P 8/20

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 31 grudnia 2020 r. Pozycja 75 POSTANOWIENIE z dnia 16 grudnia 2020 r. Sygn. akt P 8/20 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Rafał Wojciechowski – przewodniczący Leon Kieres Stanisław Piotrowicz Bartłomiej Sochański Michał Warciński – sprawozdawca , po rozpoznaniu, na posiedzeniu nieja wnym w dniu 16 grudnia 2020 r. , pytania prawnego Są- du Rejonowego dla Warszawy Pragi - Południe w Warszawie , czy art. 386 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cy- wilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm.), w brzmieniu nadanym przez ar t. 1 pkt 135 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postę- powania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469), jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. O rzeczenie zapadło jednogłośnie . UZASADNIENIE I 1. W postanowieniu z 26 kwietnia 2020 r. (sygn. akt VII C 3190/19), Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi - Południe w Warszawie, zwrócił się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem prawnym, czy art. 386 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępo- wania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm. ; dalej: k.p.c.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 135 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469 ; dalej: ustawa zmieniająca ), jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. 1.1. Pytanie prawne zostało przedstawione na tle następującego stanu faktycznego : W 2016 r. powód skierował do pytającego sądu pozew o zasądzenie od pozwanego kwoty określonej pozwem wraz z ustawowymi odsetkami tytułem pełnej kompensaty kosz- OTK ZU A/2020 P 8/20 poz. 75 2 tów naprawy pojazdu powoda oraz kosztów sporządzenia kalkulacji szkody pojazdu przez prywatnego rzeczoznawcę, a także o zasądzenie od strony pozwanej na jego rzecz kosztów p rocesu. Pozwan y w 2017 r. wni ósł o oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie zwrotu kosztów procesu według norm przepisanych. Wyrokiem z 2017 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi - Południe w Warszawie, orze- kając w składzie jednoosobowym, oddalił powództwo i obciążył powoda kosztami procesu. Przyczyną oddalenia powództwa było uznanie żądania powoda za nieudowodnione co do wy- sokości, co wynikało przede wszystkim z pominięcia dowodu z opinii biegłego. Powód odwołał się od wydanego wyroku. Wyrokiem z 2019 r. Sąd Okręgowy dla Warszawy Pragi - Południe w Warszawie (da- lej: sąd okręgowy) uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę pytającemu sądowi do po- nownego rozpoznania. Sąd okręgowy uznał, że pominięcie dowodu z opinii biegłego było spowodowane błędnym ustalenie m, że powód nie uiścił zaliczki na poczet kosztów opinii biegłego, chociaż w rzeczywistości zaliczka ta została jedynie błędnie zaksięgowana. W konsekwencji wyroku sądu okręgowego, sprawa trafiła do ponownego rozpoznania do pytającego sądu i na podstawie a rt. 386 § 5 k.p.c. została skierowana do referatu tego sa- mego sędziego, który wydał już wyrok z 2017 r. 1.2. W ocenie pytającego sądu , kwestionowany przepis – na podstawie którego, w wy - padku uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd ten rozpozna- je ją w tym samym składzie, chyba że nie jest to możliwe lub powodowałoby nadmierną zwłokę w postępowaniu – narusza konstytucyjne prawo do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). 