K. Kersten…, s. 11). „W 1922 roku w liście do Dmitrija Kurskiego, ludowego komisarza sprawiedliwości, Lenin stwierdzi: «Trzeba otwarcie postawić zgodną z zasadami i pod względem politycznym słusz- ną (a nie tylko ściśle prawną) tezę, uzasadniającą istotę i słuszność terroru, jego konieczność, jego granice. Sąd nie powinien uchylać się od stosowania terroru; takie zapewnienie byłoby oszukiwaniem siebie lub oszukiwaniem innych – powinien natomiast uzasadnić i zalegalizo- wać go pryncypialnie, jasno, bez fałszu i bez upiększania. Formułować trzeba możliwie sze- roko, gdyż jedynie rewolucyjna świadomość prawna i rewolucyjne sumienie określą warunki stosowania terroru w praktyce»” (K. Kersten, Wstęp do polskiego wydania …, s. 12 - 13). Na przełomie 1917 i 1918 r. Lenin powiedział na zebraniu robotniczym: „«Władza Sowietów postąpiła tak, jak postąpiłyby wszystkie rewolucje proletariackie: zniszczyła burżu- azyjną sprawiedliwość, instrument klas dominujących. [...] Żołnierze i robotnicy muszą zro- zumieć, że jeśli nie pomogą sobie sami, nie pomoże im nikt. Jeśli masy nie powstaną sponta- nicznie, nie dojdziemy do niczego. [...] Dopóki nie zastosujemy wobec spekulantów terroru – rozstrzelania na miejscu – nic z tego nie wyjdzie!». Podobne wezwania do terroru rozniecały przemoc, która nie musiała czekać na dojście do władzy bolszewików. Poczynając od jesieni 1917 roku, rozjuszeni chłopi spustoszyli tysiące wielkich majątków ziemskich i zamordowali setki wielkich posiadaczy” (N. Werth, Państwo przeciw społeczeństwu. Przemoc, represje i terror w Związku Sowieckim , [w:] Czarna księga komunizmu …, s. 74). Nicolas Werth przedstawił działalność W. Lenina polegającą na wdrażaniu marksi- zmu - leninizmu w czasie rewolucji bolszewickiej. Na przykład, Nadzwyczajnej Komisji Aprowizacji i Transportu Lenin przedstawił na początku 1918 r. „projekt dekretu, który po- stanowili odrzucić nawet jej członkowie, między innymi, poza Trockim, Ciurupa – ludowy komisarz aprowizacji. Tekst przygotowany przez Lenina przewidywał zmuszenie wszystkich O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 29 chłopów do oddania nadwyżek żywności za pokwitowaniem. W wypadku ich niedostarczenia w przewidzianym terminie winni wykroczenia mieli być rozstrzelani” (N. Werth, Państwo … , s. 78). „W sferze polityki zaostrzenie dyktatury wiosną 1918 roku znalazło wyraz w ostatecz- nym zamknięciu wszystkich niebolszewickich dzienników i rozwiązaniu niebolszewickich sowietów, a także w aresztowaniach opozycjonistów i brutalnym stłumieniu licznych straj- ków. (...) Scenariusz był prawie wszędzie identyczny: kilka dni po zwycięskich dla partii opozycyjnych wyborach i po zwołaniu nowego sowietu frakcja bolszewicka wzywała na po- moc siły zbrojne, najczęściej oddział Czeka, który ogłaszał stan wojenny i aresztował opozy- cjonistów (N. Werth, Państwo … , s. 81). „W drugiej połowie maja i w czerwcu 1918 roku utopiono we krwi wiele demonstracji robotniczych w Soromowie, Jarosławiu i Tule, a także w przemysłowych miastach Uralu, Niżnym Tagile, Biełoriecku, Złatouście i Jekaterynburgu. O coraz aktywniejszym udziale w represjach lokalnych oddziałów Czeka świadczy fakt, że w środowisku robotniczym zaczęto coraz częściej mówić o «nowej Ochranie» na usługach « ko misarzokracji»” ( N. Werth, Państwo … , s. 82) . „ Lenin i Dzierżyński nie przerywali starań o ustawowe przywrócenie kary śmierci, wiedząc przy tym doskonale, że może być ona sto- sowana bez żadnego «drobiazgowego bawienia się w prawo» przez organy pozaprawne, takie jak Czeka” (N. Werth, Państwo …, s. 83). Leninowską koncepcję terroru obrazują fragmenty listu Lenina do Zinowjewa z lipca 1918 r.: „Sami się kompromitujemy: głosimy masowy terror w uchwałach sowietu, a kiedy przychodzi do działania, przeszkadzamy całkowicie usprawiedliwionej inicjatywie mas. To niedopuszczalne! Terroryści będą nas uważać za mię- czaków. Czasy są bardziej niż wojenne. Trzeba koniecznie pobudzać energię terroru, skiero- wanego przeciw kontrrewolucjonistom, i nadawać mu masowy charakter, zwłaszcza w Pio- trogrodzie, którego przykład jest decydujący” (N. Werth, Państwo …, s. 83). 9 sierpnia 1918 r. Lenin telegrafował do przewodniczącego gubernialnego sowietu , który powiadomił go o in- cydentach z udziałem protestujących przeciw rekwizycjom chłopów: « W Niżnym Nowgoro- dzie wyraźnie szykuje się powstanie białogwardyjskie. Należy wytężyć wszystkie siły, powo- łać „trójkę” dyktatorów (...), wprowadzić natychmiast masowy terror, rozstrzelać i wywieźć setki prostytutek rozpijających żołnierzy, byłych oficerów itd. Nie zwlekać ani chwili (...) Trzeba rozwijać wszechstronną działalność: masowe rewizje. Za ukrywanie broni – rozstrze- lanie. Masowe wywózki mienszewików i ludzi niepewnych». Następnego dnia, 10 sierpnia, Lenin wysłał podobny w treści telegram do komitetu wykonawczego sowietu w Penzie: «To- warzysze! Kułackie powstanie w waszych pięciu ujezdach [odpowiednik powiatu] musi być bezlitośnie stłumione. Wymaga tego interes całej rewolucji, gdyż wszędzie rozpoczął się już „bój ostatni” z kułakami. Trzeba dać przykład. 1. Powiesić (tak, by ludzie widzieli) co naj- mniej stu kułaków, bogaczy i znanych krwiopijców. 2. Opublikować ich nazwiska. 3. Zabrać całe ich ziarno. 