P 21/19

O R Z E C Z N I C T W O TRYBUNAŁU KONSTYTUCYJNEGO ZBIÓR URZĘDOWY Seria A Warszawa, dnia 28 września 2026 r. Pozycja 99 POSTANOWIENIE z dnia 16 września 202 6 r. Sygn. akt P 21/19 Trybunał Konstytucyjny w składzie: Stanisław Piotrowicz – przewodniczący Justyn Piskorski Bartłomiej Sochański Rafał Wojciechowski Jarosław Wyrembak – sprawozdawca , po rozpoznaniu, na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 września 202 6 r., pytania prawnego Sądu Rejonowego dla Krakowa - Podgórza w Krakowie : „ czy art. 945 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. 2019 r., poz. 1145 z późniejszymi zm ianami ) w zakresie, w jakim wyłącza moż- liwość powołania się w postępowaniu w przedmiocie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na nieważność testamentu po upływie 10 lat od otwarcia spadku, gdy testament został otwarty i ogłoszony po upływie tego 10 - letniego okresu , jest zgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 Konstytucji R zeczypospolitej P olskiej” , p o s t a n a w i a: umorzyć postępowanie. O rzeczenie zapadło jednogłośnie . U Z A S A D N I E N I E I 1. W p ostanowieni u z 2 2 października 2019 r., sy gn. akt I Ns 2136/11/P, Sąd Rejono- wy dla Krakowa - Podgórza w Krakowie I Wydział Cywilny (dalej: sąd pytający) przedstawił Trybunałowi Konstytucyjnemu pytanie prawne , czy art. 945 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny ( aktualnie: Dz. U. z 2026 r. poz. 795; dalej: k.c. ) w zakresie, w ja- kim wyłącza możliwość powołania się – w postępowaniu w przedmiocie zmiany postanowie- nia o stwierdzeniu nabycia spadku – na nieważność testamentu po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku, gdy testament został otwarty i ogłoszony po upływie tego okresu, jest zgod- ny z art. 64 ust. 1 i 2 w związku z art. 2 Konstytucji . OTK ZU A/2026 P 21/19 poz. 99 2 1.1. Sąd pytający wystąpił do Trybunału na tle postępowania wszczętego wniosk iem z 2011 r. o zmianę postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku z 2008 r. W uzasadnieniu ww. wniosku wnioskodawca podniósł , że został powołany do dziedziczenia spadku otwartego w 2000 r., na podstawie testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego w 1999 r. Wnioskodawca podniósł jednocześnie, że nie brał udziału w p ostępowaniu zakończ onym w 2008 r. , w którym sąd postanowi ł stwierdz ić naby ci e spadku przez małżonk ę zmarłego spadkodawcy na zasadach ustawowych . Wobec podniesi enia przez spadkobierczynię usta- wową zarzutu nieważności ww. testamentu , wyjawionego w 2011 r. , sąd pytający doszedł do przekonania, że udzielenie przez Trybunał odpowiedzi na zadane pytanie prawne jest nie- zbędne do rozstrzygnięcia sprawy. 1.2. W uzasadnieniu pytania prawnego s ąd pytający wyraził pogląd , że zakwestiono- wana regulacja jest sprzeczna z K onstytucj ą w zakresie, w jakim nie przyznaje uprawnionym skutecznego prawa do zakwestionowania ważności testamentu sporządzonego w warunkach wyłączających świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli , w ten sposób, że po upływie dziesięciu lat od otwarcia spadku nie jest możliwe podniesienie zarzutu nie- ważności testamentu w żadnym wypadku, a więc także wtedy, gdy testament ten został otwar- ty i ogłoszony po upływie ww. terminu. W opinii sądu, kwestionowany przepis jest niezgodny z Konstytucją ró wnież z uwagi na to, że p rawo własności przysługujące osobie fizycznej nie wygasa z chwilą śmierci uprawnionego , natomiast istotą konstytucyjnej gwarancji prawa dziedziczenia jest