1.2.1. Zdaniem pytającego sądu , wprowadzanie regulacji, której cel em jest (zgodnie z uzasadnieniem projektu ustawy zmieniającej ) „odwrócenie dotychczasowej zasady określa- jącej skład sądu I instancji przy ponownym rozpoznaniu sprawy poprzez wskazanie, że roz- poznanie to następuje w tym samym składzie, co pierwotn i e. W taki m układzie skutki swoich błędów w postaci dodatkowego nakładu pracy poniesie ten sędzia, który je popełnił – co po pierwsze należy uznać za sprawiedliwe, a po drugie będzie to motywacją do starannego pro- wadzenia postępowania” (s. 11 pytania prawnego) ; godz i to w prawo do bezstronnego sądu, które pytający sąd wywodzi z art. 45 ust. 1 Konstytucji. W ocenie pytającego sądu „sąd rozpoznający ponownie w tym samym składzie – po uchyleniu pierwszego wydanego w tej samej sprawie wyroku i przekazaniu sprawy do po- now nego rozpoznania – nie jest sądem bezstronnym w rozumieniu zewnętrznym. (…) Sąd ponownie rozpoznający sprawę w tym samym składzie z natury rzeczy nie będzie mógł być postrzegany jako obiektywny, z punktu widzenia postronnego obserwatora oraz stron procesu. Uzasadnia to postawienie zaskarżonemu przepisowi zarzutu niezgodności z art. 45 ust. 1 Kon - stytucji RP” (s. 18 - 19 pytania prawnego). 1.2.2. Kwestionowany przepis budzi również zastrzeżenia pytającego sądu z punktu widzenia niezawisłości sędziowskiej, która stanowi kluczowy aspekt prawa do sądu. Według pytającego sądu , „nie da się (…) pogodzić z zasadą niezawisłości sędziowskiej regulacji, któ- ra nakazuje sędziemu, który już raz orzekł co do meritum sprawy, ponowne orzekanie w tej samej sprawie, przy (skądiną d nieodzownym) związaniu oceną prawną sądu II instancji” (s. 20 pytania prawnego) . Pytający s ąd uznał, że takiej oceny tego przepisu prawa nie zmienia również zmiana brzmienia art. 386 § 6 k.p.c. przez uchylenie związania wskazaniami co do dalszego postępo wania. Zdaniem pytającego sądu , naruszenie niezawisłości sędziowskiej w jej aspekcie niezależności wewnętrznej polega bowiem na związaniu sędziego oceną praw- ną, odmienną od już raz publicznie wyrażonej przez sędziego. 1.2.3. Uzasadniając spełnienie przesła nki funkcjonalnej pytania prawnego, pytający sąd wskazał, że „[c]o prawda od treści rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego nie będzie OTK ZU A/2020 P 8/20 poz. 75 3 zależał sposób rozstrzygnięcia sporu między stronami, ale odpowiedź na pytanie prawne ma zasadnicze znaczenie dla dalsz ego toku postępowania w sprawie” (s. 9 pytania prawnego). 2. Marszałek Sejmu w pi ś m ie z 11 sierpnia 2020 r. wniósł o umorzenie postępowania na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie po- stępowania przed Tryb unałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) ze względu na niedopuszczalność wydania wyroku. W ocenie Marszałka Sejmu, w sprawie przed Trybunałem Konstytucyjnym, niedo- puszczalność wydania wyroku wynika z niespełnienia przez pytanie prawne przesłanki funk- cjonalnej. N ie został bowiem wykazany konieczny związek między rozstrzygnięciem sprawy toczącej się przed sądem stawiającym pytanie prawne a odpowiedzią na to pytanie. Jak wska- zał Marszałek Sejmu , utrata mocy obowiązującej przepisu objętego pytaniem p rawnym nie pociągałaby za sobą wydania orzeczenia o treści odmiennej od orzeczenia, jakie zapadłoby w związku z zastosowaniem kwestionowanego przepisu. Podobnie utrata mocy obowiązującej zaskarżonego przepisu nie miałaby istotnego znaczenia dla samego prze biegu postępowania toczącego się prze d sądem. P ytający sąd nie wykazał, w opinii Marszałka Sejmu, że spowo- dowałaby ona przeprowadzenie postępowania lub jego części na podstawie innych przepisów procesowych. Marszałek Sejmu wskazał również, że podniesion eg o w pytaniu prawnym argument u , jakoby w wypadku uznania art. 386 § 5 k.p.c. za niezgodny z Konstytucją, obecny sędzia – re ferent byłby wyłączony z mocy ustawy od ponownego rozpoznania sprawy , nie sposób uznać za zasadny. Utrata mocy obowiązującej przez zas karżony przepis w obecnym brzmie- niu nie oznaczałaby, że automatycznie zostanie przywrócona moc obowiązująca tego przepisu w brzmieniu sprzed nowelizacji i sędzia zostałby w związku z tym wyłączony od ponownego rozpoznania sprawy z mocy ustawy. W obec braku wykazania przez pytający sąd, że utrata mocy obowiązującej zaskarżo- nego przepisu ma istotne znaczenie dla samego przebiegu postępowania , Sejm uznał, że prze- słanka funkcjonalna nie została spełniona, co powinno prowadzić do umorzenia postępowania w sprawie. 