4. Wyznaczyć zakładników, jak wspomnieliśmy we wczorajszym telegramie. Zróbcie to tak, by na setki mil wokół ludzie to widzieli, trzęśli się i mówili sobie: zabijają i będą zabijać żądnych krwi kułaków»”. (N. Werth, Państwo …, s. 84 - 85). „9 sierpnia 1918 ro ku Lenin zadepeszował do Komitetu Wykonawczego guberni penzeńskiej z żądaniem, by «zastosować bezlitosny terror wobec kułaków, popów i białogwardzistów; podejrzanych zamknąć w obozie koncentracyjnym poza miastem»” ( ibidem , s. 86). „5 września [1918 r.] rząd sowiecki zalegalizował terror sławnym dekretem «O czerwonym Terrorze»: « W obecnej sytuacji absolutnie życiową koniecznością stało się wzmocnienie Czeka [...] i ochrona Repu- bliki Sowieckiej przed wrogiem klasowym poprzez jego izolację w obozach koncentracyj- nych, natychmiastowe rozstrzeliwanie każdego, kto ma związki z organizacjami białogwar- dyjskimi, j e st zamieszany w spiski, powstania lub zamieszki, oraz przez publikowanie nazwisk rozstrzelanych wraz z podaniem powodu egzekucji»” (ibidem, s. 88). Jak wskazuje N. Werth, Lenin również świadomie używał głodu jako broni przeciwko obywatelom własne- go państwa: „W zorganizowanym przez bolszewików systemie centralnego zaopatrzenia broń żywnościowa odgrywała zasadniczą rolę w karaniu lub stymulowaniu poszczególnych kate- O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 30 gorii obywateli. «Racja chleba powinna być ograniczona dla tych, którzy nie pracują w naj- ważniejszym dziś sektorze transportu, i podniesiona dla jego pracowników – pisał Lenin do Trockiego 1 lutego 1920 roku – Jeśli trzeba, niech zginą tysiące ludzi, ale kraj musi być oca- lony»” ( ibidem , s. 100). Z kolei, w nawiązaniu do natężenia ruchów robotniczych na Uralu, Lenin pisał do Iwana Smirnowa z Wojskowo - Rewolucyjnego Sowietu 5. Armii: „P. doniósł mi o aktach jawnego sabotażu ze strony kolejarzy. [...] Podobno brali w tym udział robotnicy z Iżewska. Dziwię się, że godzicie się z tym i nie przystępujecie do masowych egzekucji za sabotaż” (ibidem, s. 100). Również Lenin podpisał dekret rządowy z 15 lutego 1919 r., zleca- jący oddziałom Czeka branie zakładników z chłopskich mieszkańców wsi, które nienależycie wykonywały obowiązek odśnieżania torów kolejowych: „Jeśli odśnieżanie nie zostało wyko- nane, zakładnicy będą straceni” ( ibidem , s. 103). 5.3. 16 grudnia 1918 r. w wyniku połączenia Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy oraz Polskiej Partii Socjalistycznej – Lewica powstała Komunistyczna Partia Robot- nicza Polski (dalej także: KPRP), od 1925 r. do rozwiązania w 1938 r. nosząca nazwę Komu- nistyczna Partia Polski (zob. M. Krzysztofiński, Komuniści na Rzeszowszczyźnie 1918 - 1944/1945 , Rzeszów 2010, s. 25) . W preambule Statutu KPRP z 1924 r. napisano, że jest ona „organizacją komunistycznego kierownictwa proletarjacką rewolucją”. Jej zadania i charakter miały zmierzać do tego, „aby partję jako całość i wszystkie poszczególne jej organy uczynić zdolnemi do kierowania masami w okresie poprzedzającym rewolucję, w momencie przewro- tu i później, w przejściowym okresie od kapitalizmu do ostatecznego ugruntowania socjali- zmu” ( Statut Komunistycznej Partji Robotniczej Polski , Warszawa 1924). Dalej napisano, że „[k]omunistyczna partja jest partją bojowników rewolucji” ( i bidem , s. 5), a wszelkie jej dzia- łania miały uczynić „partję zdolną do objęcia dowództwa rewolucyjnego w momencie decy- dującym” ( ibidem , s. 6). Członkiem partii mógł być tylko ten, kto uznaje program Międzyna- rodówki Komunistycznej (zob. ibidem , s. 7), a „KPRP., jako sekcja Międzynarodówki Komunistycznej, podlega jej Komitetowi Wykonawczemu i Kongresowi” ( ibidem , s. 10). Jak wskazuje M. Krzysztofiński, KPRP ,,[w] swoim programie entuzjastycznie odno- siła się do rewolucji rosyjskiej, a potem także niemieckiej, stawiała sobie za cel zdobycie władzy w kraju przez rady delegatów robotniczych i wprowadzenie dyktatury proletariatu. (...) Organizatorom KPRP towarzyszyła wiara w nieuchronność rewolucji społecznej, która objąć miała Polskę oraz inne kraje Europy. Tym kalkulacjom, nawet wbrew woli jej obywate- li politycznych przyświecała myśl o rychłym przyłączeniu odradzającej się Polski do zrewo- lucjonizowanej Rosji. KPRP od początku zajęła wrogie stanowisko wobec powstałego 17 li - stopada 1918 r. Rządu RP kierowanego przez Jędrzeja Moraczewskiego, uznała bowiem, że gabinet ten zmierza do odbudowy w Polsce kapitalizmu. Komuniści, zapatrzeni w rewolucję bolszewicką w Rosji, oczekiwali, że podobne wydarzenia nastąpią w Polsce. (...) Od początku restauracji państwa polskiego KPRP odnosiła się wrogo do tworzącej się armii polskiej, trak- tując ją jako siłę zbrojną burżuazji. W celu jej zanarchizowania utworzono nawet zalążki Komunistycznej Organizacji Żołnierskiej, która w chwili konfliktu zbrojnego z bolszewicką Rosją miała stać się awangardą rewolucji w Polsce. (...) Komunistom nie zjednywał zwolen- ników fakt, że od 1923 r. KPRP stała się sekcją Międzynarodówki Komunistycznej, tracąc wszelkie atrybuty samodzielności. Zgodnie z obowiązującymi wówczas hasłami KPRP uzna- wała, że «tylko przez zbrojne powstanie proletariatu, prowadzącego za sobą lepszą część chłopstwa, tylko przez zwycięstwo ludu w wojnie domowej można obalić i unieszkodliwić burżuazję, zdusić jej opór i stworzyć istotne przesłanki dla utworzenia rządu robotniczo - chłopskiego». (...) Program KPRP przewidywał destrukcję systemu kapitalistycznego i znisz- czenie Rzeczypospolitej. Jej miejsce zająć miała Polska Republika Socjalistyczna Rad Dele- gatów Robotniczych, Chłopskich i Żołnierskich. Docelowo przewidywano, że będzie ona składową Związku Socjalistycznych Republik Świata. Formą władzy w owym konglomeracie O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 31 miała być «dyktatura proletariatu miast i wsi», realizowana przez monopolistyczną partię ko- munistyczną. Postulowano konieczność upaństwowienia przemysłu, bankowości, handlu i środków transportu. Komuniści opowiadali się też za likwidacją własności ziemskiej, zaka- zem obrotu ziemią, podzieloną na etapy nacjonalizacją gospodarstw rolnych. Poza wprowa- dzeniem bezpłatnej opieki lekarskiej, siedmiogodzinnego