zakaz przejmowania przez państwo własności zmarłych osób fizycznych oraz zapewnienie porządku dziedziczenia zgodnie z wolą testatora. Sąd pytający podniósł wreszcie , że zasada pierwszeństwa dziedziczenia testamentowego nie może uzasadniać uprzywilejowania spadkobiercy testamentowego przez pozbawienie spadkobierców ustawo- wych środk ów prawnych służących zakwestionowaniu tego pierwszeństwa. Sąd pytający za- uważył przy tym , że z art. 2 Konstytucji wynika zakaz tworzenia przez ustawodawcę takich konstrukcji normatywnych, które są niewykonalne, stanowią złudzenie prawa albo pozór ochrony interesów majątkowych związan y ch funkcjonalnie z treścią ustanowionego prawa podmiotowego. 2. W p i śmie z 20 grudnia 2019 r. Rzecznik Praw Obywatelskich (dalej: Rzecznik) zgłosił udział w postępowaniu i wniósł o stwierdzenie, że art. 945 § 2 k.c. „ w zakres ie, w ja- kim wyłącza możliwość powołania się w postępowaniu w przedmiocie zmiany postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku na nieważność testamentu, po upływie 10 lat od otwarcia spadku, w sytuacji gdy sam testament został otwarty i ogłoszony po upływie tego 10 - letniego okresu, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw . z art. 2 Konstytucji RP przez to, że pozbawia przysługujące spadkobiercom ustawowym prawo dziedziczenia ochrony prawnej , w następ- stwie uniemożliwienia im potwierdzenia uprawnień spadkowych ” . W piśmie z 7 marca 2020 r. Rzecznik uzasadnił stanowisko podnosząc, że wprowadzenie terminu zawitego ogra- niczającego możliwość kwestionowania ważności testamentu ma uzasadnienie praktyczne, lecz jest jednocześnie równoznaczne z pozbawieniem spadkobierców ustawowych ochrony prawnej w zakresie przysługującego im prawa w wypadku ujawnienia testamentu po upływie tego terminu. Jak zauważył Rzecznik, określenie terminu, o którym mowa w art. 945 § 2 k.c., nie uwzględnia kwestii momentu ujawnienia testamentu, a ty m samym dopuszcza „spóźnio- ne” przedstawienie testamentu. W opinii Rzecznika, kwestionowany przepis stoi z jednej strony w sprzeczności z postulatem mobilizacji uprawnionych do dochodzenia przysługują- cych im roszczeń bez zbędnej zwłoki, a z drugiej stwarza okazję do destabilizacji stanu praw- nego w stosunkach spadkowych nawet po upływie znacznie dług iego czasu. OTK ZU A/2026 P 21/19 poz. 99 3 3. W p i śmie z 31 maja 2021 r. Sejm Rzeczypospolitej Polskiej (dalej: Sejm) udzielił wyjaśnień w sprawie pytania prawnego , wnosząc o stwierdzenie, że art. 945 § 2 k.c. „ w za- kresie, w jakim (…) wyłącza możliwość powołania się w postępowaniu w przedmiocie zmia- ny postanowienia o stwierdzeni u nabycia spadku na nieważność testamentu po upływie 10 lat od otwarcia spadku, gdy testament został otwarty i ogłoszony po upływie tego dziesięciolet- niego okresu, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 Konstytucji w związku z art. 2 Konstytucji ” . Sejm stanął na stanowisku, że o ile można dopuścić spełnienie przesła nek wydania wyroku w sprawie zadanego pytania prawnego , o t yle argumentacja sądu pytającego wykazuje brak uzasadnienia sprzecznoś ci kwestionowanej normy z powołanymi wzorcami konstytucyjnymi. Sejm podniósł, że sąd pytający nie dokonał pełnej analizy orzecznictwa oraz metod wykładni przepisów prawa cywilnego , aby ustalić , czy w orzecznictwie sąd owym doszło do utrwalenia powtarzalnej i powszechnej interpretacji zaskarżonego przepisu nadającej mu znaczenie sprzeczne z Konstytucją. Ponadto zdaniem Sejmu, odmiennie niż ocenia to sąd pytający, nie można