3. Rzecznik Praw Obywatelskich, pismem z 10 czerwca 2020 r., poinformował, że nie przystępuje do niniejszego postępowania. II Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Przedmiot i wzorzec kontroli . Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi - Południe w War szawie postawił pytanie prawne, czy art. 386 § 5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2019 r. poz. 1460, ze zm. , obecnie Dz. U. z 2020 r. poz. 1575; dalej: k.p.c.), w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 135 ustawy z d nia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postę- powania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1469 ; dalej: ustawa zmieniają- ca ), jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji. Art. 386 § 5 k.p.c. przed wejściem w życie ustawy zmieniającej stanow ił: „[w] wy- padku uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, sąd rozpoznaje ją w innym składzie”. Po wejściu w życie ustawy zmieniającej , od 7 listopada 2019 r. art. 386 § 5 ma następujące brzmienie: „[w] przypadku uchylenia wyroku i pr zekazania sprawy do ponownego rozpoznania sąd rozpoznaje ją w tym samym składzie, chyba że nie jest to moż- liwe lub powodowałoby nadmierną zwłokę w postępowaniu”. OTK ZU A/2020 P 8/20 poz. 75 4 W tym kontekście trzeba podkreślić, że ustawa zmieniająca zmieniła również treść art. 386 § 6 k.p.c. Przepis ten pierwotnie stanowił: „[o]cena prawna i wskazania co do dalsze- go postępowania wyrażone w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji wiążą zarówno sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd drugiej instancji, przy ponownym rozpoznan iu sprawy. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy nastąpiła zmiana stanu prawnego”. Treść tego przepisu po wejściu w życie ustawy zmieniającej jest następująca: „[o]cena prawna wyrażona w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji wiąże zarówno sąd, któremu sp rawa została przekazana, jak i sąd drugiej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Nie dotyczy to jednak przypadku, gdy nastąpiła zmiana stanu prawnego lub faktycznego, albo po wydaniu wyroku sądu drugiej instancji Sąd Najwyższy w uchwale rozstrzygają cej zagadnienie prawne wyraził odmienną ocenę prawną”. Jako wzorzec kontroli pytający sąd wskazał art. 45 ust. 1 Konstytucji, zgodnie z któ- rym każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezale żny, bezstronny i niezawisły sąd. 2. Ocena dopuszczalności wydania wyroku w sprawie . 2.1. Stosownie do art. 193 Konstytucji , każdy sąd może przedstawić Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfi- kow anymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Trybunał Konstytucyjny w swoim orzecznictwie wielokrotnie objaśniał znaczenie przesłanek dopuszczalności pytania praw nego w postępowaniu przed sądem konstytucyjnym (por. zamiast wielu , postanowienie TK z 11 lutego 2015 r., sygn. P 44/13, OTK ZU nr 2/A/2015, poz. 21 i przywołane tam orzecznictwo). Dla dopuszczalności merytorycznego rozpoznania pytania prawnego konieczne j est spełnienie trzech przesłanek. Po pierwsze, z pytaniem prawnym może wystąpić tylko sąd, w rozumieniu art. 175 