dnia pracy, zakładano także utwo- rzenie szkół świeckich i zwalczanie wpływów religii. Zmianom tym towarzyszyć miało zniszczenie burżuazji i ziemiaństwa” (M. Krzysztofiński, op. cit ., s. 25 - 28). W piśmiennictwie podkreślono, że „[k]iedy Armia Czerwona w lipcu 1920 r. stanęła pod Warszawą, KPRP wydała odezwę nawołującą do walki przeciwko Polsce: «Rada Obrony Państwa, werbunek ochotnika, nowe pobory, wiece i obchody patriotyczne i kokardki (...). Klasa robotnicza stoi na uboczu tej wrzaskliwej komedii, komedii niegroźnej dla zwycięskich wojsk Czerwonej Armii. (...) Do walki Towarzysze!» (...) Co ciekawe, komuniści chcieli też oderwać od Polski jej najbardziej jednorodne etnicznie, a przy tym tak symboliczne dla pol- skiej tradycji państwowej ziemie: Górny Śląsk i Pomorze Gdańskie. Ataki propagandowe komunistów na Polskę trwały także po dojściu do władzy Adolfa Hitlera. Kiedy rozmaite odłamy społeczeństwa polskiego rozpoczynały organizację pierwszych wieców w obronie niepodległości, organ KPP «Nowy Przegląd» pisał: «Komunistyczna Partia Polski oświadcza obecnie po 11 latach okupacji polskiej na Górnym Śląsku (...) zwycięski proletariat polski po obaleniu panowania klasowego imperialistycznej burżuazji polskiej przekreśli wszystkie orzeczenia Traktatu Wersalskiego w stosunku do Górnego Śląska i do Korytarza Pomorskie- go i zapewni ludności prawo samookreślenia aż do oderwania od Polski». Nie ma wątpliwo- ści, że ruch komunistyczny w Polsce był sterowany i finansowany przez Moskwę, stanowiąc typową agenturę ZSRS. Cele i metody działania partii komunistycznej były niemal tożsame z tymi, jakie sobie w Polsce wyznaczały organa sowieckiego wywiadu, tak wojskowego (GRU), jak i NKWD. Jedni i drudzy rozpracowywali Wojsko Polskie, penetrowali instytucje państwowe i organizacje społeczno - polityczne. Walczyli też za pomocą aktów terroru i skry- tobójstwa. (...) Aparat kierowniczy ruchu komunistycznego składał się z zawodowych, płat- nych funkcjonariuszy, szkolonych i finansowanych z ZSRS. Jeden z oskarżonych w procesie łuckim, Eugeniusz Kuszko, napisał po latach: «( ...) w mojej działalności partyjnej (...) naj- ważniejszym wydarzeniem konspiracyjnym był udział w szkole wojskowo - politycznej w Mo- skwie, znajdującej się pod bezpośrednim kierownictwem polskiej sekcji Komitetu Wykonaw- czego Międzynarodówki Komunistycznej. Wszystkie przedmioty wojskowe, przerabiane w tej szkole, były (...) wykładane przez wyższych oficerów Armii Radzieckiej. Wszyscy słu- chacze szkoły nosili mundury oficerów radzieckich (...). Szkoła miała za zadanie przygotować dla naszej partii działaczy konspiracyjnych w armii sanacyjnej oraz przyszłych wojskowych kierowników powstania zbrojnego i walk ulicznych»” (P. Gontarczyk, Zwyczajna agentura , Biuletyn IPN, nr 11 - 12/2008, s. 92 - 93). W oparciu m.in. o źródła archiwalne i publikacje rosyjskie A. Krzak przytoczył nie- które metody działalności terrorystycznej stosowane przez komunistów polskich okresu dwu- dziestolecia międzywojennego: „Tajna instrukcja bolszewicka z 1919 r., przejęta przez funk- cjonariuszy defensywy policyjnej, zalecała organizować działalność propagandową, która powodowałaby wzrost nienawiści i waśni o charakterze narodowościowym. W tym celu agi- tatorzy komunistyczni mieli organizować zamachy na cudzoziemców i przedstawicieli mniej- szości narodowych, aby z jednej strony doprowadzić do chaosu wewnętrznego, a z drugiej do konfliktów w stosunkach międzynarodowych. Ponadto, mieli uczestniczyć w organizacji i podtrzymywaniu strajków i buntów przeciwko władzom administracyjnym i wojskowym. Wiosną 1921 r. formowane przez rosyjskie służby specjalne ( Ra zwiedupr ) oddziały terrory- styczne były przerzucane na terytorium wschodniej Polski. Głównym ich zadaniem było sia- nie terroru i doprowadzenie do wybuchu powstania, które umożliwiłoby przyłączenie Za- chodniej Ukrainy i Białorusi do Rosji Radzieckiej. Działania te były koordynowane zarówno O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 32 przez dowództwo Armii Czerwonej, Razwiedupr, WCzeka, jak również przez kierownictwo polskiej kompartii i Kominternu. Grupy terrorystyczne składały się w większości z uciekinie- rów oraz działaczy komunistycznych z Polski, Białorusi i Ukrainy. Wśród członków grup byli też pospolici przestępcy, na czele zaś stali doświadczeni i zaufani działacze polskiej partii komunistycznej. Obok działań wywiadowczych, mieli oni również organizować akcje dywer- syjno - terrorystyczne, eliminujące żołnierzy i ludność wrogiego państwa, paraliżujące komu- nikację, demoralizujące wojsko i dowództwa sił zbrojnych. Latem 1921 r. działania terrory- styczne prowadzone przez komunistów objęły swoim zasięgiem powiaty: sarneński, kowel- ski, dubnowski, równieński i włodzimiersko - wołyński. 8 sierpnia 1921 r. służby specjalne Rosji Radzieckiej podpisały z Kominternem porozumienie regulujące współpracę w zakresie działalności agencyjnej i dywersyjno - sabotażowej ( de facto terrorystycznej), w którym zazna- czono, iż całość działalności wywiadowczej i terrorystycznej będzie koordynowana przez Komintern i służby specjalne Rosji Radzieckiej. Członkowie partii komunistycznych należą- cych do Międzynarodówki mieli udzielać pomocy Razwieduprowi i WCzeka, choć w jednym z punktów zaznaczono, że pomoc ta mogła być udzielana tylko wtedy, gdy władze Kominter- nu wydadzą na nią zgodę” (A. Krzak, Terrorystyczna i wywrotowa działalność organizacji komunistycznych w Polsce w latach 1921 - 1939 , „Przegląd Bezpieczeństwa Wewnętrznego”, nr 2/2010, s. 64 - 65). Dzięki radzieckiemu szkoleniu i zapleczu komuniści w II Rzeczypospo- litej prowadzili aktywną działalność terrorystyczną i wywrotową: atakowano posterunki i