uznać , że jest us talony bezwzględnie pogląd, iż zastosowanie konstrukcji nadużycia prawa materialnego , o której mowa w art. 5 k.c. , oraz konstrukcji nadużycia prawa proceso- wego jest niedopuszczalne w odniesieniu do dziesięcio letniego terminu wynikającego z za- skarżonego przepisu. Sejm podniósł wreszcie, że z uzasadnienia pytani a prawne go nie wyni- ka, by sąd pytający rozważał dopuszczalność zastosowani a innych niż klauzule generalne mechanizmów ochrony interesów osób, na których szkodę sporządzono testament obc iążony wadą oświadczenia woli testatora. 4. W piśmie z 2 czerwca 2021 r. Prokurator Generalny (dalej: Prokurator) zajął stano- wisko, że postępowanie podlega umorzeniu na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. poz. 2393) z uwagi na niedopuszczalność wydania wyroku wobec niespeł- nienia przesłanki funkcjonalnej pytania prawnego . Prokurator podniósł, że pytanie postawione Trybunałowi w trybie art. 1 93 Konstytucji powinno być poprzedzone prawidłową subsum p cj ą stanu faktycznego i stanu prawnego leżącą w zakresie właściwości i kompetencji sądu pytają- cego. Prokurator zauważył, że jedynie poprawne ustalenie stanu faktycznego oraz unormowań znajdujących zastosowanie w rozpoznawanej sprawie umożliwia wyjaśnienie ewentualnych wątpliwości dotyczących zgodności z Konstytucją w trybie pytania prawnego . 5. W piśmie z 30 czerwca 2026 r. Rzecznik poinformował, że wycofuje udział w spra - wie wraz ze stanowiskiem z 2 02 0 r . II Na rozpraw ę wyznaczoną na 12 sierpnia 2026 r. przed Trybunałem Konstytucyjnym nie stawił się przedstawiciel Sejmu, przedstawiciel Prokuratora Generalnego ani także przed- stawiciel Sądu Rejonowego dla Krakowa - Podgórza w Krakowie występującego z pytaniem prawnym . W związku z powyższym Trybunał odwołał termin rozprawy i przekazał sprawę do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym. I I I Trybunał Konstytucyjny zważył, co następuje: 1. Zgodnie z art. 193 Konstytucji, każdy sąd może przedstawić Trybunał owi Konsty- tucyjnemu pytanie prawne co do zgodności aktu normatywnego z Konstytucją, ratyfikowa- nymi umowami międzynarodowymi lub ustawą, jeżeli od odpowiedzi na pytanie prawne za- OTK ZU A/2026 P 21/19 poz. 99 4 leży rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. Zgodnie zaś z art. 197 Konstytucji, organizację Trybunału Konstytucyjnego oraz tryb postępowania przed Trybunałem określa ustawa. I tak, w myśl art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 30 listopada 2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym (Dz. U. z 2019 r. p oz. 2393; dalej: u.o.t.p.TK), Trybunał orzeka w sprawach zgodności z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi lub ustawą aktu normatywnego kwestionowanego w pytaniu prawnym, o którym mowa w art. 193 Konstytucji. Zgodnie zaś z art. 56 ust. 1 u.o.t.p.TK, wszczęcie postępowania przed Trybunałem następuje na po d stawie pytania prawnego, które zgodnie z art. 46 w związku z art. 52 ust. 1 i 2 u.o.t.p.TK jest pismem procesowym ma jącym formę postanowienia sądu i zawiera: 1) wskazanie sądu, przed którym t oczy się postępowanie w sprawie oraz oznaczenie sprawy; 2) wskazanie organu, który wydał kwestionowany akt normatywny; 3) określenie kwestionowanego aktu normatywnego lub jego części; 4) sformu- łowanie zarzutu niezgodności z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą kwestionowanego aktu normatywnego oraz jego uzasadnienie, z powołaniem argu- mentów lub dowodów na jego poparcie; 5) wyjaśnienie, w jakim zakresie odpowiedź