Konstytucji (przesłanka podmiotowa). Po drugie, przedmiotem pytania prawnego może być tylko akt normatywny mający bezpośredni związek z rozpozn awaną przez pytający sąd sprawą, a zarazem będący podstawą jej rozstrzygnięcia. Sąd może wskazać każdy przepis, którego wykorzystanie roz- waża albo zamierza rozważyć (por. wyrok z 1 lipca 2003 r., sygn. P 31/02, OTK ZU nr 6/A/2003, poz. 58) podczas rozstrzy gania sprawy (przesłanka przedmiotowa). Po trzecie, między orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego (czyli odpowiedzią na pytanie prawne sądu) a rozstrzygnięciem sprawy toczącej się przed pytającym sądem zachodzić musi zależność o charakterze bezpośrednim, me rytorycznym oraz prawnie istotnym. Kontrola wszczynana w trybie pytania prawnego jest powiązana z konkretną sprawą rozpoznawaną przez sąd wy- stępujący z pytaniem prawnym. W dotychczasowym orzecznictwie Trybunał Konstytucyjny wskazywał, że sens przesłanki fu nkcjonalnej wystąpienia z pytaniem prawnym wyraża zależ- ność rozstrzygnięcia toczącej się przed pytającym sądem sprawy od treści orzeczenia Trybu- nału Konstytucyjnego, wydanego w trybie kontroli zainicjowanej pytaniem prawnym. Orze- czenie Trybunału Konstytucy jnego musi zatem wywierać bezpośredni wpływ na treść rozstrzygnięcia konkretnej sprawy, na podstawie której postawiono pytani e prawne (por. np. postanowieni a TK z : 18 lutego 2009 r., sygn. P 119/08, OTK ZU nr 2/A/2009, poz. 22; 16 grudnia 2008 r., sygn. P 53/07, OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 192; 9 grudnia 2008 r., sygn. P 52/07, OTK ZU nr 10/A/2008, poz. 184; 15 maja 2007 r., sygn. P 13/06, OTK ZU nr 6/A/2007, poz. 57; 22 października 2007 r., sygn. P 24/07, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 118; 27 kwietnia 2004 r., s ygn. P 16/03, OTK ZU nr 4/A/2004, poz. 36; 29 marca 2000 r., sygn. P 13/99, OTK ZU nr 2/2000, poz. 68; 10 października 2000 r., sygn. P 10/00, OTK ZU nr 6/2000, poz. 195; 3 marca 2009 r., sygn. P 63/08, OTK ZU nr 3/A/2009, poz. 31; 30 czerwca 2009 r., sygn . P 34/07, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 101; 3 czerwca 2015 r., sygn. OTK ZU A/2020 P 8/20 poz. 75 5 P 41/14, OTK ZU nr 6/A/2015, poz. 89; 26 listopada 2015 r., sygn. P 32/13, OTK ZU nr 10/A/2015, poz. 181 ); wyrok i TK z : 21 października 2008 r., sygn. P 2/08, OTK ZU nr 8 / A/2008, poz. 139; 3 0 maja 2005 r., sygn. P 7/04, OTK ZU nr 5/A/2005, poz. 53 ; 21 czerwca 2011 r., sygn. P 26/10, OTK ZU nr 5/A/2011, poz. 43; 19 czerwca 2012 r., sygn. P 41/10, OTK ZU nr 6/A/2012, poz. 65 . 2.1.1. Początkowo Trybunał Konstytucyjny, wskazując na podobieństwo m iędzy skar- gą konstytucyjną i pytaniem prawnym jako instrumentami konkretnej kontroli zgodności z Konstytucją, przyjmował, że „przedstawienie przez sąd pytania prawnego w kwestii zgod- ności aktu normatywnego (przepisu prawnego) z konstytucją, z ratyfikowanym i umowami międzynarodowymi i ustawami jest dopuszczalne i konieczne zarazem wyłącznie w sytuacji , gdy sąd powziął przekonanie, iż niezgodność ta dotyczy właśnie tego aktu normatywnego (przepisu prawnego), który ma być podstawą rozstrzygnięcia w sprawie roz poznawanej przez ten sąd” ( por. postanowienia TK z: 12 kwietnia 2000 r., sygn. P 14/99, OTK ZU nr 3/2000, poz. 90 ; 14 września 2005 r., sygn. P 7/05, OTK ZU nr 8/A/2005, poz. 94; 19 kwietnia 2006 r., sygn. P 12/05, OTK ZU nr 4/A/2006, poz. 49 ; por. także w yrok i TK z : 7 czerwca 2004 r., sygn. P 4/03, OTK ZU nr 6/A/2004, poz. 55; 30 maja 2005 r., sygn. P 7/04;). W jednym z orzeczeń Trybunał podkreślił, że pytanie prawne nie może dotyczyć jakiegokolwiek zagad- nienia; może jedynie dotyczyć problemu hierarchiczne j zgodności norm, na podstawie których pytający sąd