patrole policji, tartaki, dwory, areszty, stacje kolejowe, urzędy pocztowe, pociągi, w których dokonywano rabunków pasażerów i wagonów pocztowych, niszczono wiadukty kolejowe, dokonywano zamachów bombowych, zabójstw, podżegano do protestów i walk ulicznych robotników i chłopów, z których próbowano organizować uzbrojone oddziały Gwardii Czer- wonej (zob. A. Krzak, op. cit ., s. 65 - 72). Podczas II Plenum KPP uchwalono zadania, „z któ- rych wynikało, że komuniści w przypadku konfliktu będą traktować armię polską jako wojska okupacyjne” ( ibidem , s. 71). Jak podsumował A. Krzak, ,,[n]ie ulega wątpliwości, że część struktur komunistycz- nych była przygotowywana do działań wywiadowczo - dywersyjnych na rzecz ZSRR. Przystą- pienie do Kominternu Komunistycznej Partii Polski było świadomym podporządkowaniem się komunistów polskich instytucjom państwowym ZSRR, bowiem Komintern był jeszcze jedną agendą radzieckich służb specjalnych” (A. Krzak, s. 75). 5.4. Należy podkreślić, że działalność komunistów zrzeszonych w przedwojennej KPP nie zakończyła się wraz z oficjalną likwidacją tej partii przez Stalina w okresie wielkiej czystki lat 1937 - 1938. Członkowie KPP stanowili trzon utworzonej na polecenie Stalina w 1941 i 1942 r. Polskiej Partii Robotniczej. Jak wskazuje M. Krzysztofiński, „delimitacja komitetów obwodowych PPR pokrywała się z granicami komitetów obwodowych KPP. Bez- sprzecznie KW MK [Komitet Wykonawczy Międzynarodówki Komunistycznej] postąpił w ten sposób celowo, aby ułatwić konsolidację rozproszonych szeregowych członków dawnej KPP i zwerbować nowych. Do tego celu PPR, oficjalnie odżegnująca się od nazwy i tradycji KPP [przypis nr 10: We wspomnieniach Alfred Fiderkiewicz napisał, że: «wielu towarzyszy upierało się przy starej nazwie Komunistyczna Partia Polski lub proponowało zmianę na Pol- ską Partię Komunistyczną; sprzeciwiano się nazwie: Polska Partia Robotnicza. I ja byłem zwolennikiem utrzymania nazwy KPP, ewentualnie PPK, lecz uległem wywodom Nowotki, który przekonał mnie, że dla ludzi nierozumiejących bogactwa ideologii komunistycznej bar- dziej przystępna będzie nazwa: Polska Partia Robotnicza» (A. Fiderkiewicz, Wojna i ludzie PPR , Warszawa 1972, s. 72)], stworzyła formułę frontu narodowego, który zakładał zjednanie dla partii zwolenników spośród socjalistów czy ludowców. (...) W świetle faktów oczywiste jest, że PPR, jej koncepcje programowe, skład osobowy kierownictwa ukształtowane zostały w ZSRS, a 5 stycznia 1942 r. nastąpiło jedynie ich zainstalowanie w okupowanym kraju. (...) O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 33 Powołanie PPR w głębi ZSRS i realia, w jakich tego dokonano, od początku nie pozostawiały wątpliwości co do charakteru i strategii tego ugrupowania. Służebna pozycja PPR wobec jej kreatora, czyli ZSRS, w sposób jednoznaczny określała oblicze programowe tej partii. Zresztą od początku wiadomo było, że PPR, będąc zakamuflowaną kontynuacją KPP i dziedzicząc jej kadry, kontakty, schemat organizacyjny oraz wzorce postępowania, za imperatyw uznawała działanie na rzecz mocarstwa sowieckiego (inaczej zresztą postępować nie mogła). Formalnie jednak nowo powstała partia miała nie należeć do Kominternu i unikać jaskrawych skojarzeń z komunizmem. Dla uniknięcia porównań z KPP i oskarżeń o kontynuację jej tradycji oraz sposobu działania partia otrzymała nazwę Polska Partia Robotnicza. Przyjęta przez PPR tak- tyka zakładała dualizm ideologii i praktyki. Sztafaż retoryczny diametralnie różnił się od rze- czywistych celów komunistów. Po latach Władysław Gomułka nie skrywał, że partia miała dwa oblicza – jawne i tajne. Objaśniał je Radkiewicz i Władysław Gomułka (do 1948 r.), jak również podwładni Stanisława Radkiewicza z aparatu bezpieczeństwa publicznego – Roman Romkowski, Józef Różański czy Anatol Fejgin oraz wielu innych. W istocie, najwyższe funk- cje w państwie w okresie powojennego «umacniania władzy ludowej» pełnili członkowie przedwojennej KPP lub jej satelitów. Okres powojennego terroru, tworzonego przez wyżej wymienionych, doskonale podsumował A. Paczkowski: następująco: «Na jawne oblicze partii składała się cała jej nieskrywana przed nikim działalność podziemna, tajne zaś, czyli skrywa- ne przed narodem, miały pozostać powiązania kierownictwa partii z Moskwą, z Kominter- nem, uznawanie ich zwierzchnictwa nad partią, mimo formalnego wyrzeczenia się przez nią przynależności do Międzynarodówki Komunistycznej. (...)» (...) Pierwotny program PPR pi- sany był na rozkaz Stalina w sierpniu 1941 r. Po uzyskaniu jego aprobaty został ogłoszony jako deklaracja programowa PPR” (M. Krzysztofiński, op . cit ., s. 144 - 145). Komuniści wywodzący się wprost z przedwojennej KPP instalowali w Polsce powo- jennej sowiecką okupację i stalinowską opresję. Wszak długoletnimi członkami przedwojen- nej KPP byli odpowiedzialni za stalinowski terror okresu powojennego, zajmujący najwyższe stanowiska państwowe, Jakub Berman, Bolesław Bierut, Hilary Minc, Aleksander Zawadzki, Stanisław Radkiewicz, Władysław Gomułka, Roman Romkowski, Józef Różański, Anatol Fejgin. „Komuniści byli w Polsce ugrupowaniem marginesowym i nie mieli żadnych szans na objęcie władzy drogą demokratyczną. Stosunek do nich był tym bardziej negatywny, iż prze- ważająca część Polaków miała – łagodnie mówiąc – dystans do ZSRR (i Rosji w ogóle), toteż opór przeciwko wprowadzanemu systemowi politycznemu był podwójnie silny. Przełamanie go i opanowanie państwa stanowiło więc najpilniejsze i podstawowe zadanie. (...) W dużych akcjach pacyfikacyjnych brały udział nie tylko wojska KBW, ale także wydzielone dywizje regularnej armii, toteż liczba przeciwników władzy komunistycznej zabitych na polu walki w latach 1945 - 1948 wyniosła