na pyta- nie może mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, w związku z którą pyt anie zostało przed- stawione. Reasumując, dopuszczalność merytorycznego rozpoznania pytania prawnego przez Trybunał Konstytucyjny uzależniona jest zatem od łącznego spełnienia przesłanek formal- nych określonych w ww. przepisach , tj. 1) przesłanki podmiotowej, która wymaga, aby pod- miotem inicjującym kontrolę konstytucyjną w trybie pytania prawnego był wyłącznie sąd; 2) przesłanki przedmiotowej, która ogranicza kontrolę jedynie do oceny hierarchicznej zgod- ności aktów normatywnych z Konstytucją, ratyfikowaną umow ą międzynarodową lub ustawą; 3) przesłanki funkcjonalnej, która nakazuje, aby od odpowiedzi na pytanie prawne zależało rozstrzygnięcie sprawy toczącej się przed sądem. 2. Analiza p ytania prawnego Sądu Rejonowego dla Krakowa - Podgórza w Krakowie I Wydział Cywilny (dalej: sąd pytający) z 2 2 października 2019 r., sygn. akt I Ns 2136/11/P, wykazała , że pierwsza i druga z ww. przesłanek zostały dochowane . Trybunał ustalił jednak , że s ąd pytający nie wykazał przesłanki funkcjonalnej pytania prawnego , warunkujące j do- puszczalność dokonania oce n y zgodności kwestionowanego w nim przepisu z Konstytucją . S ąd pytający trafnie zidentyfikował niejednolitość stanowisk doktrynalnych oraz poglądów orzeczniczych w zakresie dopuszczalności zastosowania klauzul generalnych prawa cywilne- go w rozstrzygnię ciach sądowych dotyczących objętej pytaniem materii . Trybunał uznał jed- nak , że sąd pytając y nie wykazał w wystarczający sposób, że w warunkach rozpoznawanej przez sąd sprawy nie ma możliwości dokonania prokonstytucyjnej wykładni a rt. 945 § 2 usta - wy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. z 2026 r. poz. 795; dalej: k.c.), jak również że nie ma możliwości zastosowania instytucji nadużycia prawa wskazanej w art. 5 k.c. Prokurator Generaln y zasadnie podniósł w toku postępowania przed Trybunałem, że „ [w] orze cznictwie Sądu Najwyższego i sądów powszechnych można zaobserwować bardziej elastyczne, niż w doktrynie, podejście do możliwości nieuwzględnienia upływu terminu zawi- tego z powołaniem się na art. 5 k.c. W orzecznictwie Sąd u Najwyższego aprobuje się bowiem nieuwzględnianie upływu terminu zawitego w oparciu o konstrukcję art. 5 k.c. ” (s. 14 , stano- wisk o Prokuratora Generalnego). W świetle powyższych ustaleń Trybunał stwierdził, że roz- strzygnięcie sprawy zawisłej przed sądem pytającym nie zależy wyłącznie od wyroku w przedmiocie zgodności przepisu kwestionowanego w pytaniu prawnym z Konstytucją. 3 . W wyroku z 17 października 2000 r. , sygn. SK 5/99 ( OTK ZU nr 7/2000, poz. 254) , Trybunał Konstytucyjny zasadnie wywiódł, że w art. 5 k.c. „mamy do czynienia z klauzulą generalną, która niejako «współistnieje» z całym systemem prawa cywilnego i z tego punktu OTK ZU A/2026 P 21/19 poz. 99 5 widzenia musi być brana pod uwagę przez sądy przy rozstrzyganiu każdej sprawy. (…) Ze względu na przedmiot art. 5 kc, którym jest nadużycie prawa podmiotowego, zaskarżona norma wykazuje się z natury rzeczy większym stopniem ogólności, niż inne instytucje praw- ne, w tym inne klauzule generalne, stwarzając tym samym pole dla wykładni sądowej. W grę wchodzą bowiem różnorodne stany fakt yczne we wszystkich działach prawa cywilnego, które nie mogą być jednolicie traktowane z punktu widzenia art. 5 kc”. Z uwagi na powyższe, Trybunał umorzył postępowanie na podstawie art. 59 ust. 1 pkt 2 u.o.t.p.TK z powodu niedopuszczalności wydania wyroku.