rozstrzyga sprawę (por. postanowienie z 29 listopada 2001 r., sygn. P 8/01, OTK ZU nr 8/2001, poz. 268). W konsekwencji, choć art. 193 Konstytucji, w przeci- wieństwie do art. 79 ust. 1 Konstytucji, nie zawiera pojęcia „podstawa rozstrzygnięcia”, przyjmowano, że z istoty przesłanki funkcjonalnej wynika, iż przedmiotem pytania prawnego może być jedynie taki przepis, który współtworzy podstawę prawną rozstrzygnięcia sprawy to czącej się przed pytającym sądem. Trybunał Konstytucyjny w kolejnych orzeczeniach stopniowo akcentował jednak swo- iste cechy kontroli konstytucyjnej w trybie pytania prawnego oraz jej odrębność od kontroli inicjowanej skargą konstytucyjną (por. wyrok z 12 m arca 2002 r., sygn. P 9/01, OTK ZU nr 2/A/2002, poz. 14). Przyjęto pogląd o konieczności rozróżnienia pojęcia „podstawa orze- czenia o prawach i wolnościach” (art. 79 ust. 1 Konstytucji) i pojęcia „zależności”, o której stanowi art. 193 Konstytucji (por. wyr ok i TK z : 1 lipca 2003 r., sygn. P 31/02; 16 listopada 2004 r., sygn. P 19/03, OTK ZU nr 10/A/2004, poz. 106; 29 listopada 2005 r., sygn. P 16/04, OTK ZU nr 10/A/2005, poz. 119). Ostatecznie Trybunał Konstytucyjny zajął stanowisko, że „zależność, o której mowa w art. 193 Konstytucji, ma charakter szerszy i mniej skonkretyzowany, niż wymagania doty- czące skargi konstytucyjnej sformułowane w art. 79 Konstytucji. W tym ostatnim wypadku nakazane jest bowiem wskazanie aktu normatywnego, «na podstawie którego» orz eczono ostatecznie o wolnościach, prawach lub obowiązkach konstytucyjnych. Sąd zadający Trybu- nałowi pytanie prawne może natomiast jako przedmiot wątpliwości wskazać każdy przepis, którego wykorzystanie rozważa lub zamierza rozważyć w procesie interpretacji i stosowania prawa, a więc przy poszukiwaniu normy jednostkowego rozstrzygnięcia sprawy” (wyrok w pełnym składzie z 30 października 2006 r., sygn. P 36/05, OTK ZU nr 9/A/2006, poz. 129; por. także wyrok z 30 października 2006 r., sygn. P 10/06, OTK ZU nr 9/A/2006, poz. 128). Pojęcie „wpływu” jest „szersze i mniej skonkretyzowane” niż pojęcie podstawy orzeczenia, do którego odnosi się art. 79 ust. 1 Konstytucji. Trybunał akcentował to później kilkakrotnie (por. wyrok z 28 kwietnia 2009 r., sygn. P 22/07, OT K ZU nr 4/A/2009, poz. 55; postanowie- nie z 13 kwietnia 2010 r., sygn. P 35/09, OTK ZU nr 4/A/2010, poz. 39). Za stanowiskiem takim przemawiają następujące względy : Po pierwsze, art. 193 i art. 79 ust. 1 Konstytucji zawierają różne pojęcia: „jeżeli od odpow iedzi na pytanie prawne zależy rozstrzygnięcie” – z jednej strony oraz „na podstawie którego sąd lub organ administracji publicznej” – z drugiej. Zasadniczo każdy przepis stano- OTK ZU A/2020 P 8/20 poz. 75 6 wiący podstawę orzeczenia sądu może zostać uznany za przepis, od którego zależy rozstrzy- gnięcie sprawy sądowej, ale nie każdy przepis, od które go zależy to rozstrzygnięcie, może zostać uznany za jego podstawę. „Wpływ”, o którym stanowi art. 193 Konstytucji, nie w każ- dej sytuacji jest identyczny. Zależność ta jest oparta na odpowiednie j relacji między treścią kwestionowanego przepisu i stanem faktycznym sprawy, w której zostało zadane pytanie prawne. Po drugie, art. 193 Konstytucji stanowi samodzielną podstawę kognicji Trybunału Konstytucyjnego – uzupełniającą w szczególności treść art. 188 oraz art. 79 ust. 1 Konstytu- cji. W konsekwencji postępowanie inicjowane pytaniem prawnym wykazuje cechy swoiste. Związek funkcjonalny między odpowiedzią na pytanie prawne a rozstrzygnięciem sprawy może być ściślejszy albo luźniejszy, w zależności od t ego, czy przez sąd stosujący przepis rozumie się tylko sąd orzekający merytorycznie, czy także sąd kontrolujący prawidłowość orzeczeń kończących