około 8,7 tysiąca. (…) Aczkolwiek w działalności aparatu bez- pieczeństwa nie brakowało tak finezyjnych operacji, jak sfałszowanie wyników referendum (czerwiec 1946) i wyborów (styczeń 1947) czy rozbudowa sieci tajnych informatorów (we- dług stanu na 1 stycznia 1946 było ich około 17,5 tysiąca), dominowała przemoc bezpośred- nia. (...) Wcale liczne były przypadki, kiedy funkcjonariusze bezpieczeństwa dokonywali skrytobójstw. Także na polecenie lokalnych komitetów partii komunistycznej. Śledztwa pro- wadzono w niezwykle brutalny sposób, bicie i tortury były na porządku dziennym, a w prze- pełnionych aresztach i więzieniach panowały nieludzkie warunki. (...) W wielu przypadkach nie zadowalano się szybkim skazaniem oskarżonych, ale reżyserowano publiczne procesy, podczas których specjalnie dobrana widownia miała upokorzyć podsądnych i dać wyraz «nie- nawiści ludu». (...) O wysokości wyroków w najważniejszych procesach decydowało kierow- nictwo partii komunistycznej, ono także czuwało nad personalną obsadą kluczowych stano- wisk w aparacie terroru. (...) Po roku 1948 głównym zadaniem aparatu bezpieczeństwa stało się zastraszenie i rozciągnięcie kontroli nad całym społeczeństwem, także nad tymi grupami i środowiskami, które nie tylko nie zamierzały podejmować jakichkolwiek działań opozycyj- O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 34 nych, ale mniej lub bardziej gorliwie popierały władzę. Powszechność polegała jednak nie tylko na tym, że każdy mógł stać się jeśli nie ofiarą, to w najlepszym razie «przedmiotem aktywnego zainteresowania» aparatu bezpieczeństwa. Jej istota tkwiła także w tym, że ofiarą mógł być również członek najwyższych władz partyjnych czy państwowych. (...) W począt- kach roku 1949 ujednolicono «ewidencję elementu podejrzanego», który podzielono na kil- kadziesiąt kategorii. 1 stycznia 1953 roku w kartotekach znajdowało się około 5,2 miliona osób, a więc blisko jedna trzecia dorosłej ludności. (...) Po opadnięciu fali aresztowań w la- tach 1948 - 1949 do więzień trafiało coraz więcej ludzi: w samym tylko roku 1952 ponad 21 tysięcy. W rezultacie w połowie 1952 roku było w Polsce – wedle oficjalnych, acz wów- czas ściśle tajnych danych – 49,5 tysiąca więźniów politycznych. Utworzono też osobne wię- zienie dla młodocianych «przestępców politycznych» (w 1953 roku było w nim 2,5 tysiąca więźniów). (...) Można powiedzieć, że w więzieniach siedzieli «wszyscy» – członkowie Biura Politycznego, wysocy urzędnicy państwowi II Rzeczypospolitej (w tym były premier), gene- rałowie, ludzie z dowództwa Armii Krajowej, biskupi, «chłopcy z lasu», którzy walczyli przeciwko Niemcom, a potem przeciwko komunistom, chłopi stawiający opór przed wstąpie- niem do kołchozu, robotnicy z kopalni, w której wybuchł pożar, młodzi ludzie, którzy rozbi- jali propagandowe gabloty lub wypisywali hasła na murach. Chodziło nie tylko o wyelimino- wanie ich z życia publicznego czy uniemożliwienie robienia tego, co robili. Jednym z głów- nych celów systemu powszechnego terroru było utrzymywanie społeczeństwa w strachu, sprzyjanie donosicielstwu, rozbijanie więzi społecznych. (...) W 1955 roku w więzieniach było wciąż około 30 tysięcy więźniów politycznych, a w połowie roku odbył się proces byłe- go ministra Włodzimierza Lechowicza, tego samego, który pierwszy został aresztowany w październiku 1948 roku przez grupę specjalną. Aż do kwietnia 1956 roku siedział w wię- zieniu (bez wyroku) Marian Spychalski, jeszcze w listopadzie roku 1949 członek Biura Poli- tycznego. Jeśli chodzi o same represje, prawdziwa «odwilż» przyszła dopiero po XX Zjeździe KPZR i śmierci Bieruta” (A. Paczkowski, Polacy pod obcą i własną przemocą , [w:] Czarna księga komunizmu… , s. 352 - 359). Członkowie KPP stanowili trzon utworzonej na polecenie Stalina w 1941 i 1942 r. Polskiej Partii Robotniczej. W składu pierwszego składu grupy inicjatywnej PPR wchodzili: Marceli Nowotko (od 1916 r. członek Socjaldemokracji Królestwa Polskiego i Litwy, w la- tach 1918 - 1938 członek KPRP i KPP, w II Rzeczypospolitej odsiadywał wyrok 12 lat więzie- nia za działalność komunistyczną, podczas wojny polsko - bolszewickiej 1920 r. był sekreta- rzem Polrewkomu w Wysokiem Mazowieckiem, a więc Tymczasowego Komitetu Rewolu- cyjnego Polski, utworzonego przez bolszewików 23 lipca 1920 r. w Smoleńsku, mającego pełnić funkcję komunistycznej władzy na terenach II Rzeczypospolitej zajętych przez Armię Czerwoną w trakcie ofensywy letniej 1920 r. podczas wojny polsko - bolszewickiej), Paweł Finder, Bolesław Mołojec, Jan Turlejski, Pinkus Kartin, Czesław Skoniecki, Roman Śliwa, Jakub Aleksandrowicz, Lucjan Partyński, Anastazy Kowalczyk, Augustyn Micał, Feliks Pa- pliński i Józef Wieczorek. W oparciu o stalinowskie ustawodawstwo wydano w Polsce do 1955 r. co najmniej 5 tysięcy wyroków śmierci, natomiast w różnego typu więzieniach, w tym w obozach pracy zmarło ponad 20 tysięcy osób, a nieustaloną liczbę wywieziono w głąb ZSRR (zob. O karach śmierci w latach 1944 - 1956. Z Krzysztofem Szwagrzykiem i Janem Żarynem rozmawia Bar- bara Polak, Biuletyn IPN, nr 11/2002, s. 18 - 19). 6. Ocena zgodności przedmiotu kontroli z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. Trybunał dokonał kontroli celów i działalności KPP z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji. Wskazany w art. 188 zakres kognicji TK w postaci kontroli celów i działalności partii politycznej postrzegany z perspektywy wzorców kontroli w niniejszej O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 35 sprawie skutkuje koniecznością oceny programu partii, a także jej działalności. Jak trafnie zauważają A. Mączyński i J. Podkowik, „[o] niezgodności celu partii politycznej z Konstytu- cją RP można mówić w szczególności w następujących sytuacjach. Po pierwsze, docelowa wizja państwa propagowana przez partię polityczną narusza Konstytucję RP, nawet gdy metody jej osiągnięcia i zasady, na których się ona opiera, pozo- stają w pełni zgodne z normami konstytucyjnymi. (...) Jak się wydaje, w takich sytuacjach ocena TK może zmierzać jedynie do wyjaśnienia, czy mieści się ona w granicach wyznaczo- nych w art. 13 Konstytucji RP i nie narusza fundamentalnych zasad wspólnych naszej cywili- zacji, w tym wartości demokratycznych i poszanowania przyrodzonej godności człowieka. Po drugie, docelowa wizja państwa mieści się w ramach norm konstytucyjnych, jed- nak sposób funkcjonowania partii wynikający z jej statutu lub programu nie opiera się na me- todach demokratycznych (tak w aspekcie wewnętrznym, jak i zewnętrznym) bądź nie respek- tuje innych norm konstytucyjnych określających reguły postępowania w społeczeństwie okre- ślone przez wolności i prawa konstytucyjne, status ustrojowy organów (np. mandat wolny) itp. Po trzecie, docelowa wizja państwa oraz sam sposób funkcjonowania partii pozostają zgodne z normami konstytucyjnymi, natomiast partia wyraża aprobatę ( verba legis – «odwo- łuje się do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu» – art. 13 Konstytucji RP). Chodzi tutaj o wypadki – jak należałoby sądzić w praktyce dość rzadkie – kiedy to partia polityczna nie forsuje zmiany obecnego ustroju państwa ani nie działa w spo- sób niedemokratyczny, lecz popiera «totalitarne metody i praktyki działania», których do- puszczają się inne podmioty, niekonieczne krajowe. Szeroko rozumianym celem partii poli- tycznej w ujęciu art. 188 pkt 4 Konstytucji RP byłoby wówczas propagowanie treści zakaza- nych przez normę konstytucyjną” (uwagi do art. 188…, s. 1165). Naruszenie art. 13 Konstytucji przez cele i działalność partii politycznej mogło zostać potencjalnie dokonane przez KPP w następujący sposób: 1) poprzez odwołanie w programie partii do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu, 2) przez założenie lub dopuszczenie w programie partii nienawiści rasowej i narodo- wościowej, 3) przez założenie lub dopuszczenie w programie partii stosowania przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę, 4) przez założenie lub dopuszczenie w działalności partii nienawiści rasowej i naro- dowościowej, 5) przez założenie lub dopuszczenie w działalności partii stosowania przemocy w celu zdobycia władzy lub wpływu na politykę. Łączne postrzeganie celów i działalności KPP determinuje również łączne spojrzenie na jej program i działalność, ponieważ ta ostatnia sprowadza się w przeważającej części do publikowania materiałów programowych na stronie internetowej KPP oraz w czasopiśmie „Brzask”. Tak określona działalność programowa stanowi niezbędny punkt odniesienia dla zrozumienia celów partii wyrażonych w podstawowych dokumentach programowych, będąc również formą ich aktualizacji i interpretacji. Podobnie jak wskazane w art. 188 pkt 4 Konstytucji cele partii, podlegające kontroli następczej Trybunału, nie są określone wyłącznie raz na początku jej istnienia w dokumen- tach załączonych do wniosku o wpis partii do ewidencji, również program partii, o którym stanowi art. 13 Konstytucji – wzorzec kontroli w niniejszej sprawie, w wypadku kontroli na- stępczej celów i działalności partii politycznej, nie ogranicza się do jednego dokumentu no- szącego taką nazwę. Przeciwnie, jest on kształtowany przez wszystkie dokumenty programo- we, w tym przez co najmniej część jej statutu, publikacje prezentujące stanowisko partii oraz jej liderów, czyli przez działalność programową partii. A zatem Trybunał dokonał kontroli O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 36 dostępnych dokumentów programowych, określonych w art. 13 Konstytucji przez zbiorczą nazwę „program” oraz publikacji stanowiących wyraz działalności KPP na jej stronie interne- towej oraz na łamach czasopisma „Brzask”. W pierwszej kolejności Trybunał dokonał analizy poszczególnych tekstów lub grup tekstów pod kątem odwołania w każdym z nich do totalitarnych metod i praktyk komunizmu. Następnie Trybunał wskazał wnioski wynikające z dokonanych ustaleń dla zgodności celów i działalności KPP z art. 13 w związku z art. 11 ust. 1 zdanie drugie Konstytucji, postrzegając łącznie cel i działalność KPP. 6.1. Preambuła Statutu KPP. Statut KPP otwiera preambuła o następującej treści: „Komunistyczna Partia Polski jest partią marksistowsko - leninowską nawiązującą do najlepszych patriotycznych i internacjonali- stycznych tradycji polskiego ruchu robotniczego. Źródło swej działalności ideowo - programowej upatruje w idei komunistycznej, w niej bowiem widzi przyszłość świata. Dopie- ro komunizm uwolni ludzkość od niepewności jutra, od strachu przed wojnami, od nędzy i poniżenia. Położy kres panowaniu wyzyskiwaczy nad ludźmi pracy, panowaniu narodów silniejszych nad słabszymi. Jego realizacja zapewni materialny i duchowy rozkwit ludzkości. Przewodnią ideą Komunistycznej Partii Polski jest zbudowanie ustroju wolnego od wyzysku człowieka pracy najemnej i zapewnienie Rzeczypospolitej Polskiej niepodległości i pełnej suwerenności. Komunistyczna Partia Polski opowiada się za wszechstronną współpracą i współdziałaniem z organizacjami lewicowymi w Polsce i na całym świecie, stoi na stanowi- sku jedności ruchu robotniczego i przeciwstawia się wszelkim działaniom rozbijającym tę jedność”. Notabene , na V Zjeździe KPP wygłoszono referat pt. Tylko pod sztandarem Komuni- stycznej Partii Polski zjednoczeni wyzwolimy lud polski (strona internetowa KPP, wpis z 27 li - pca 2019 r., https://kom - pol.org/2019/07/27/tylko - pod - sztandarem - komunistycznej - partii - pol - ski - zjednoczeni - wyzwolimy - lud - polski/, dostęp 1 grudnia 2025 r.), w którym stwierdzono, że „[p]odstawą ideologiczną naszej Partii niezmiennie jednak musi pozostać marksizm - leninizm i teoretyczny dorobek leninizmu. To jest bezdyskusyjne!”