postępowanie „w sprawie”. Sąd może mieć wątpliwość konstytucyjną na różnych etapach rozpatrywania sprawy, w kwe stiach wpadkowych, w postępowaniu roz- poznawczym albo odwoławczym. Wątpliwości może przedstawiać zarówno sąd orzekający merytorycznie (wyrokujący), jak i sąd (inny skład) rozpatrujący kwestię wpadkową. Jeżeli wątpliwość konstytucyjna dotyczy norm regulujący ch kwestie wpadkowe, z którymi będzie konfrontowany pytający sąd, wyeliminowanie niekonstytucyjnej normy może być kwalifiko- wane jako wywierające wpływ na treść rozstrzygnięcia jednostkowej sprawy (zob. zamiast wielu , postanowienie TK z 27 marca 2009 r., sy gn. P 10/09, OTK ZU nr 3/A/2009, poz. 40). Po trzecie, w przeciwieństwie do skargi konstytucyjnej pytanie prawne pełni funkcję prewencyjną. Na gruncie art. 193 Konstytucji nie chodzi bowiem o kontrolę zastosowanego już przepisu, ale o zapobieżenie rozstrz ygnięciu sprawy na podstawie przepisu, co do którego pojawiają się uzasadnione wątpliwości natury konstytucyjnej (por. wyrok TK z 14 czerwca 2000 r., sygn. P 3/00, OTK ZU nr 5/2000, poz. 138). W tym kontekście istotne jest, że w momencie wystąpienia z pyta niem prawnym nie jest jeszcze ukształtowana normatywna podstawa rozstrzygnięcia. Po czwarte, na rzecz szerokiego ujęcia związku funkcjonalnego przemawia systemowa rola pytań prawnych, które niezależnie od treści – wydanego w ich następstwie – orzeczenia T rybunału Konstytucyjnego są zarazem instrumentem umacniania prokonstytucyjnej wykład- ni prawa w procesie jego stosowania i narzędziem służącym ochronie konstytucyjnego statusu jednostki w toku sprawy rozpoznawanej przez sąd (por. postanowienie TK z 10 czerw ca 2009 r., sygn. P 4/09, OTK ZU nr 6/A/2009, poz. 93). 2.1.2. Szersze ujęcie kognicji Trybunału Konstytucyjnego w zakresie pytania prawne- go na tle art. 193 Konstytucji w stosunku do postępowania wszczynanego skargą konstytu- cyjną (art. 79 ust. 1 Konstytuc ji) doprowadziło do wypracowania koncepcji, w myśl której kognicja Trybunału przy pytaniu prawnym „obejmuje całokształt przepisów prawa (norm) stosowanych przez organ władzy publicznej w celu wydania aktu stosowania prawa”, na któ- ry składają się „nie tylko przepisy prawa materialnego, ale również regulacje dotyczące pro- cedury, a jednocześnie także podstawowe przepisy ustrojowe, które tworzą dany organ wła- dzy publicznej i wyposażają go w odpowiednie kompetencje, w ramach których wydane zo- staje ostateczne roz strzygnięcie dotyczące skarżącego” (wyrok TK z 24 października 2007 r., sygn. SK 7/06, OTK ZU nr 9/A/2007, poz. 108). Kontrola konstytucyjna w trybie pytania prawnego może zatem dotyczyć także innych przepisów niż składające się na podstawę praw- ną rozstrzy gnięcia pytającego sądu, o ile zachodzi ich relewantność dla sprawy toczącej się przed tym sądem. Nie sposób zatem apriorycznie wyłączać przepisów ustrojowych lub proce- sowych (w tym także regulujących zagadnienia wpadkowe) z grupy przepisów, które mogą być przedmiotem pytania prawnego. Istotne jest, aby przepisy te pozostawały w związku me- rytorycznym z żądaniem strony i mogły zostać wykorzystane w procesie subsumcji (por. po- stanowieni a TK z : 20 listopada 2008 r., sygn. P 18/08, OTK ZU nr 9/A/2008, poz. 168 ; OTK ZU A/2020 P 8/20 poz. 75 7 10 czerwca 2009 r., sygn. P 4/09; wyrok TK z 12 maja 2011 r., sygn. P 38/08, OTK ZU nr 4/A/2011, poz. 33 ). 2.1.3. W myśl art. 52 ust. 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393; dalej: uotpTK) pytanie prawne zawiera wyjaśnienie, w jakim zakresie odpowiedź na nie może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą pytanie zostało zadane. P ytający sąd musi zatem dokładnie uargumentować, dlaczego rozstrzyg nięcie toczącej się przed nim spra- wy nie jest możliwe bez wydania orzeczenia przez Trybunał Konstytucyjny (por. postanowie- ni a TK z : 22 października 2007 r., sygn. P 24/07; 4 października 2010 r., sygn. P 12/08 , OTK ZU nr 8/A/2010, poz. 86; 20 października 2010 r., sygn. P 37/09 , OTK Z U nr 8/A/2010, poz. 79 ). Trybunał Konstytucyjny jest organem działającym na podstawie i w granicach pra- wa (art. 7 Konstytucji) uprawnionym do badania własnej właściwości w sprawie . W szcze- gólności , więc należy uznać, że jest up rawniony do badania , na ile treść przepisu, którego zgo dność z Konstytucją podnoszona jest w pytaniu prawnym może mieć wpływ na rozstrzy- gnięcie sprawy toczącej się przed pytającym sądem (por. postanowienie z 20 listopada 2008 r., sygn. P 18/08). Ocena dopu szczalności tej kontroli stanowi przedmiot analizy Trybu- nału Konstytucyjnego, niezależnie od uprawnienia pytającego sądu do wskazania przepisu, który ma być przedmiotem kontroli konkretnej, w zgodzie z art. 193 Konstytucji. 2.1.4. W niniejszej sprawie speł nione są przesłanki podmiotowa – pytanie prawne za- dał sąd – Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi - Południe w Warszawie oraz przedmiotowa – pytanie prawne bowiem dotyczy wprost hierarchicznej zgodności przepisu ustawy (art. 386 § 5 k.p.c.) z treścią Konstytucji ( art. 45 ust. 1). W sprawie nie została jednak spełniona przesłanka funkcjonalna. Przesłanka ta jest bowiem nakazem, aby rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed pytającym sądem było za- leżne od odpowiedzi, jakiej udzieli Trybunał Konstytucyjny. Musi zatem zachodzić ścisły związek między odpowiedzią na pytanie prawne a rozstrzygnięciem konkretnej sprawy toczą- cej się przed pytającym sądem. Zależność ta powinna mieć charakter bezpośredniego, meryto- rycznego i prawnie istotnego związku ze sprawą rozpoznawaną pr zez sąd stawiający pytanie. Trybunał Konstytucyjny w niniejszym składzie zarazem jednak podzielił opinię, że pytanie prawne w trybie art. 193 Konstytucji może dotyczyć nie tylko przepisów stanowiących bez- pośrednią podstawę prawną rozstrzygnięcia (choćby po tencjalną) w sprawie, która stała się kanwą pytania prawnego, ale także przepisów, od których może jedynie zależeć treść roz- strzygnięcia, w tym przepisów kompetencyjnych, procesowych i ustrojowych. W niniejszej sprawie zaskarżony przepis nie tylko nie sta nowi podstawy prawnej po- tencjalnego rozstrzygnięcia pytającego sądu, ale rozstrzygnięcie to nie zależy, nawet w szero- kim, zaakceptowanym w orzecznictwie Trybunału znaczeniu tego pojęcia, od zaskarżonego przepisu. Wskazany przez pytający sąd przedmiot kontr oli nie ma bowiem żadnego związku ze stanem faktycznym sprawy, będącym, obok prawnej, podstawą jej rozstrzygnięcia. Poten- cjalne orzeczenie przez Trybunał o niezgodności z Konstytucją zaskarżonego art. 386 § 5 k.p.c., wbrew opinii pytającego sądu, nie może wpłynąć na wynik sprawy, nawet pośrednio. Po pierwsze, ewentualna derogacja nakazu rozpoznania sprawy przez ten sam skład sądu po uchyleniu jego wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd odwoław- czy nie przesądza zagadnienia o niedopusz czalności rozpoznawania jej przez ten sam skład. Kwestia obsady składu orzekającego w takich okolicznościach pozostawałaby otwarta. Trud- no zgodzić się ze stanowiskiem pytającego sądu, jakoby derogacja ta wprost dawała możli- wość zastosowania przepisów o wył ączeniu sędziego z procesu cywilnego. Przesłanki wyłą- czenia sędziego określone są w ustawie ściśle, a wśród nich brakuje wypadku , na który wska- zuje pytający sąd. Po drugie, pomijając nawet rudymentarne zasady niezawisłości, bezstron- ności, wierności rocie ś lubowania sędziowskiego, podlegania sędziego jedynie