. Trybunał dostrzegł, że KPP powołuje się wprost na komunizm w jego marksistowsko - leninowskim wydaniu. Nie ulega wątpliwości, że koncepcja W.I. Lenina stanowiła program budowy komunizmu stworzonego jako całościowa wizja społeczeństwa przez K. Marksa i F. Engelsa. W.I. Lenin nie tylko opisał totalitarne metody budowy komunizmu, ale również kierował totalitarnymi praktykami w trakcie zmiany ustroju Rosji z monarchii na system ko- munistyczny. „ Komunizm miał nieść ze sobą radykalne przerwanie ciągłości, rewolucyjne przeobrażenie całej rzeczywistości, nie wyłączając człowieka” (K. Kersten, Wstęp do polskie- go wydania …, s. 11). W Statucie KPP odwołanie do marksizmu - leninizmu oraz do komuni- zmu nie zostało w jakikolwiek sposób ograniczone merytorycznie, w szczególności w pream- bule Statutu KPP brak jest komentarza wykluczającego totalitarne metody i praktyki obecne w Rosji w czasach W.I. Lenina. Przykładowo, zdaniem W.I. Lenina: 1) „[d]yktatura proletariatu oznacza nieustającą walkę – krwawą i bezkrwawą, gwał- towną i pokojową, zbrojną i ekonomiczną (…) przeciw siłom i tradycjom starego społeczeń- stwa” (K. Kersten, ibidem , s. 11), 2) „[t]rzeba otwarcie postawić (…) tezę, uzasadniającą istotę i słuszność terroru, jego konieczność, jego granice. Sąd nie powinien uchylać się od stosowania terroru (…) powinien (…) uzasadnić i zalegalizować go pryncypialnie, jasno, bez fałszu i bez upiększania. Formuło- wać trzeba możliwie szeroko, gdyż jedynie rewolucyjna świadomość prawna i rewolucyjne sumienie określą warunki stosowania terroru w praktyce” (list W.I. Lenina do Dmitrija Kur- skiego – cytat za K. Kersten, ibidem …, s. 13), O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 37 3) „[d]opóki nie zastosujemy wobec spekulantów terroru – rozstrzelania na miejscu – nic z tego nie wyjdzie!” (wystąpienie W.I. Lenina na zebraniu robotniczym na przełomie 1917 i 1918 r. – cytat za N. Werth, Państwo …, s. 74), 4) „[t]rzeba koniecznie pobudzać energię terroru, skierowanego przeciw kontrrewolu- cjonistom, i nadawać mu masowy charakter, zwłaszcza w Piotrogrodzie, którego przykład jest decydujący” (N. Werth, ibidem …, s. 83), 5) „[n]ależy (…) wprowadzić natychmiast masowy terror, rozstrzelać i wywieźć setki prostytutek rozpijających żołnierzy, byłych oficerów itd. Nie zwlekać ani chwili […] Trzeba rozwijać wszechstronną działalność: masowe rewizje. Za ukrywanie broni – rozstrzelanie. Masowe wywózki mienszewików i ludzi niepewnych” (telegram W.I. Lenina do przewodni- czącego jednego z gubernialnych sowietów – cytat za N. Werth, ibidem …, s. 84), 6) „[t]rzeba dać przykład. 1. Powiesić (tak, by ludzie widzieli) co najmniej stu kuła- ków, bogaczy i znanych krwiopijców. 2. Opublikować ich nazwiska. 3. Zabrać całe ich ziar- no. 4. Wyznaczyć zakładników (…). Zróbcie to tak, by na setki mil wokół ludzie to widzieli, trzęśli się i mówili sobie: zabijają i będąc zabijać żądnych krwi kułaków” (telegram W.I. Le- nina do komitetu wykonawczego sowietu w Penzie – cytat za N. Werth, ibidem …, s. 85), 7) należało „zastosować bezlitosny terror wobec kułaków, popów i białogwardzistów; podejrzanych zamknąć w obozie koncentracyjnym poza miastem” (depesza W.I. Lenina z 9 sierpnia 1918 r. do Komitetu Wykonawczego guberni penzeńskiej – cytat za N. Werth, ibidem …, s. 86). Na odwołanie do marksizmu - leninizmu w pierwszym zdaniu preambuły Statutu KPP należy patrzeć przez pryzmat wyrażonych w preambule celów w postaci położenia kresu pa- nowania wyzyskiwaczy nad ludźmi pracy, co oznacza w „języku marksisowsko - leninowskim” radykalną zmianę ustroju społeczno - gospodarczego, czyli zapowiedź obalenia społecznej gospodarki rynkowej, opartej na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych, stanowiącej – zgodnie z art. 20 Konstytucji – podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej. W świetle całości treści wyrażonych w preambule Statutu KPP zmiana ta musiałaby zostać dokonana gwałtownie – w drodze rewolucji, przy zastosowaniu totalitarnych metod komuni- zmu. Również w piśmiennictwie wskazano, że „[p]artia typu marksistowsko - leninowskiego jest i musi być partią rewolucyjną. Wynika to jasno z tzw. myśli marksistowsko - leninowskiej, a więc modyfikacji myśli K. Marksa przez W. Uljanowa - Lenina, będącego ideologiem, orga- nizatorem i przywódcą pierwszej partii marksistowsko - leninowskiej, oraz z charakteru i me- tod działania partii komunistycznych opierających się na wzorcach marksistowsko - leninowskich. Tym właśnie partia ta różni się od tzw. partii reformistycznych. Jej naczelnym zadaniem jest zdobycie władzy i «zdruzgotanie burżuazyjnej machiny państwowej». Sposo- bem realizacji tego celu jest rewolucja – zbrojne obalenie istniejącej władzy, z tym że ze względów taktyki partii rewolucyjnej, w zależności od istniejącej zewnętrznej sytuacji, partia może stosować także legalne metody walki politycznej. Jednak – z uwagi na przyjęcie mark- sistowskiej teorii o nieuchronności rewolucji wraz z leninowskimi jej korektami, dotyczącymi dopuszczalności zbrojnego przewrotu komunistycznego w jednym tylko państwie kapitali- stycznym – partia marksistowsko - leninowska powinna przygotować i zrealizować «zbrojną rozgrywkę z burżuazją» (w formie rewolucji lub powstania). «Zasadą leninowskiej teorii re- wolucji jest idea głosząca, że podstawowym środkiem obalenia władzy burżuazji jest zbrojne powstanie ludu. Odrzuca ona przesadnie eksponowaną przez reformistów legalną drogę do