Konstytucji i ustawom, w rozpatrywanym wypadku obsada składu sędziowskiego nie tylko nie powinna, OTK ZU A/2020 P 8/20 poz. 75 8 ale z mocy przepisu szczególnego nie może mieć wpływu na wynik rozstrzygnięcia. Według bowiem art. 386 § 6 k.p.c. , „ [ o ] cena prawna wyrażona w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji wiąże zarówno sąd, któremu sprawa została przekazana, jak i sąd drugiej instancji, przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Nie dotyczy to jednak przypadku, gdy nastąpiła zmiana stanu prawnego lub faktycznego, albo po wydaniu wyroku sądu drugiej instancji Sąd Najwyż- szy w uchwale rozstrzygającej zagadnienie prawne wyraził odmienną ocenę prawną” . Z powołanego przepisu wynika, że zmiana składu orzekającego sądu w toczącej się sprawie nie mogłaby zmienić kierunku rozstrzygnięcia wskazanego przez sąd drugiej instancji, z wy- jątkiem ściśle określonym w art. 386 § 6 zdanie drugie k.p.c. Mając powyższe na uwadze, należało uznać, że pytanie prawne nie spełniło przesłanki funkcjonalnej, a zatem wy danie wyroku w sprawie było niedopuszczalne i postępowanie należało umorzyć (art. 59 ust. 1 pkt 2 u otpTK). 2.2. Niniejsze postępowanie podlegało umorzeniu także z innej przyczyny. Określony w petitum pytania prawnego wzorzec kontroli – art. 45 ust. 1 Kon stytucji – jest wzorcem nie- adekwatnym wobec podniesionego zarzutu. Treść normy wynikającej z zaskarżonego art. 386 § 5 k.p.c. w brzmieniu nadanym ustawą zmieniającą oraz argumentacja pytającego sądu na tle badanej sprawy nie dotyczą prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji). Pytający s ąd formułuje zarzut naruszenia przez art. 386 § 5 k.p.c. zasady bezstronności sądu (s. 15 pytania prawnego) oraz niezawisłości sędziowskiej (s. 19 pytania prawnego). Za- sady te chroni jednak bezpośrednio art. 178 ust. 1 Konst ytucji. Choć Trybunał Konstytucyjny wielokrotnie stwierdzał, że art. 178 ust. 1 Konstytucji stanowi gwarancję sformułowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji prawa do sprawiedliwego rozstrzygnięcia sprawy, to przepisy te dotyczą dwóch różnych kwestii. Art . 178 ust. 1 Konstytucji stanowi o konstytucyjnych gwa- rancjach ustrojowych prawa do sądu, podczas gdy art. 45 ust. 1 Konstytucji określa to prawo. W utrwalonym orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego na treść wynikającej z art. 178 ust. 1 Konstytucji zasady nie zawisłości składają się: bezstronność w stosunku do uczestników postępowania , niezależność wobec organów pozasądowych , samodzielność sędziego wobec władz i innych organów sądowych , niezależność od wpływu czynników politycznych, zwłaszcza partii politycznyc h , wewnętrzna niezawisłość sędziego (por. wyrok i TK z : 24 czer - wca 1998 r. , sygn. K 3/98, OTK ZU nr 4/1998, poz. 52; 14 kwietnia 1999 r. , sygn. K 8/99, OTK ZU nr 3/1999, poz. 41), a więc te cechy, które w uzasadnieniu pytania prawnego pod- kreślał wielokrotni e pytający sąd (bezstronność w stosunku do uczestników postępowania czy samodzielność sędziego wobec innych organów sądowych). Formułowany zarzut naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji, a więc prawa do sądu , w kontekście przedstawionej przez pytający sąd ar gumentacji , był zatem bezprzedmiotowy. Według utrwalonego orzecznictwa Trybunału (por. wyrok z 12 grudnia 2011 r., sygn. P 1/11, OTK ZU nr 10/A/2011, poz. 115; postanowienie z 29 lutego 2012 r., sygn. P 22/11, OTK ZU nr 2/A/2012, poz. 23) , nieprawidłowe o kreślenie wzorca kontroli zgodności z Kon- stytucją formalnie uniemożliwia wydanie wyroku w sprawie, co prowadzi do umorzenia po- stępowania (art. 59 ust. 1 pkt 2 u otpTK). Z powyższych względów Trybunał Konstytucyjny postanowił jak w sentencji.