socjalizmu. Wykazuje, że zdobycie poparcia większości wyborców dla parlamentarnego pro- gramu socjalistycznych przeobrażeń bez posiadania pełni władzy politycznej jest mało real- ne”. (…) Wszystkie cytaty za pracą prof. Romana Tokarczyka Współczesne doktryny poli- O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 38 tyczne . Lublin 1984, rozdział Marksizm - leninizm s. 21 - 59” (J. Majchrowski, Status prawny partii komunistycznej… , s. 608 - 609). Rewolucja komunistyczna opiera się bez wątpienia na skrajnie fundamentalistycznym pojmowaniu polityki, zmierzając do zdobycia absolutnego monopolu na władzę i ma na celu – bez względu na legalność przyjętych środków – unicestwienie istniejącego porządku. W dalszym etapie jej celem jest stworzenie nowego państwa opartego na systemie jednopar- tyjnym, policyjnym aparacie kontroli oraz terrorze, wykorzystywanym jako narzędzie nieu- stannej rewolucji, wymierzonej przeciwko „wewnętrznym wrogom”. Jej celem jest zatem nie tylko „podbój”, ale także radykalna przebudowa społeczeństwa – podporządkowanie, ujedno- licenie i zintegrowanie jednostek według zasady nadrzędności polityki wobec wszelkich in- nych sfer życia. Porządek ten zyskuje wymiar quasi - religijny, oparty na micie odrodzenia ( palingenezy ), doktrynersko rozwijanym w ramach swoistej religii politycznej. Budowa komunizmu ma za zadanie ukształtować nowy typ człowieka – istotę ufor- mowaną przez rewolucję antropologiczną, przeznaczoną wyłącznie do realizacji celów rewo- lucyjnych i imperialnych partii totalitarnej. Ostatecznym zamierzeniem tej utopii jest bowiem stworzenie nowej cywilizacji, o wymiarze ponadnarodowym i ekspansjonistycznym (por. definicję totalitaryzmu autorstwa E. Gentile zaprezentowaną przez S. Courtois, op. cit. ; zob. uzasadnienie niniejszego wyroku, cz. VI, pkt 4.1). Nie ulega zatem wątpliwości, że powyższy sposób budowy komunizmu odpowiada w pełni cechom totalitarnych metod i praktyk tej ideologii, o których stanowi art. 13 Konsty- tucji. Przedstawiona argumentacja dowodzi, że preambuła Statutu KPP zawiera odwołanie do totalitarnych metod i praktyk działania komunizmu w treści wyrażającej podstawowy cel KPP, jakim jest budowa nowego świata w drodze rewolucji. 6.2. Symbol KPP w postaci znaku sierpa i młota na czerwonym tle – art. 57 ust. 1 i 2 Statutu KPP. Zgodnie z art. 57 Statutu KPP, „1. Godłem Partii jest znak sierpa i młota. 2. Sztandar Partii jest koloru czerwonego. Z jednej jego strony umieszczone jest hasło «Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!», z drugiej nazwa Partii lub jej skrót. Na środku znajduje się godło Partii w kolorze złotym. 3. Hymnem Partii jest «Międzynarodówka». 4. Skrót nazwy Partii brzmi: KPP”. Trybunał Konstytucyjny w dotychczasowym orzecznictwie podkreślał, że symbole partii politycznej są relewantne z perspektywy celów lub zasad działania partii. Ocenie Try- bunału w ramach kontroli sprawowanej w trybie art. 188 pkt 4 Konstytucji podlegają treści, jakie wyrażają te znaki. Treści płynące zarówno ze statutu, jak i z programu oraz innych do- kumentów, w tym również z symboli graficznych partii politycznej, określają jej tożsamość ideową. Symbolami graficznymi partii można skutecznie wypaczyć przekaz dotyczący tożsa- mości ideowej partii, który został wskazany w jej statucie czy programie. Treści wyrażone przez symbole, którymi posługuje się partia polityczna, mogą konkretyzować, objaśniać, wzbogacać czy wręcz modyfikować postanowienia zawarte w statucie lub w programie partii, bez formalnej zmiany tych dokumentów. Treści płynące z symboli partii mogą wreszcie czy- nić treści zawarte w statucie lub programie partii bardziej sugestywnymi. Trybunał podkreślał również we wcześniejszym orzecznictwie, że uzewnętrznianie poglądów może przybierać różne postacie. Stąd myląca jest terminologia odwołująca się do pojęcia „wolności wypowiedzi”, akcentująca tylko werbalizację poglądów (por. S. Frankow- ski, R. Goldman, E. Łętowska, Sąd Najwyższy USA. Prawa i wolności obywatelskie , Warsza- wa 1997, s. 135). W sprawie Texas przeciwko Johnson, rozstrzygniętej wyrokiem Sądu Najwyższego USA z 1989 r., ukarany za spalenie amerykańskiej flagi sprawca domagał się uznania, że jego O TK ZU A/2025 Pp 1/20 poz. 124 39 zachowanie, niebędące wypowiedzią, lecz mające charakter ekspresyjny, było wyrazem kon- stytucyjnie chronionej wolności wypowiedzi. Z perspektywy rozstrzyganego tu problemu, dotyczącego możliwości badania zgodności celów lub zasad partii politycznej z Konstytucją ze względu na symbole graficzne partii, wymagało podkreślenia, że we wskazanej sprawie niesporne było, iż tzw. ekspresyjne zachowanie, niepolegające na wyrażeniu swoich poglą- dów w sposób zwerbalizowany, stanowiło formę wypowiedzi (bliżej zob. tamże, s. 123 - 126 oraz s. 135; F. Longchamps de Berier, Relacje dziennikarz - obywatel; warto ostrożnie korzy- stać z amerykańskich przykładów, „Ius et Lex” nr 1/2010, s. 124 - 125). Na takim też stanowi- sku stanął Europejski Trybunał Praw Człowieka w wyroku z 24 maja 1988 r. w sprawie Müller i inni przeciwko Szwajcarii (skarga nr 10737/84), stwierdzając, że osoby, które two- rzą, odtwarzają, rozpowszechniają lub wystawiają prace artystyczne, uczestniczą w wymianie idei i opinii mającej podstawowe znaczenie w demokratycznym społeczeństwie. Trybunał Konstytucyjny stwierdzał więc, że symbol graficzny partii jest formą ekspre- sji poglądów (podobnie w postanowieniu TK o sygn. Pp 1/10). Symbol KPP w postaci znaku sierpa i młota na czerwonym tle wyraża niewątpliwie treść odwołującą się do historii dwudziestego wieku. Stanowił on flagę Związku Socjalistycz- nych Republik Radzieckich, czyli modelowego państwa komunistycznego i totalitarnego. Eksponowanie tego sym